૨. સામઞ્ઞફલસુત્તવણ્ણના

રાજામચ્ચકથાવણ્ણના

૧૫૦. રાજગહેતિ એત્થ દુગ્ગજનપદટ્ઠાનવિસેસસમ્પદાદિયોગતો પધાનભાવેન રાજૂહિ ગહિતન્તિ રાજગહન્તિ આહ ‘‘મન્ધાતુ…પે… વુચ્ચતી’’તિ. તત્થ મહાગોવિન્દેન મહાસત્તેન પરિગ્ગહિતં રેણુઆદીહિ રાજૂહિ પરિગ્ગહિતમેવ હોતીતિ મહાગોવિન્દગ્ગહણં. મહાગોવિન્દોતિ મહાનુભાવો એકો પુરાતનો રાજાતિ કેચિ. પરિગ્ગહિતત્તાતિ રાજધાનીભાવેન પરિગ્ગહિતત્તા. પકારેતિ નગરમાપનેન રઞ્ઞા કારિતસબ્બગેહત્તા રાજગહં, ગિજ્ઝકૂટાદીહિ પરિક્ખિત્તત્તા પબ્બતરાજેહિ પરિક્ખિત્તગેહસદિસન્તિપિ રાજગહં, સમ્પન્નભવનતાય રાજમાનં ગેહન્તિ પિ રાજગહં, સંવિહિતારક્ખતાય અનત્થાવહભાવેન ઉપગતાનં પટિરાજૂનં ગહં ગેહભૂતન્તિપિ રાજગહં, રાજૂહિ દિસ્વા સમ્મા પતિટ્ઠાપિતત્તા તેસં ગહં ગેહભૂતન્તિપિ રાજગહં, આરામરામણેય્યકાદીહિ રાજતે, નિવાસસુખતાદિના સત્તેહિ મમત્તવસેન ગય્હતિ, પરિગ્ગય્હતીતિ વા રાજગહન્તિ એદિસે પકારે સો પદેસો ઠાનવિસેસભાવેન ઉળારસત્તપરિભોગોતિ આહ ‘‘તં પનેત’’ન્તિઆદિ. તેસન્તિ યક્ખાનં. વસનવનન્તિ આપાનભૂમિભૂતં ઉપવનં.

અવિસેસેનાતિ ‘‘પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો વિહરતિ’’ (મ. નિ. ૧.૬૯; ૩.૭૫; વિભ. ૫૦૮), ‘‘પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ, (દી. નિ. ૧.૨૨૬; સં. નિ. ૨.૧૫૨; અ. નિ. ૪.૧૨૩; પારા. ૧૧) ‘‘મેત્તાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતિ’’, (દી. નિ. ૧.૫૫૬; ૩.૩૦૮; મ. નિ. ૧.૭૭, ૪૫૯, ૫૦૯; ૨.૩૦૯, ૩૧૫, ૪૫૧, ૪૭૧; ૩.૨૩૦; વિભ. ૬૪૨) ‘‘સબ્બનિમિત્તાનં અમનસિકારા અનિમિત્તં ચેતોસમાધિં સમાપજ્જિત્વા વિહરતી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૪૫૯) વિય સદ્દન્તરસન્નિધાનસિદ્ધેન વિસેસપરામસનેન વિના. ઇરિયાય કાયિકકિરિયાય પવત્તનૂપાયભાવતો પથોતિ ઇરિયાપથો. ઠાનાદીનઞ્હિ ગતિનિવત્તિ આદિઅવત્થાહિ વિના ન કઞ્ચિ કાયિકકિરિયં પવત્તેતું સક્કા. વિહરતિ પવત્તતિ એતેન, વિહરણઞ્ચાતિ વિહારો, દિબ્બભાવાવહો વિહારો દિબ્બવિહારો, મહગ્ગતજ્ઝાનાનિ. નેત્તિયં પન ‘‘ચતસ્સો આરુપ્પસમાપત્તિયો આનેઞ્જા વિહારા’’તિ વુત્તં. તં તાસં મેત્તાઝાનાદીનં બ્રહ્મવિહારતા વિય ભાવનાવિસેસભાવં સન્ધાય વુત્તં. અટ્ઠકથાસુ પન દિબ્બભાવાવહસામઞ્ઞતો તાપિ ‘‘દિબ્બવિહારા’’ ત્વેવ વુત્તા. હિતૂપસંહારાદિવસેન પવત્તિયા બ્રહ્મભૂતા સેટ્ઠભૂતા વિહારાતિ બ્રહ્મવિહારા, મેત્તાઝાનાદિકા. અનઞ્ઞસાધારણત્તા અરિયાનં વિહારાતિ અરિયવિહારા, ચતસ્સોપિ ફલસમાપત્તિયો. સમઙ્ગીપરિદીપનન્તિ સમઙ્ગિભાવપરિદીપનં. ઇરિયાપથસમાયોગપરિદીપનં ઇતરવિહારસમાયોગપરિદીપનસ્સ વિસેસવચનસ્સ અભાવતો, ઇરિયાપથસમાયોગપરિદીપનસ્સ ચ અત્થસિદ્ધત્તા. વિહરતીતિ એત્થ વિ-સદ્દો વિચ્છેદત્થજોતનો, હરતીતિ નેતિ, પવત્તેતીતિ અત્થો. તત્થ કસ્સ કેન વિચ્છિન્દનં, કથં કસ્સ પવત્તનન્તિ અન્તોલીનં ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘સો હી’’તિઆદિ.

ગોચરગામદસ્સનત્થં ‘‘રાજગહે’’તિ વત્વા બુદ્ધાનં અનુરૂપનિવાસનટ્ઠાનદસ્સનત્થં ‘‘અમ્બવને’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘ઇદમસ્સા’’તિઆદિ. એતન્તિ એતં ‘‘રાજગહે’’તિ ભુમ્મવચનં સમીપત્થે ‘‘ગઙ્ગાય ગાવો ચરન્તિ, કૂપે ગગ્ગકુલ’’ન્તિ ચ યથા. કુમારેન ભતોતિ કુમારભતો, સો એવ કોમારભચ્ચો યથા ભિસગ્ગમેવ ભેસજ્જં. દોસાભિસન્નન્તિ વાતપિત્તાદિવસેન ઉસ્સન્નદોસં. વિરેચેત્વાતિ દોસપકોપતો વિવેચેત્વા.

અડ્ઢતેળસહીતિ અડ્ઢેન તેરસહિ અડ્ઢતેરસહિ ભિક્ખુસતેહિ. તાનિ પન પઞ્ઞાસાય ઊનાનિ તેરસભિક્ખુસતાનિ હોન્તીતિ આહ ‘‘અડ્ઢસતેના’’તિઆદિ.

રાજતીતિ દિબ્બતિ, સોભતીતિ અત્થો. રઞ્જેતીતિ રમેતિ. રઞ્ઞોતિ પિતુ બિમ્બિસારરઞ્ઞો. સાસનટ્ઠેન હિંસનટ્ઠેન સત્તુ.

ભારિયેતિ ગરુકે અઞ્ઞેસં અસક્કુણેય્યે વા. સુવણ્ણસત્થકેનાતિ સુવણ્ણમયેન સત્થકેન. અયોમયઞ્હિ રઞ્ઞો સરીરં ઉપનેતું અયુત્તન્તિ વદતિ. સુવણ્ણસત્થકેનાતિ વા સુવણ્ણપરિક્ખતેન સત્થકેન બાહું ફાલાપેત્વાતિ સિરાવેધવસેન બાહું ફલાપેત્વા ઉદકેન સમ્ભિન્દિત્વા પાયેસિ કેવલસ્સ લોહિતસ્સ ગબ્ભિનિત્થિયા દુજ્જીરભાવતો. ધુરાતિ ધુરભૂતા, ગણસ્સ, ધોરય્હાતિ અત્થો. ધુરં નીહરામીતિ ગણધુરં ગણબન્ધિયં નિબ્બત્તેમિ. ‘‘પુબ્બે ખો’’તિઆદિ ખન્ધકપાળિ એવ.

પોત્થનિયન્તિ છુરિકં, યં ‘‘નખર’’ન્તિપિ [પોથનિકન્તિ છુરિકં, યં ખરન્તિપિ (સારત્થ. ટી. ૩.૩૩૯) પોથનિકન્તિ છુરિકં, ખરન્તિપિ (વિ. વિ. ટી. ૨.ચૂળવગ્ગવણ્ણના ૩૩૯)] વુચ્ચતિ. દિવા દિવસ્સાતિ દિવસ્સપિ દિવા, મજ્ઝન્હિકવેલાયન્તિ અત્થો.

તસ્સા સરીરં લેહિત્વા યાપેતિ અત્તૂપક્કમેન મરણં ન યુત્તન્તિ. ન હિ અરિયસાવકા અત્તાનં વિનિપાતેન્તીતિ. મગ્ગફલસુખેનાતિ મગ્ગફલસુખાવહેન સોતાપત્તિમગ્ગફલસુખૂપસઞ્હિતેન ચઙ્કમેન યાપેતિ.ચેતિયઙ્ગણેતિ ગન્ધપુપ્ફાદીહિ પૂજનટ્ઠાનભૂતે ચેતિયઙ્ગણે. નિસજ્જનત્થાયાતિ ભિક્ખુસઙ્ઘનિસીદનત્થાય. ચાતુમહારાજિકદેવલોકે…પે… યક્ખો હુત્વા નિબ્બત્તિ તત્થ બહુલં નિબ્બત્તપુબ્બતાય ચિરપરિચિતનિકન્તિવસેન.

ખોભેત્વાતિ પુત્તસિનેહસ્સ બલવભાવતો, સહજાતપીતિવેગસ્સ ચ સવિપ્ફારતાય તંસમુટ્ઠાનરૂપધમ્મેહિ ફરણવસેન સકલસરીરં આલોળેત્વા. તેનાહ ‘‘અટ્ઠિમિઞ્જં આહચ્ચ અટ્ઠાસી’’તિ. પિતુગુણન્તિ પિતુ અત્તનિ સિનેહગુણં. મુઞ્ચાપેત્વાતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો પકારત્થો, તેન ‘‘અભિમારકપુરિસપેસનાદિપ્પકારેના’’તિ વુત્તે એવ પકારે પચ્ચામસતિ. વિત્થારકથાનયોતિ અજાતસત્તુપસાદનાદિવસેન વિત્થારતો વત્તબ્બાય કથાય નયમત્તં. કસ્મા પનેત્થ વિત્થારનયા કથા ન વુત્તાતિ આહ ‘‘આગતત્તા પન સબ્બં ન વુત્ત’’ન્તિ.

કોસલરઞ્ઞોતિ મહાકોસલરઞ્ઞો. પણ્ડિતાધિવચનન્તિ પણ્ડિતવેવચનં. વિદન્તીતિ જાનન્તિ. વેદેન ઞાણેન કરણભૂતેન ઈહતિ પવત્તતીતિ વેદેહિ.

એત્થાતિ એતસ્મિં દિવસે. અનસનેન વાતિ વા-સદ્દો અનિયમત્થો, તેન એકચ્ચમનોદુચ્ચરિતદુસ્સીલ્યાદીનિ સઙ્ગણ્હાતિ. તથા હિ ગોપાલકૂપોસથો અભિજ્ઝાસહગતચિત્તસ્સ વસેન વુત્તો, નિગણ્ઠુપોસથો મોસવજ્જાદિવસેન. યથાહ ‘‘સો તેન અભિજ્ઝાસહગતેન ચેતસા દિવસં અતિનામેતી’’તિ (અ. નિ. ૧.૭૧), ‘‘ઇતિ યસ્મિં સમયે સચ્ચે સમાદપેતબ્બા, મુસાવાદે તસ્મિં સમયે સમાદપેન્તી’’તિ (અ. નિ. ૧.૭૧) ચ આદિ. એત્થાતિ ઉપોસથસદ્દે. અત્થુદ્ધારોતિ વત્તબ્બઅત્થાનં ઉદ્ધારણં.

નનુ ચ અત્થમત્તં પતિ સદ્દા અભિનિવિસન્તીતિ ન એકેન સદ્દેન અનેકે અત્થા અભિધીયન્તીતિ? સચ્ચમેતં સદ્દવિસેસે અપેક્ખિતે, તેસં પન અત્થાનં ઉપોસથસદ્દવચનીયતા સામઞ્ઞં ઉપાદાય વુચ્ચમાનો અયં વિચારો ઉપોસથસદ્દસ્સ અત્થુદ્ધારોતિ વુત્તો. હેટ્ઠા ‘‘એવં મે સુત’’ન્તિઆદીસુ આગતે અત્થુદ્ધારેપિ એસેવ નયો. કામઞ્ચ પાતિમોક્ખુદ્દેસાદિવિસયોપિ ઉપોસથસદ્દો સામઞ્ઞરૂપો એવ વિસેસસદ્દસ્સ અવાચકભાવતો, તાદિસં પન સામઞ્ઞં અનાદિયિત્વા અયમત્થો વુત્તોતિ વેદિતબ્બં. સીલસુદ્ધિવસેન ઉપેતેહિ સમગ્ગેહિ વસીયતિ અનુટ્ઠીયતીતિ ઉપોસથો, પાતિમોક્ખુદ્દેસો. સમાદાનવસેન અધિટ્ઠાનવસેન વા ઉપેચ્ચ અરિયવાસાદિઅત્થં વસિતબ્બતો ઉપોસથો, સીલં. અનસનાદિવસેન ઉપેચ્ચ વસિતબ્બતો અનુવસિતબ્બતો ઉપોસથો. ઉપવાસોતિ સમાદાનં. ઉપોસથકુલભૂતતાય નવમહત્થિનિકાયપરિયાપન્ને હત્થિનાગે કિઞ્ચિ કિરિયં અનપેક્ખિત્વા રૂળ્હિવસેન સમઞ્ઞામત્તં ઉપોસથોતિ આહ ‘‘ઉપોસથો નાગરાજાતિઆદીસુ પઞ્ઞત્તી’’તિ. દિવસે પન ઉપોસથસદ્દપ્પવત્તિ અટ્ઠકથાયં વુત્તા એવ. સુદ્ધસ્સ વે સદા ફગ્ગૂતિ એત્થ પન સુદ્ધસ્સાતિ સબ્બસો કિલેસમલાભાવેન સુદ્ધસ્સ. વેતિ નિપાતમત્તં. વેતિ વા બ્યત્તન્તિ અત્થો. સદા ફગ્ગૂતિ નિચ્ચકાલમ્પિ ફગ્ગુણનક્ખત્તમેવ. યસ્સ હિ ફગ્ગુણમાસે ઉત્તરફગ્ગુણદિવસે તિત્થન્હાનં કરોન્તસ્સ સંવચ્છરિકપાપપવાહનં હોતીતિ લદ્ધિ, તં તતો વિવેચેતું ઇદં ભગવતા વુત્તં. સુદ્ધસ્સુપોસથો સદાતિ યથાવુત્તસુદ્ધિયા સુદ્ધસ્સ ઉપોસથઙ્ગાનિ વતસમાદાનાનિ ચ અસમાદિયતોપિ નિચ્ચં ઉપોસથો, ઉપોસથવાસો એવાતિ અત્થો. પઞ્ચદસન્નં તિથીનં પૂરણવસેન પન્નરસો.

બહુસો, અતિસયતો વા કુમુદાનિ એત્થ સન્તીતિ કુમુદવતી, તિસ્સં કુમુદવતિયા. ચતુન્નં માસાનં પારિપૂરિભૂતાતિ ચાતુમાસી. સા એવ પાળિયં ચાતુમાસિનીતિ વુત્તાતિ આહ ‘‘ઇધ પન ચાતુમાસિનીતિ વુચ્ચતી’’તિ. તદા કત્તિકમાસસ્સ પુણ્ણતાય માસપુણ્ણતા. વસ્સાનસ્સ ઉતુનો પુણ્ણતાય ઉતુપુણ્ણતા. કત્તિકમાસલક્ખિતસ્સ સંવચ્છરસ્સ પુણ્ણતાય સંવચ્છરપુણ્ણતા. ‘‘મા’’ ઇતિ ચન્દો વુચ્ચતિ તસ્સ ગતિયા દિવસસ્સ મિનિતબ્બતો. એત્થ પુણ્ણોતિ એતિસ્સા રત્તિયા સબ્બકલાપારિપૂરિયા પુણ્ણો. તદા હિ ચન્દો સબ્બસો પરિપુણ્ણો હુત્વા દિસ્સતિ. એત્થ ચ ‘‘તદહુપોસથે પન્નરસે’’તિ પદાનિ દિવસવસેન વુત્તાનિ, ‘‘કોમુદિયા’’તિઆદીનિ રત્તિવસેન.

રાજામચ્ચપરિવુતોતિ રાજકુલસમુદાગતેહિ અમચ્ચેહિ પરિવુતો. અથ વા અનુયુત્તકરાજૂહિ ચેવ અમચ્ચેહિ ચ પરિવુતો. ચતુરુપક્કિલેસાતિ અબ્ભા મહિકા ધૂમરજો રાહૂતિ ઇમેહિ ચતૂહિ ઉપક્કિલેસેહિ. સન્નિટ્ઠાનં કતં અટ્ઠકથાયં.

પીતિવચનન્તિ પીતિસમુટ્ઠાનં વચનં. યઞ્હિ વચનં પટિગ્ગાહકનિરપેક્ખં કેવલં ઉળારાય પીતિયા વસેન સરસતો સહસાવ મુખતો નિચ્છરતિ, તં ઇધ ‘‘ઉદાન’’ન્તિ અધિપ્પેતં. તેનાહ ‘‘યં પીતિવચનં હદયં ગહેતું ન સક્કોતી’’તિઆદિ.

દોસેહિ ઇતા ગતા અપગતાતિ દોસિના ત-કારસ્સ ન-કારં કત્વા યથા ‘‘કિલેસે જિતો વિજિતાવીતિ જિનો’’તિ. અનીય-સદ્દો કત્તુઅત્થે વેદિતબ્બોતિ આહ ‘‘મનં રમયતી’’તિ ‘‘રમણીયા’’તિ યથા ‘‘નિય્યાનિકા ધમ્મા’’તિ. જુણ્હવસેન રત્તિયા સુરૂપતાતિ આહ ‘‘વુત્તદોસવિમુત્તાયા’’તિઆદિ. તત્થ અબ્ભાદયો વુત્તદોસા, તબ્બિગમેનેવ ચસ્સા દસ્સનીયતા, તેન, ઉતુસમ્પત્તિયા ચ પાસાદિકતા વેદિતબ્બા. લક્ખણં ભવિતું યુત્તાતિ એતિસ્સા રત્તિયા યુત્તો દિવસો માસો ઉતુ સંવચ્છરોતિ એવં દિવસમાસઉતુસંવચ્છરાનં સલ્લક્ખણં ભવિતું યુત્તા લક્ખઞ્ઞા, લક્ખણીયાતિ અત્થો.

‘‘યં નો પયિરુપાસતો ચિત્તં પસીદેય્યા’’તિ વુત્તત્તા ‘‘સમણં વા બ્રાહ્મણં વા’’તિ એત્થ પરમત્થસમણો ચ પરમત્થબ્રાહ્મણો ચ અધિપ્પેતો, ન પબ્બજ્જામત્તસમણો, ન જાતિમત્તબ્રાહ્મણો ચાતિ આહ ‘‘સમિતપાપતાય સમણં. બાહિતપાપતાય બ્રાહ્મણ’’ન્તિ. બહુવચને વત્તબ્બે એકવચનં, એકવચને વા વત્તબ્બે બહુવચનં વચનબ્યતયો. અટ્ઠકથાયં પન એકવચનવસેનેવ બ્યતયો દસ્સિતો. અત્તનિ, ગરુટ્ઠાનિયે ચ એકસ્મિમ્પિ બહુવચનપ્પયોગો નિરૂળ્હોતિ. સબ્બેનપીતિ ‘‘રમણીયા વતા’’તિઆદિના સબ્બેન વચનેન. ઓભાસનિમિત્તકમ્મન્તિ ઓભાસભૂતનિમિત્તકમ્મં પરિબ્યત્તં નિમિત્તકરણન્તિ અત્થો. દેવદત્તો ચાતિ. ચ-સદ્દો અત્તૂપનયને, તેન યથા રાજા અજાતસત્તુ અત્તનો પિતુ અરિયસાવકસ્સ સત્થુઉપટ્ઠાકસ્સ ઘાતનેન મહાપરાધો, એવં ભગવતો મહાઅનત્થકરસ્સ દેવદત્તસ્સ અવસ્સયભાવેન પીતિ ઇમમત્થં ઉપનેતિ. તસ્સ પિટ્ઠિછાયાયાતિ તસ્સ જીવકસ્સ પિટ્ઠિઅપસ્સયેન, તં પમુખં કત્વા તં અપસ્સાયાતિ અત્થો. વિક્ખેપપચ્છેદનત્થન્તિ ભાવિનિયા અત્તનો કથાય ઉપ્પજ્જનકવિક્ખેપનસ્સ પચ્છિન્દનત્થં, અનુપ્પત્તિઅત્થન્તિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘તસ્સં હી’’તિઆદિ.

૧૫૧. ‘‘સો કિરા’’તિઆદિ પોરાણટ્ઠકથાય આગતનયો. એસેવ નયો પરતો મક્ખલિપદનિબ્બચનેપિ. ઉપસઙ્કમન્તીતિ ઉપગતા. તદેવ પબ્બજ્જં અગ્ગહેસીતિ તદેવ નગ્ગરૂપં પબ્બજ્જં કત્વા ગણ્હિ.

પબ્બજિતસમૂહસઙ્ખાતો સઙ્ઘોતિ પબ્બજિતસમૂહતામત્તેન સઙ્ઘો, ન નિય્યાનિકદિટ્ઠિસુવિસુદ્ધસીલસામઞ્ઞવસેન સંહતત્તાતિ અધિપ્પાયો. અસ્સ અત્થીતિ અસ્સ સત્થુપટિઞ્ઞસ્સ પરિવારભૂતો અત્થિ. સ્વેવાતિ પબ્બજિતસમૂહસઙ્ખાતોવ. કેચિ પન ‘‘પબ્બજિતસમૂહવસેન સઙ્ઘી, ગહટ્ઠસમૂહવસેન ગણી’’તિ વદન્તિ, તં તેસં મતિમત્તં ગણે એવ લોકે સઙ્ઘ-સદ્દસ્સ નિરૂળ્હત્તા. આચારસિક્ખાપનવસેનાતિ અચેલક વતચરિયાદિઆચારસિક્ખાપનવસેન. પાકટોતિ સઙ્ઘીઆદિભાવેન પકાસિતો. ‘‘અપ્પિચ્છો’’તિ વત્વા તત્થ લબ્ભમાનં અપ્પિચ્છત્તં દસ્સેતું ‘‘અપ્પિચ્છતાય વત્થમ્પિ ન નિવાસેતી’’તિ વુત્તં. ન હિ તસ્મિં સાસનિકે વિય સન્તગુણનિગૂહણલક્ખણા અપ્પિચ્છતા લબ્ભતીતિ. યસોતિ કિત્તિસદ્દો. ‘‘તરન્તિ એતેન સંસારોઘ’’ન્તિ એવં સમ્મતત્તા તિત્થં વુચ્ચતિ લદ્ધીતિ આહ ‘‘તિત્થકરોતિ લદ્ધિકરો’’તિ. સાધુસમ્મતોતિ ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્મતો, ન સાધૂહિ સમ્મતોતિ આહ ‘‘અયં સાધૂ’’તિઆદિ. ‘‘ઇમાનિ મે વતસમાદાનાનિ એત્તકં કાલં સુચિણાની’’તિ પબ્બજિતતો પટ્ઠાય અતિક્કન્તા બહૂ રત્તિયો જાનાતીતિ રત્તઞ્ઞૂ. તા પનસ્સ રત્તિયો ચિરકાલભૂતાતિ કત્વા ચિરં પબ્બજિતસ્સ અસ્સાતિ ચિરપબ્બજિતો. તત્થ ચિરપબ્બજિતતાગહણેન બુદ્ધિસીલતં દસ્સેતિ, રત્તઞ્ઞુતાગહણેન તત્થ સમ્પજાનતં. અદ્ધાનન્તિ દીઘકાલં. કિત્તકો પન સોતિ આહ ‘‘દ્વે તયો રાજપરિવટ્ટે’’તિ, દ્વિન્નં તિણ્ણં રાજૂનં રજ્જં અનુસાસનપટિપાટિયોતિ અત્થો. ‘‘અદ્ધગતો’’તિ વત્વા કતં વયોગહણં ઓસાનવયાપેક્ખન્તિ આહ ‘‘પચ્છિમવયં અનુપ્પત્તો’’તિ. ઉભયન્તિ ‘‘અદ્ધગતો, વયોઅનુપ્પત્તો’’તિ પદદ્વયં.

પુબ્બે પિતરા સદ્ધિં સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા દેસનાય સુતપુબ્બતં સન્ધાયાહ ‘‘ઝાનાભિઞ્ઞાદિ…પે… સોતુકામો’’તિ. દસ્સનેનાતિ ન દસ્સનમત્તં, દિસ્વા પન તેન સદ્ધિં આલાપસલ્લાપં કત્વા તતો અકિરિયવાદં સુત્વા તેસં અનત્તમનો અહોસિ. ગુણકથાયાતિ અભૂતગુણકથાય. તેનાહ ‘‘સુટ્ઠુતરં અનત્તમનો હુત્વા’’તિ. યદિ અનત્તમનો, કસ્મા તુણ્હી અહોસીતિ આહ ‘‘અનત્તમનો સમાનોપી’’તિઆદિ.

૧૫૨. ગોસાલાયાતિ એવં નામકે ગામે. વસ્સાનકાલે ગુન્નં તિટ્ઠનસાલાતિ એકે.

૧૫૩. પટિકિટ્ઠતરન્તિ નિહીનતરં. તન્તાવુતાનીતિ તન્તે પસારેત્વા વીતાનિ. ‘‘સીતે સીતો’’તિઆદિના છહાકારેહિ તસ્સ નિહીનસ્સ નિહીનતરતં દસ્સેતિ.

૧૫૪. વચ્ચં કત્વાપીતિ પિ-સદ્દેન ભોજનં ભુઞ્જિત્વાપિ કેનચિ અસુચિના મક્ખિતો પીતિ ઇમમત્થં સમ્પિણ્ડેતિ. વાલિકથૂપં કત્વાતિ વત્તવસેન વાલિકાય થૂપં કત્વા.

૧૫૬. પલિબુદ્ધનકિલેસોતિ સંસારે પલિબુદ્ધનકિચ્ચો રાગાદિકિલેસો ખેત્તવત્થુપુત્તદારાદિવિસયો.

કોમારભચ્ચજીવકકથાવણ્ણના

૧૫૭. ન યથાધિપ્પાયં વત્તતીતિ કત્વા વુત્તં ‘‘અનત્થો વત મે’’તિ. જીવકસ્સ તુણ્હીભાવો મમ અધિપ્પાયસ્સ મદ્દનસદિસો, તસ્મા તં પુચ્છિત્વા કથાપનેન મમ અધિપ્પાયો પૂરેતબ્બોતિ અયમેત્થ રઞ્ઞો અજ્ઝાસયોતિ દસ્સેન્તો ‘‘હત્થિમ્હિ નુ ખો પના’’તિઆદિમાહ. કિં તુણ્હીતિ કિં કારણા તુણ્હી, કિં તં કારણં, યેન તુવં તુણ્હીતિ વુત્તં હોતિ. તેનાહ ‘‘કેન કારણેન તુણ્હી’’તિ.

કામં સબ્બાપિ તથાગતસ્સ પટિપત્તિ અનઞ્ઞસાધારણા અચ્છરિયઅબ્ભુતરૂપા ચ, તથાપિ ગબ્ભોક્કન્તિ- અભિજાતિઅભિનિક્ખમનઅભિસમ્બોધિધમ્મચક્કપ્પવત્તન- યમકપાટિહારિયદેવોરોહણાનિ સદેવકે લોકે અતિવિય સુપાકટાનિ, ન સક્કા કેનચિ પટિબાહિતુન્તિ તાનિયેવેત્થ ઉદ્ધટાનિ. ઇત્થમ્ભૂતાખ્યાનત્થેતિ ઇત્થં એવં પકારો ભૂતો જાતોતિ એવં કથનત્થે. ઉપયોગવચનન્તિ. ‘‘અબ્ભુગ્ગતો’’તિ એત્થ અભીતિ ઉપસગ્ગો ઇત્થમ્ભૂતાખ્યાનત્થજોતકો, તેન યોગતો ‘‘તં ખો પન ભગવન્ત’’ન્તિ ઇદં સામિઅત્થે ઉપયોગવચનં, તેનાહ ‘‘તસ્સ ખો પન ભગવતોતિ અત્થો’’તિ. કલ્યાણગુણસમન્નાગતોતિ કલ્યાણેહિ ગુણેહિ યુત્તો, તં નિસ્સિતો તબ્બિસયતાયાતિ અધિપ્પાયો. સેટ્ઠોતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. કિત્તેતબ્બતો કિત્તિ, સા એવ સદ્દનીયતો સદ્દોતિ આહ ‘‘કિત્તિસદ્દોતિ કિત્તિયેવા’’તિ. અભિત્થવનવસેન પવત્તો સદ્દો થુતિઘોસો. અનઞ્ઞસાધારણગુણે આરબ્ભ પવત્તત્તા સદેવકં લોકં અજ્ઝોત્થરિત્વા અભિભવિત્વા ઉગ્ગતો.

સો ભગવાતિ યો સો સમતિં સપારમિયો પૂરેત્વા સબ્બકિલેસે ભઞ્જિત્વા અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો દેવાનં અતિદેવો સક્કાનં અતિસક્કો બ્રહ્માનં અતિબ્રહ્મા લોકનાથો ભાગ્યવન્તતાદીહિ કારણેહિ સદેવકે લોકે ‘‘ભગવા’’તિ સબ્બત્થ પત્થટકિત્તિસદ્દો, સો ભગવા. ‘‘ભગવા’’તિ ચ ઇદં સત્થુ નામકિત્તનં. તેનાહ આયસ્મા ધમ્મસેનાપતિ ‘‘ભગવાતિ નેતં નામં માતરા કત’’ન્તિઆદિ (મહાનિ. ૮૪). પરતો પન ભગવાતિ ગુણકિત્તનં.

યથા કમ્મટ્ઠાનિકેન ‘‘અરહ’’ન્તિઆદીસુ નવટ્ઠાનેસુ પચ્ચેકં ઇતિ-સદ્દં યોજેત્વા બુદ્ધગુણા અનુસ્સરીયન્તિ, એવં બુદ્ધગુણસઙ્કિત્તકેનાપીતિ દસ્સેન્તો ‘‘ઇતિપિ અરહં, ઇતિપિ સમ્માસમ્બુદ્ધો…પે… ઇતિપિ ભગવા’’તિ આહ. ‘‘ઇતિપેતં અભૂતં, ઇતિપેતં અતચ્છ’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૫) વિય ઇધ ઇતિ-સદ્દો આસન્નપચ્ચક્ખકરણત્થો, પિ-સદ્દો સમ્પિણ્ડનત્થો, તેન ચ તેસં ગુણાનં બહુભાવો દીપિતો. તાનિ ચ સઙ્કિત્તેન્તેન વિઞ્ઞુના ચિત્તસ્સ સમ્મુખીભૂતાનેવ કત્વા સઙ્કિત્તેતબ્બાનીતિ દસ્સેન્તો ‘‘ઇમિના ચ ઇમિના ચ કારણેનાતિ વુત્તં હોતી’’તિ આહ. એવઞ્હિ નિરૂપેત્વા કિત્તેન્તે યસ્સ સઙ્કિત્તેતિ, તસ્સ ભગવતિ અતિવિય અભિપ્પસાદો હોતિ. આરકત્તાતિ સુવિદૂરત્તા. અરીનન્તિ કિલેસારીનં. અરાનન્તિ સંસારચક્કસ્સ અરાનં. હતત્તાતિ વિહતત્તા. પચ્ચયાદીનન્તિ ચીવરાદિપચ્ચયાનઞ્ચેવ પૂજાવિસેસાનઞ્ચ. તતોતિ વિસુદ્ધિમગ્ગતો. યથા ચ વિસુદ્ધિમગ્ગતો, એવં તંસંવણ્ણનતોપિ નેસં વિત્થારો ગહેતબ્બો.

યસ્મા જીવકો બહુસો સત્થુસન્તિકે બુદ્ધગુણે સુત્વા ઠિતો, દિટ્ઠસચ્ચતાય ચ સત્થુસાસને વિગતકથંકથો વેસારજ્જપ્પત્તો, તસ્મા આહ ‘‘જીવકો પના’’તિઆદિ. પઞ્ચવણ્ણાયાતિ ખુદ્દિકાદિવસેન પઞ્ચપ્પકારાય. નિરન્તરં ફુટં અહોસિ કતાધિકારભાવતો. કમ્મન્તરાયવસેન હિસ્સ રઞ્ઞો ગુણસરીરં ખતુપહતં અહોસિ.

૧૫૮. ‘‘ઉત્તમ’’ન્તિ વત્વા ન કેવલં સેટ્ઠભાવો એવેત્થ કારણં, અથ ખો અપ્પસદ્દતાપિ કારણન્તિ દસ્સેતું ‘‘અસ્સયાનરથયાનાની’’તિઆદિ વુત્તં. હત્થિયાનેસુ નિબ્બિસેવનમેવ ગણ્હન્તો હત્થિનિયોવ કપ્પાપેસિ. રઞ્ઞો આસઙ્કાનિવત્તનત્થં આસન્નચારીભાવેન તત્થ ઇત્થિયોવ નિસજ્જાપિતા. રઞ્ઞો પરેસં દુરુપસઙ્કમનભાવદસ્સનત્થં તા પુરિસવેસં ગાહાપેત્વા આવુધહત્થા કારિતા. પટિવેદેસીતિ ઞાપેસિ. તદેવાતિ ગમનં, અગમનમેવ વા.

૧૫૯. મહઞ્ચાતિ કરણત્થે પચ્ચત્તવચનન્તિ આહ ‘‘મહતાચા’’તિ. મહચ્ચાતિ મહતિયા, લિઙ્ગવિપલ્લાસવસેન વુત્તં, મહન્તેનાતિ વુત્તં હોતિ. તેનાહ ‘‘રાજાનુભાવેના’’તિ ‘‘દ્વિન્નં મહારટ્ઠાનં ઇસ્સરિયસિરી’’તિ અઙ્ગમગધરટ્ઠાનં આધિપચ્ચમાહ. આસત્તખગ્ગાનીતિ અંસે ઓલમ્બનવસેન સન્નદ્ધઅસીનિ. કુલભોગઇસ્સરિયાદિવસેન મહતી મત્તા એતેસન્તિ મહામત્તા, મહાનુભાવા રાજપુરિસા. વિજ્જાધરતરુણા વિયાતિ વિજ્જાધરકુમારા વિય. રટ્ઠિયપુત્તાતિ ભોજપુત્તા. હત્થિઘટાતિ હત્થિસમૂહા. અઞ્ઞમઞ્ઞસઙ્ઘટ્ટનાતિ અવિચ્છેદવસેન ગમનેન અઞ્ઞમઞ્ઞસમ્બન્ધા.

ચિત્તુત્રાસો સયં ભાયનટ્ઠેન ભયં યથા તથા ભાયતીતિ કત્વા. ઞાણં ભાયિતબ્બે એવ વત્થુસ્મિં ભયતો ઉપટ્ઠિતે ‘‘ભાયિતબ્બમિદ’’ન્તિ ભયતો તીરણતો ભયં. તેનેવાહ ‘‘ભયતુપટ્ઠાનઞાણં પન ભાયતિ નભાયતીતિ? ન ભાયતિ. તઞ્હિ અતીતા સઙ્ખારા નિરુદ્ધા, પચ્ચુપ્પન્ના નિરુજ્ઝન્તિ, અનાગતા નિરુજ્ઝિસ્સન્તીતિ તીરણમત્તમેવ હોતી’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૨.૭૫૧). આરમ્મણં ભાયતિ એતસ્માતિ ભયં. ઓતપ્પં પાપતો ભાયતિ એતેનાતિ ભયં. ભયાનકન્તિ ભાયનાકારો. ભયન્તિ ઞાણભયં. સંવેગન્તિ સહોત્તપ્પઞાણં સન્તાસન્તિ સબ્બસો ઉબ્બિજ્જનં. ભાયિતબ્બટ્ઠેન ભયં ભીમભાવેન ભેરવન્તિ ભયભેરવં, ભીતબ્બવત્થુ. તેનાહ ‘‘આગચ્છતી’’તિ.

ભીરું પસંસન્તીતિ પાપતો ભાયનતો ઉત્તસનતો ભીરું પસંસન્તિ પણ્ડિતા. ન હિ તત્થ સૂરન્તિ તસ્મિં પાપકરણે સૂરં પગબ્ભધંસિનં ન હિ પસંસન્તિ. તેનાહ ‘‘ભયા હિ સન્તો ન કરોન્તિ પાપ’’ન્તિ. તત્થ ભયાતિ પાપુત્રાસતો, ઓત્તપ્પહેતૂતિ અત્થો. સરીરચલનન્તિ ભયવસેનસરીરસંકમ્પો. એકેતિ ઉત્તરવિહારવાસિનો. ‘‘રાજગહે’’તિઆદિ તેસં અધિપ્પાયવિવરણં. કામં વયતુલ્યો ‘‘વયસ્સો’’તિ વુચ્ચતિ, રૂળ્હિરેસો, યો કોચિ પન સહાયો વયસ્સો, તસ્મા વયસ્સાભિલાપોતિ સહાયાભિલાપો. ન વિપ્પલમ્ભેસીતિ ન વિસંવાદેસિ. વિનસ્સેય્યાતિ ચિત્તવિઘાતેન વિહઞ્ઞેય્ય.

સામઞ્ઞફલપુચ્છાવણ્ણના

૧૬૦. ભગવતો તેજોતિ બુદ્ધાનુભાવો. રઞ્ઞો સરીરં ફરિ યથા તં સોણદણ્ડસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ ભગવતો સન્તિકં ગચ્છન્તસ્સ અન્તોવનસણ્ડગતસ્સ. એકેતિ ઉત્તરવિહારવાસિનો.

૧૬૧. યેન, તેનાતિ ચ ભુમ્મત્થે કરણવચનન્તિ આહ ‘‘યત્થ ભગવા, તત્થ ગતો’’તિ. તદા તસ્મિં ભિક્ખુસઙ્ઘે તુણ્હીભાવસ્સ અનવસેસતો બ્યાપિભાવં દસ્સેતું ‘‘તુણ્હીભૂતં તુણ્હીભૂત’’ન્તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘યતો યતો…પે… મેવાતિ અત્થો’’તિ. હત્થસ્સ કુકતત્તા અસંયમો અસમ્પજઞ્ઞકિરિયા હત્થકુક્કુચ્ચન્તિ વેદિતબ્બો. વા-સદ્દો અવુત્તવિકપ્પત્થો, તેન તદઞ્ઞો અસંયમભાવો વિભાવિતોતિ દટ્ઠબ્બં. તત્થ પન ચક્ખુઅસંયમો સબ્બપઠમો, દુન્નિવારો ચાતિ તદભાવં દસ્સેતું ‘‘સબ્બાલઙ્કારપટિમણ્ડિત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. કાયિકવાચસિકેન ઉપસમેન લદ્ધેન ઇતરોપિ અનુમાનતો લદ્ધો એવ હોતીતિ આહ ‘‘માનસિકેન ચા’’તિ. ઉપસમન્તિ સંયમં, આચારસમ્પત્તિન્તિ અત્થો. પઞ્ચપરિવટ્ટેતિ પઞ્ચપુરિસપરિવટ્ટે. પઞ્ચહાકારેહીતિ ‘‘ઇટ્ઠાનિટ્ઠે તાદી’’તિ (મહાનિ. ૩૮, ૧૯૨) એવં આદિના આગતેહિ, પઞ્ચવિધઅરિયિદ્ધિસિદ્ધેહિ ચ પઞ્ચહિ પકારેહિ. તાદિલક્ખણેતિ તાદિભાવે.

૧૬૨. ન મે પઞ્હવિસ્સજ્જને ભારો અત્થીતિ સત્થુ સબ્બત્થ અપ્પટિહતઞાણચારતાદસ્સનં. યદાકઙ્ખસીતિ ન વદન્તિ, કથં પન વદન્તીતિ આહ ‘‘સુત્વા વેદિસ્સામા’’તિ પદેસઞાણે ઠિતત્તા. બુદ્ધા પન સબ્બઞ્ઞુપવારણં પવારેન્તીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘યક્ખનરિન્દદેવસમણબ્રાહ્મણપરિબ્બાજકાન’’ન્તિ ઇદં ‘‘પુચ્છાવુસો યદાકઙ્ખસી’’તિઆદીનિ (સં. નિ. ૧.૨૩૭, ૨૪૬; સુ. નિ. આળવકસુત્તે) સુત્તપદાનિ પુચ્છન્તાનં યેસં પુગ્ગલાનં વસેન આગતાનિ, તં દસ્સનત્થં. ‘‘પુચ્છાવુસો યદાકઙ્ખસી’’તિ ઇદં આળવકસ્સ યક્ખસ્સ ઓકાસકરણં, સેસાનિ નરિન્દાદીનં. મનસિચ્છસીતિ મનસા ઇચ્છસિ. પુચ્છવ્હો, યં કિઞ્ચિ મનસિચ્છથાતિ બાવરિસ્સ સંસયં મનસા પુચ્છવ્હો. તુમ્હાકં પન સબ્બેસં યં કિઞ્ચિ સબ્બસંસયં મનસા, અઞ્ઞથા ચ, યથા ઇચ્છથ, તથા પુચ્છવ્હોતિ અધિપ્પાયો.

સાધુરૂપાતિ સાધુસભાવા. ધમ્મોતિ પવેણીધમ્મો. વુદ્ધન્તિ સીલાદીહિ બુદ્ધિપ્પત્તં, ગરુન્તિ અત્થો. એસ ભારોતિ એસ સંસયૂપચ્છેદનસઙ્ખાતો ભારો, આગતો ભારો અવસ્સં આવહિતબ્બોતિ અધિપ્પાયો. ઞત્વા સયન્તિ પરૂપદેસેન વિના સયમેવ ઞત્વા.

સુચિરતેનાતિ એવં નામકેન બ્રાહ્મણેન. તગ્ઘાતિ એકંસેન. યથાપિ કુસલો તથાતિ યથા સબ્બધમ્મકુસલો સબ્બવિદૂ જાનાતિ કથેતિ, તથા અહમક્ખિસ્સં. રાજા ચ ખો તં યદિ કાહતિ વા ન વાતિ યો તં ઇધ પુચ્છિતું પેસેસિ, સો રાજાનં તયા પુચ્છિતં કરોતુ વા મા વા, અહં પન તે અક્ખિસ્સં અક્ખિસ્સામિ, આચિક્ખિસ્સામીતિ અત્થો.

૧૬૩. સિપ્પનટ્ઠેન સિક્ખિતબ્બતાય ચ સિપ્પમેવ સિપ્પાયતનં જીવિકાય કારણભાવતો. સેય્યથિદન્તિ નિપાતો, તસ્સ તે કતમેતિ અત્થો. પુથુ સિપ્પાયતનાનીતિ હિ સાધારણતો સિપ્પાનિ ઉદ્દિસિત્વા ઉપરિ તંતંસિપ્પૂપજીવિનો નિદ્દિટ્ઠા પુગ્ગલાધિટ્ઠાનકથાય પપઞ્ચં પરિહરિતું. અઞ્ઞથા યથાધિપ્પેતાનિ તાવ સિપ્પાયતનાનિ દસ્સેત્વા પુન તંતંસિપ્પૂપજીવીસુ દસ્સિયમાનેસુ પપઞ્ચો સિયાતિ. તેનાહ ‘‘હત્થારોહા’’તિઆદિ.

હત્થિં આરોહન્તિ, આરોહાપયન્તિ ચાતિ હત્થારોહા. યેહિ પયોગેહિ પુરિસો હત્થિનો આરોહનયોગ્ગો હોતિ, હત્થિસ્સ તં પયોગં વિધાયતં સબ્બેસં પેતેસં ગહણં. તેનાહ ‘‘સબ્બેપી’’તિઆદિ. તત્થ હત્થાચરિયા નામ યે હત્થિનો હત્થારોહકાનઞ્ચ સિક્ખપકા. હત્થિવેજ્જા નામ હત્થિભિસક્કા. હત્થિમેણ્ડા નામ હત્થીનં પાદરક્ખકા. આદિ-સદ્દેન હત્થીનં યવસદાયકાદિકે સઙ્ગણ્હાતિ. અસ્સારોહા રથિકાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. રથે નિયુત્તા રથિકા. રથરક્ખા નામ રથસ્સ આણિરક્ખકા. ધનું ગણ્હન્તિ, ગણ્હાપેન્તિ ચાતિ ધનુગ્ગહા, ઇસ્સાસા ધનુસિપ્પસ્સ સિક્ખાપકા ચ. તેનાહ ‘‘ધનુઆચરિયા ઇસ્સાસા’’તિ. ચેલેન ચેલપટાકાય યુદ્ધે અકન્તિ ગચ્છન્તીતિ ચેલકાતિ આહ ‘‘યે યુદ્ધે જયધજં ગહેત્વા પુરતો ગચ્છન્તી’’તિ. યથા તથા ઠિતે સેનિકે બ્યૂહકરણવસેન તતો ચલયન્તિ ઉચ્ચાલેન્તીતિ ચલકા. સકુણગ્ઘિઆદયો વિય મંસપિણ્ડં પરસેનાસમૂહં સાહસિકમહાયોધતાય છેત્વા છેત્વા દયન્તિ ઉપ્પતિત્વા ઉપ્પતિત્વા ગચ્છન્તીતિ પિણ્ડદાયકા. દુતિયવિકપ્પે પિણ્ડે દયન્તિ જનસમ્મદ્દે ઉપ્પતન્તા વિય ગચ્છન્તીતિ પિણ્ડદાયકાતિ અત્થો વેદિતબ્બો. ઉગ્ગતુગ્ગતાતિ થામજવપરક્કમાદિવસેન અતિવિય ઉગ્ગતા ઉગ્ગાતિ અત્થો. પક્ખન્દન્તીતિ અત્તનો વીરસૂરભાવેન અસજ્જમાના પરસેનં અનુપવિસન્તીતિ અત્થો. થામજવબલપરક્કમાદિસમ્પત્તિયા મહાનાગા વિય મહાનાગા. એકન્તસૂરાતિ એકાકિસૂરા અત્તનો સૂરભાવેનેવ એકાકિનો હુત્વા યુજ્ઝનકા. સજાલિકાતિ સવમ્મિકા. સરપરિત્તાણચમ્મન્તિ ચમ્મપરિસિબ્બિતં ખેટકં, ચમ્મમયં વા ફલકં. ઘરદાસયોધાતિ અન્તોજાતયોધા.

આળારં વુચ્ચતિ મહાનસં, તત્થ નિયુત્તાતિ આળારિકા, ભત્તકારા. પૂવિકાતિ પૂવસમ્પાદકા, યે પૂવમેવ નાનપ્પકારતો સમ્પાદેત્વા વિક્કિણન્તા જીવન્તિ. કેસનખલિખનાદિવસેન મનુસ્સાનં અલઙ્કારવિધિં કપ્પેન્તિ સંવિદહન્તીતિ કપ્પકા. ન્હાપકાતિ ચુણ્ણવિલેપનાદીહિ મલહરણવણ્ણસમ્પાદનવિધિના ન્હાપેન્તીતિ ન્હાપકા. નવન્તાદિવિધિના પવત્તો ગણનગન્થો અન્તરા છિદ્દાભાવેન અચ્છિદ્દકોતિ વુચ્ચતિ, તં ગણનં ઉપનિસ્સાય જીવન્તા અચ્છિદ્દકપાઠકા. હત્થેન અધિપ્પાયવિઞ્ઞાપનં હત્થમુદ્દા હત્થ-સદ્દો ચેત્થ તદેકદેસેસુ અઙ્ગુલીસુ દટ્ઠબ્બો. ‘‘ન ભુઞ્જમાનો સબ્બં હત્થં મુખે પક્ખિપિસ્સામી’’તિઆદીસુ વિય, તસ્મા અઙ્ગુલિસઙ્કોચનાદિના ગણના હત્થમુદ્દાય ગણના. ચિત્તકારાદીનીતિ. આદિ-સદ્દેન ભમકારકોટ્ટકલેખક વિલીવકારાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. દિટ્ઠેવ ધમ્મેતિ ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે. સન્દિટ્ઠિકમેવાતિ અસમ્પરાયિકતાય સામં દટ્ઠબ્બં, સયં અનુભવિતબ્બં અત્તપચ્ચક્ખં દિટ્ઠધમ્મિકન્તિ અત્થો. સુખિતન્તિ સુખપ્પત્તં. ઉપરીતિ દેવલોકે. સો હિ મનુસ્સલોકતો ઉપરિમો. કમ્મસ્સ કતત્તા નિબ્બત્તનતો તસ્સ ફલં તસ્સ અગ્ગિસિખા વિય હોતિ, તઞ્ચ ઉદ્ધં દેવલોકેતિ આહ ‘‘ઉદ્ધં અગ્ગં અસ્સા અત્થીતિ ઉદ્ધગ્ગિકા’’તિ. સગ્ગં અરહતીતિ અત્તનો ફલભૂતં સગ્ગં અરહતિ, તત્થ સા નિબ્બત્તનારહોતિ અત્થો. સુખવિપાકાતિ ઇટ્ઠવિપાકવિપચ્ચનીકા. સુટ્ઠુ અગ્ગેતિ અતિવિય ઉત્તમે ઉળારે. દક્ખન્તિ વડ્ઢન્તિ એતાયાતિ દક્ખિણા, પરિચ્ચાગમયં પુઞ્ઞન્તિ આહ ‘‘દક્ખિણં દાન’’ન્તિ.

મગ્ગો સામઞ્ઞં સમિતપાપસમણભાવોતિ કત્વા. યસ્મા અયં રાજા પબ્બજિતાનં દાસકસ્સકાદીનં લોકતો અભિવાદનાદિલાભો સન્દિટ્ઠિકં સામઞ્ઞફલન્તિ ચિન્તેત્વા ‘‘અત્થિ નુ ખો કોચિ સમણો વા બ્રાહ્મણો વા ઈદિસમત્થં જાનન્તો’’તિ વીમંસન્તો પૂરણાદિકે પુચ્છિત્વા તેસં કથાય અનારાધિતચિત્તો ભગવન્તમ્પિ તમત્થં પુચ્છિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘ઉપરિ આગતં પન દાસકસ્સકોપમં સન્ધાય પુચ્છતી’’તિ.

કણ્હપક્ખન્તિ યથાપુચ્છિતે અત્થે લબ્ભમાનં દિટ્ઠિગતૂપસઞ્હિતં સંકિલેસપક્ખં. સુક્કપક્ખન્તિ તબ્બિધુરં ઉપરિસુત્તાગતં વોદાનપક્ખં. સમણકોલાહલન્તિ સમણકોતૂહલં તંતંસમણવાદાનં અઞ્ઞમઞ્ઞવિરોધં. સમણભણ્ડનન્તિ તેનેવ વિરોધેન ‘‘એવંવાદીનં તેસં સમણબ્રાહ્મણાનં અયં દોસો, એવંવાદીનં અયં દોસો’’તિ એવં તંતંવાદસ્સ પરિભાસનં. રઞ્ઞો ભારં કરોન્તો અત્તનો દેસનાકોસલ્લેનાતિ અધિપ્પાયો.

૧૬૪. પણ્ડિતપતિરૂપકાનન્તિ આમં વિય પક્કાનં પણ્ડિતાભાસાનં.

પૂરણકસ્સપવાદવણ્ણના

૧૬૫. એકં ઇદાહન્તિ એકાહં. ઇધ-સદ્દો ચેત્થ નિપાતમત્તં, એકાહં સમયં તિચ્ચેવ અત્થો. સરિતબ્બયુત્તન્તિ અનુસ્સરણાનુચ્છવિકં.

૧૬૬. સહત્થા કરોન્તસ્સાતિ સહત્થેનેવ કરોન્તસ્સ. નિસ્સગ્ગિયથાવરાદયોપિ ઇધ સહત્થકરણેનેવ સઙ્ગહિતા. હત્થાદીનીતિ હત્થપાદકણ્ણનાસાદીનિ. પચનં દહનં વિબાધનન્તિ આહ ‘‘દણ્ડેન ઉપ્પીળેન્તસ્સા’’તિ. પપઞ્ચસૂદનિયં ‘‘તજ્જેન્તસ્સ વા’’તિ અત્થો વુત્તો, ઇધ પન તજ્જનં પરિભાસનં દણ્ડેનેવ સઙ્ગહેત્વા ‘‘દણ્ડેન ઉપ્પીળેન્તસ્સ’’ ઇચ્ચેવ વુત્તં. સોકં સયં કરોન્તસ્સાતિ પરસ્સ સોકકારણં સયં કરોન્તસ્સ, સોકં વા ઉપ્પાદેન્તસ્સ. પરેહીતિ અત્તનો વચનકરેહિ. સયમ્પિ ફન્દતોતિ પરસ્સ વિબાધનપયોગેન સયમ્પિ ફન્દતો. ‘‘અતિપાતાપયતો’’તિ પદં સુદ્ધકત્તુઅત્થે હેતુકત્તુઅત્થે ચ વત્તતીતિ આહ ‘‘હનન્તસ્સાપિ હનાપેન્તસ્સાપી’’તિ. કારણવસેનાતિ કારાપનવસેન.

ઘરસ્સ ભિત્તિ અન્તો બહિ ચ સન્ધિતા હુત્વા ઠિતા ઘરસન્ધિ. કિઞ્ચિપિ અસેસેત્વા નિરવસેસો લોપો નિલ્લોપો. એકાગારે નિયુત્તો વિલોપો એકાગારિકો. પરિતો સબ્બસો પન્થે હનનં પરિપન્થો. પાપં ન કરીયતિ પુબ્બે અસઞ્ઞતો ઉપ્પાદેતું અસક્કુણેય્યત્તા, તસ્મા નત્થિ પાપં. યદિ એવં કથં સત્તા પાપે પટિપજ્જન્તીતિ આહ ‘‘સત્તા પન પાપં કરોમાતિ એવં સઞ્ઞિનો હોન્તી’’તિ. એવં કિરસ્સ હોતિ – ઇમેસઞ્હિ સત્તાનં હિંસાદિકિરિયા ન અત્તાનં ફુસતિ તસ્સ નિચ્ચતાય નિબ્બિકારત્તા સરીરં પન અચેતનં કટ્ઠકલિઙ્ગરૂપમં, તસ્મિં વિકોપિતેપિ ન કિઞ્ચિ પાપન્તિ. ખુરનેમિનાતિ નિસિતખુરમયનેમિના.

ગઙ્ગાય દક્ખિણા દિસા અપ્પતિરૂપદેસો, ઉત્તરા દિસા પતિરૂપદેસોતિ અધિપ્પાયેન‘‘દક્ખિણઞ્ચ’’તિઆદિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘દક્ખિણતીરે મનુસ્સા કક્ખળા’’તિઆદિ. મહાયાગન્તિ મહાવિજિતયઞ્ઞસદિસં મહાયાગં. ઉપોસથકમ્મેન વાતિ ઉપોસથકમ્મેન ચ. દમ-સદ્દો હિ ઇન્દ્રિયસંવરસ્સ ઉપોસથસીલસ્સ ચ વાચકો ઇધાધિપ્પેતો. કેચિ પન ‘‘ઉપોસથકમ્મેનાતિ ઇદં ઇન્દ્રિયદમનસ્સ વિસેસનં, તસ્મા ‘ઉપોસથકમ્મભૂતેન ઇન્દ્રિયદમનેના’’તિ અત્થં વદન્તિ. સીલસંયમેનાતિ કાયિકવાચસિકસંવરેન. સચ્ચવજ્જેનાતિ સચ્ચવાચાય, તસ્સા વિસું વચનં લોકે ગરુતરપુઞ્ઞસમ્મતભાવતો. યથા હિ પાપધમ્મેસુ મુસાવાદો ગરુ, એવં પુઞ્ઞધમ્મેસુ સચ્ચવાચા. તેનાહ ભગવા ‘‘એકં ધમ્મં અતીતસ્સા’’તિઆદિ. પવત્તીતિ યો ‘‘કરોતી’’તિ વુચ્ચતિ, તસ્સ સન્તાને ફલુપ્પત્તિપચ્ચયભાવેન ઉપ્પત્તિ. સબ્બથાતિ ‘‘કરોતો’’તિઆદિના વુત્તેન સબ્બપ્પકારેન. કિરિયમેવ પટિક્ખિપતિ, ન રઞ્ઞા પુટ્ઠં સન્દિટ્ઠિકં સામઞ્ઞફલં બ્યાકરોતીતિ અધિપ્પાયો. ઇદં અવધારણં વિપાકપટિક્ખેપનિવત્તનત્થં. યો હિ કમ્મં પટિક્ખિપતિ, તેન અત્થતો વિપાકોપિ પટિક્ખિત્તો એવ નામ હોતિ. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘કમ્મં પટિબાહન્તેનાપી’’તિઆદિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૭૦-૧૭૨).

પટિરાજૂહિ અનભિભવનીયભાવેન વિસેસતો જિતન્તિ વિજિતં, આણાપવત્તિદેસો. ‘‘મા મય્હં વિજિતે વસથા’’તિ અપસાદના પબ્બજિતસ્સ વિહેઠના પબ્બાજનાતિ કત્વા વુત્તં ‘‘અપસાદેતબ્બન્તિ વિહેઠેતબ્બ’’ન્તિ. ઉગ્ગણ્હનં તેન વુત્તસ્સ અત્થસ્સ ‘‘એવમેત’’ન્તિ ઉપધારણં સલ્લક્ખણં, નિકુજ્જનં તસ્સ અદ્ધનિયભાવાપાદનવસેન ચિત્તેન સન્ધારણં. તદુભયં પટિક્ખિપન્તો આહ ‘‘અનુગ્ગણ્હન્તો અનિકુજ્જન્તો’’તિ. તેનાહ ‘‘સારવસેન અગ્ગણ્હન્તો’’તિઆદિ.

મક્ખલિગોસાલવાદવણ્ણના

૧૬૮. ઉભયેનાતિ હેતુપચ્ચયપટિસેધનવચનેન. સંકિલેસપચ્ચયન્તિ સંકિલિસ્સનસ્સ મલીનભાવસ્સ કારણં. વિસુદ્ધિપચ્ચયન્તિ સઙ્કિકિલેસતો વિસુદ્ધિયા વોદાનસ્સ કારણં. અત્તકારોતિ તેન તેન સત્તેન અત્તના કાતબ્બકમ્મં અત્તના નિપ્ફાદેતબ્બપયોગો. પરકારન્તિ પરસ્સ વાહસા ઇજ્ઝનકપયોજનં. તેનાહ ‘‘યેના’’તિઆદિ. મહાસત્તન્તિ અન્તિમભવિકં મહાબોધિસત્તં, પચ્ચેકબોધિસત્તસ્સપિ એત્થેવ સઙ્ગહો વેદિતબ્બો. મનુસ્સસોભગ્યતન્તિ મનુસ્સેસુ સુભગભાવં. એવન્તિ વુત્તપ્પકારેન. કમ્મવાદસ્સ કિરિયવાદસ્સ પટિક્ખિપનેન ‘‘અત્થિ ભિક્ખવે કમ્મં કણ્હં કણ્હવિપાક’’ન્તિઆદિ (અ. નિ. ૪.૨૩૨) નયપ્પવત્તે જિનચક્કે પહારં દેતિ નામ. નત્થિ પુરિસકારેતિ યથાવુત્તઅત્તકારપરકારાભાવતો એવ સત્તાનં પચ્ચત્તપુરિસકારો નામ કોચિ નત્થીતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘યેના’’તિઆદિ. નત્થિ બલન્તિ સત્તાનં દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકનિબ્બાનસમ્પત્તિઆવહં બલં નામ કિઞ્ચિ નત્થિ. તેનાહ ‘‘યમ્હી’’તિઆદિ. નિદસ્સનમત્તઞ્ચેતં, સંકિલેસિકમ્પિ ચાયં બલં પટિક્ખિપતેવ. યદિ વીરિયાદીનિ પુરિસકારવેવચનાનિ, કસ્મા વિસું ગહણન્તિ આહ ‘‘ઇદં નો વીરિયેના’’તિઆદિ. સદ્દત્થતો પન તસ્સા તસ્સા કિરિયાય ઉસ્સન્નટ્ઠેન બલં. સૂરવીરભાવાવહટ્ઠેન વીરિયં. તદેવ દળ્હભાવતો, પોરિસધુરં વહન્તેન પવત્તેતબ્બતો ચ પુરિસથામો. પરં પરં ઠાનં અક્કમનપ્પવત્તિયા પુરિસપરક્કમોતિ વુત્તોતિ વેદિતબ્બં.

સત્તયોગતો રૂપાદીસુ સત્તવિસત્તતાય સત્તા. પાણનતો અસ્સસનપસ્સસનવસેન પવત્તિયા પાણા. તે પન સો એકિન્દ્રિયાદિવસેન વિભજિત્વા વદતીતિ આહ ‘‘એકિન્દ્રિયો’’તિઆદિ. અણ્ડકોસાદીસુ ભવનતો ‘‘ભૂતા’’તિ વુચ્ચન્તીતિ આહ ‘‘અણ્ડકોસ…પે… વદતી’’તિ. જીવનતો પાણં ધારેન્તા વિય વડ્ઢનતો જીવા. તેનાહ ‘‘સાલિયવા’’તિઆદિ. નત્થિ એતેસં સંકિલેસવિસુદ્ધીસુ વસોતિ અવસા. નત્થિ નેસં બલં વીરિયં ચાતિ અબલા અવીરિયા. નિયતાતિ અચ્છેજ્જસુત્તાવુતાભેજ્જમણિનો વિય નિયતપ્પવત્તિતાય ગતિજાતિબન્ધાપવગ્ગવસેન નિયામો. તત્થ તત્થ ગમનન્તિ છન્નં અભિજાતીનં તાસુ તાસુ ગતીસુ ઉપગમનં સમવાયેન સમાગમો. સભાવોયેવાતિ યથા કણ્ટકસ્સ તિખિણતા, કપિત્થફલાનં પરિમણ્ડલતા, મિગપક્ખીનં વિચિત્તાકારતા, એવં સબ્બસ્સાપિ લોકસ્સ હેતુપચ્ચયેન વિના તથા તથા પરિણામો અયં સભાવો એવ અકિત્તિમોયેવ. તેનાહ ‘‘યેન હી’’તિઆદિ. છળાભિજાતિયો પરતો વિત્થારીયન્તિ. ‘‘સુખઞ્ચ દુક્ખઞ્ચ પટિસંવેદેન્તી’’તિ વદન્તો અદુક્ખમસુખભૂમિં સબ્બેન સબ્બં ન જાનાતીતિ ઉલ્લિઙ્ગન્તો ‘‘અઞ્ઞા અદુક્ખમસુખભૂમિ નત્થીતિ દસ્સેતી’’તિ આહ.

પમુખયોનીનન્તિ મનુસ્સતિરચ્છાનાદીસુ ખત્તિયબ્રાહ્મણાદિસીહબ્યગ્ઘાદિવસેન પધાનયોનીનં. સટ્ઠિસતાનીતિ છસહસ્સાનિ. ‘‘પઞ્ચ ચ કમ્મુનો સતાની’’તિ પદસ્સ અત્થદસ્સનં ‘‘પઞ્ચકમ્મસતાનિ ચા’’તિ. ‘‘એસેવ નયો’’તિ ઇમિના ‘‘કેવલં તક્કમત્તકેન નિરત્થકં દિટ્ઠિં દીપેતી’’તિ ઇમમેવત્થં અતિદિસતિ. એત્થ ચ ‘‘તક્કમત્તકેના’’તિ ઇમિના યસ્મા તક્કિકા નિરઙ્કુસતાય પરિકપ્પનસ્સ યં કિઞ્ચિ અત્તનો પરિકપ્પિતં સારતો મઞ્ઞમાના તથેવ અભિનિવિસ્સ તક્કદિટ્ઠિગાહં ગણ્હન્તિ, તસ્મા ન તેસં દિટ્ઠિવત્થુસ્મિં વિઞ્ઞૂહિ વિચારણા કાતબ્બાતિ દસ્સેતિ. કેચીતિ ઉત્તરવિહારવાસિનો. તે હિ ‘‘પઞ્ચ કમ્માનીતિ ચક્ખુસોતઘાનજિવ્હાકાયા ઇમાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ ‘પઞ્ચ કમ્માની’તિ પઞ્ઞાપેન્તી’’તિ વદન્તિ. કમ્મન્તિ લદ્ધીતિ ઓળારિકભાવતો પરિપુણ્ણકમ્મન્તિ લદ્ધિ. મનોકમ્મં અનોળારિકત્તા ઉપડ્ઢકમ્મન્તિ લદ્ધીતિ યોજના. દ્વટ્ઠિપટિપદાતિ ‘‘દ્વાસટ્ઠિ પટિપદા’’તિ વત્તબ્બે સભાવનિરુત્તિં અજાનન્તો ‘‘દ્વટ્ઠિપટિપદા’’તિ વદતિ. એકસ્મિં કપ્પેતિ એકસ્મિં મહાકપ્પે, તત્થાપિ ચ વિવટ્ટટ્ઠાયીસઞ્ઞિતે એકસ્મિં અસઙ્ખ્યેય્યેકપ્પે.

ઉરબ્ભે હનન્તીતિ ઓરબ્ભિકા. એવં સૂકરિકાદયો વેદિતબ્બા. લુદ્દાતિ અઞ્ઞેપિ યે કેચિ માગવિકનેસાદા. તે પાપકમ્મપસુતતાય ‘‘કણ્હાભિજાતીતિ વદતિ. ભિક્ખૂ’’તિ બુદ્ધસાસને ભિક્ખૂ. તે કિર ‘‘સછન્દરાગા પરિભુઞ્જન્તી’’તિ અધિપ્પાયેન ‘‘ચતૂસુ પચ્ચયેસુ કણ્ટકે પક્ખિપિત્વા ખાદન્તી’’તિ વદતિ. કસ્માતિ ચે? યસ્મા ‘‘તે પણીતપણીતે પચ્ચયે પટિસેવન્તી’’તિ તસ્સ મિચ્છાગાહો, તસ્મા ઞાયલદ્ધેપિ પચ્ચયે ભુઞ્જમાના આજીવકસમયસ્સ વિલોમગાહિતાય પચ્ચયેસુ કણ્ટકે પક્ખિપિત્વા ખાદન્તિ નામાતિ વદતીતિ અપરે. એકે પબ્બજિતા, યે સવિસેસં અત્તકિલમથાનુયોગં અનુયુત્તા. તથા હિ તે કણ્ટકે વત્તન્તા વિય હોન્તીતિ ‘‘કણ્ટકવુત્તિકા’’તિ વુત્તા. ઠત્વા ભુઞ્જનનહાનપટિક્ખેપાદિવતસમાયોગેન પણ્ડરતરા. ‘‘અચેલકસાવકા’’તિ આજીવકસાવકે વદતિ. તે કિર આજીવકલદ્ધિયા વિસુદ્ધચિત્તતાય નિગણ્ઠેહિપિ પણ્ડરતરા. નન્દાદયો હિ તથારૂપં આજીવકપટિપત્તિં ઉક્કંસં પાપેત્વા ઠિતા. તસ્મા નિગણ્ઠેહિ આજીવકસાવકેહિ ચ પણ્ડરતરા પરમસુક્કાભિજાતીતિ અયં તસ્સ લદ્ધિ.

પુરિસભૂમિયોતિ પધાનપુગ્ગલેન નિદ્દેસો. ઇત્થીનમ્પિ તા ભૂમિયો ઇચ્છન્તેવ. ‘‘ભિક્ખુ ચ પન્નકો’’તિઆદિ તેસં પાળિયેવ. તત્થ પન્નકોતિ ભિક્ખાય વિચરણકો, તેસં વા પટિપત્તિયા પટિપન્નકો. જિનોતિ જિણ્ણો જરાવસેન હીનધાતુકો, અત્તનો વા પટિપત્તિયા પટિપક્ખં જિનિત્વા ઠિતો. સો કિર તથાભૂતો ધમ્મમ્પિ કસ્સચિ ન કથેસિ. તેનાહ ‘‘ન કિઞ્ચિ આહા’’તિ. ઓટ્ઠવદનાદિવિપ્પકારે કતેપિ ખમનવસેન ન કિઞ્ચિ વદતીતિપિ વદન્તિ. અલાભિન્તિ ‘‘સો ન કુમ્ભિમુખા પટિગ્ગણ્હાતી’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૩૯૪) નયેન વુત્તઅલાભહેતુસમાયોગેન અલાભિં, તતોયેવ જિઘચ્છાદુબ્બલપરેતતાય સયનપરાયનં ‘‘સમણં પન્નભૂમી’’તિ વદતિ.

આજીવવુત્તિસતાનીતિ સત્તાનં આજીવભૂતાનિ જીવિકાવુત્તિસતાનિ. પસુગ્ગહણેન એળકજાતિ ગહિતા, મિગગ્ગહણેન રુરુગવયાદિસબ્બમિગજાતિ. બહૂ દેવાતિ ચાતુમહારાજિકાદિબ્રહ્મકાયિકાદિવસેન, તેસં અન્તરભેદવસેન બહૂ દેવા. તત્થ ચાતુમહારાજિકાનં એકચ્ચભેદો મહાસમયસુત્તવસેન (દી. નિ. ૨.૩૩૧) દીપેતબ્બો. મનુસ્સાપિ અનન્તાતિ દીપદેસકુલવંસાજીવાદિવિભાગવસેન મનુસ્સાપિ અનન્તભેદા. પિસાચા એવ પેસાચા. તે અપરપેતાદયો મહન્તમહન્તા. છદ્દન્તદહમન્દાકિનિયો કુવાળિયમુચલિન્દનામેન વદતિ.

પવુટાતિ પબ્બગણ્ઠિકા. પણ્ડિતોપિ …પે… ઉદ્ધં ન ગચ્છતિ, કસ્મા? સત્તાનં સંસરણકાલસ્સ નિયતભાવતો. અપરિપક્કં સંસરણનિમિત્તં સીલાદિના પરિપાચેતિ નામ સીઘંયેવ વિસુદ્ધિપ્પત્તિયા. પરિપક્કં કમ્મં ફુસ્સ ફુસ્સ પત્વા પત્વા કાલેન પરિપક્કભાવાનાપાદનેન બ્યન્તિં કરોતિ નામ.

સુત્તગુળેતિ સુત્તવટ્ટિયં. ‘‘નિબ્બેઠિયમાનમેવ પલેતી’’તિ ઉપમાય સત્તાનં સંસારો અનુક્કમેન ખીયતેવ, ન તસ્સ વડ્ઢતીતિ દસ્સેતિ પરિચ્છિન્નરૂપત્તા.

અજિતકેસકમ્બલવાદવણ્ણના

૧૭૧. દિન્નન્તિ દેય્યધમ્મસીસેન દાનં વુત્તન્તિ આહ ‘‘દિન્નસ્સ ફલાભાવં વદતી’’તિ, દિન્નં પન અન્નાદિવત્થું કથં પટિક્ખિપતિ. એસેવ નયો યિટ્ઠં હુતન્તિ એત્થાપિ. મહાયાગોતિ સબ્બસાધારણં મહાદાનં. પાહુનકસક્કારોતિ પાહુનભાવેન કાતબ્બસક્કારો. ફલન્તિ આનિસંસફલં, નિસ્સન્દફલઞ્ચ. વિપાકોતિ સદિસફલં. પરલોકે ઠિતસ્સ અયં લોકો નત્થીતિ પરલોકે ઠિતસ્સ કમ્મુના લદ્ધબ્બો અયં લોકો ન હોતિ. ઇધલોકે ઠિતસ્સાપિ પરલોકો નત્થીતિ ઇધલોકે ઠિતસ્સ કમ્મુના લદ્ધબ્બો પરલોકો ન હોતિ. તત્થ કારણમાહ ‘‘સબ્બે તત્થ તત્થેવ ઉચ્છિજ્જન્તી’’તિ. ઇમે સત્તા યત્થ યત્થ ભવે, યોનિઆદીસુ ચ ઠિતા તત્થ તત્થેવ ઉચ્છિજ્જન્તિ નિરુદયવિનાસવસેન વિનસ્સન્તિ. ફલાભાવવસેનાતિ માતાપિતૂસુ સમ્માપટિપત્તિમિચ્છાપટિપત્તીનં ફલસ્સ અભાવવસેન ‘‘નત્થિ માતા, નત્થિ પિતા’’તિ વદતિ, ન માતાપિતૂનં, નાપિ તેસુ ઇદાનિ કયિરમાનસક્કારાસક્કારાનં અભાવવસેન તેસં લોકપચ્ચક્ખત્તા. પુબ્બુળકસ્સ વિય ઇમેસં સત્તાનં ઉપ્પાદો નામ કેવલો, ન ચવિત્વા આગમનપુબ્બકોતિ દસ્સનત્થં ‘‘નત્થિ સત્તા ઓપપાતિકા’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘ચવિત્વા ઉપપજ્જનકસત્તા નામ નત્થીતિ વદતી’’તિ. સમણેન નામ યાથાવતો જાનન્તેન કસ્સચિ કિઞ્ચિ અકથેત્વા સઞ્ઞતેન ભવિતબ્બં, અઞ્ઞથા આહોપુરિસિકા નામ સિયા. કિઞ્હિ પરો પરસ્સ કરિસ્સતિ? તથા ચ અત્તનો સમ્પાદનસ્સ કસ્સચિ અવસ્સયો એવ ન સિયા તત્થ તત્થેવ ઉચ્છિજ્જનતોતિ આહ ‘‘યે ઇમઞ્ચ…પે… પવેદેન્તી’’તિ.

ચતૂસુ મહાભૂતેસુ નિયુત્તોતિ ચાતુમહાભૂતિકો. યથા પન મત્તિકાય નિબ્બત્તં ભાજનં મત્તિકામયં, એવં અયં ચતૂહિ મહાભૂતેહિ નિબ્બત્તોતિ આહ ‘‘ચતુમહાભૂતમયો’’તિ. અજ્ઝત્તિકપથવીધાતૂતિ સત્તસન્તાનગતા પથવીધાતુ. બાહિરપથવીધાતુન્તિ બહિદ્ધા મહાપથવિં. ઉપગચ્છતીતિ બાહિરપથવિકાયતો તદેકદેસભૂતા પથવી આગન્ત્વા અજ્ઝત્તિકભાવપ્પત્તિયા સત્તભાવેન સણ્ઠિતા ઇદાનિ ઘટાદિગતપથવી વિય તમેવ બાહિરપથવિકાયં ઉપેતિ ઉપગચ્છતિ સબ્બસો તેન નિબ્બિસેસતં એકીભાવમેવ ગચ્છતિ. આપાદીસુપિ એસેવ નયોતિ એત્થ પજ્જુન્નેન મહાસમુદ્દતો ગહિતઆપો વિય વસ્સોદકભાવેન પુનપિ મહાસમુદ્દમેવ, સૂરિયરસ્મિતો ગહિતં ઇન્દગ્ગિસઙ્ખાતતેજો વિય પુન સૂરિયરસ્મિં, મહાવાયુખન્ધતો નિગ્ગતમહાવાતો વિય તમેવ વાયુખન્ધં ઉપેતિ ઉપગચ્છતીતિ દિટ્ઠિગતિકસ્સ અધિપ્પાયો. મનચ્છટ્ઠાનિ ઇન્દ્રિયાનિ આકાસં પક્ખન્દન્તિ તેસં વિસયાભાવાતિ વદન્તિ. વિસયિગહણેન હિ વિસયાપિ ગહિતા એવ હોન્તીતિ. ગુણાગુણપદાનીતિ ગુણદોસકોટ્ઠાસા. સરીરમેવ પદાનીતિ અધિપ્પેતં સરીરેન તંતંકિરિયાય પજ્જિતબ્બતો. દબ્બન્તિ મુય્હન્તીતિ દત્તૂ, મૂળ્હપુગ્ગલા. તેહિ દત્તૂહિ બાલમનુસ્સેહિ. ‘‘પરલોકો અત્થી’’તિ મતિ યેસં, તે અત્થિકા, તેસં વાદોતિ અત્થિકવાદો, તં અત્થિકવાદં.

કમ્મં પટિબાહતિ અકિરિયવાદિભાવતો. વિપાકં પટિબાહતિ સબ્બેન સબ્બં આયતિં ઉપપત્તિયા પટિક્ખિપનતો. ઉભયં પટિબાહતિ સબ્બસો હેતુપટિબાહનેનેવ ફલસ્સપિ પટિક્ખિત્તત્તા. ઉભયન્તિ હિ કમ્મં વિપાકઞ્ચાતિ ઉભયં. સો હિ ‘‘અહેતૂ અપ્પચ્ચયા સત્તા સંકિલિસ્સન્તિ, વિસુજ્ઝન્તિ ચા’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૬૮; મ. નિ. ૨.૧૦૦, ૨૨૭; સં. નિ. ૩.૨૧૨) વદન્તો કમ્મસ્સ વિય વિપાકસ્સાપિ સંકિલેસવિસુદ્ધીનં પચ્ચયત્તાભાવવચનતો તદુભયં પટિબાહતિ નામ. વિપાકો પટિબાહિતો હોતિ અસતિ કમ્મે વિપાકાભાવતો. કમ્મં પટિબાહિતં હોતિ અસતિ વિપાકે કમ્મસ્સ નિરત્થકભાવાપત્તિતો. અત્થતોતિ સરૂપેન. ઉભયપ્પટિબાહકાતિ વિસું વિસું તંતંદિટ્ઠિદીપકભાવેન પાળિયં આગતાપિ પચ્ચેકં તિવિધદિટ્ઠિકા એવ ઉભયપટિબાહકત્તા. ઉભયપ્પટિબાહકાતિ હિ હેતુવચનં. ‘‘અહેતુકવાદા ચેવા’’તિઆદિ પટિઞ્ઞાવચનં. યો હિ વિપાકપટિબાહનેન નત્થિકદિટ્ઠિકો ઉચ્છેદવાદી, સો અત્થતો કમ્મપટિબાહનેન અકિરિયદિટ્ઠિકો, ઉભયપટિબાહનેન અહેતુકદિટ્ઠિકો ચ હોતિ. સેસદ્વયેપિ એસેવ નયો.

સજ્ઝાયન્તીતિ તં દિટ્ઠિદીપકં ગન્થં ઉગ્ગહેત્વા પઠન્તિ. વીમંસન્તીતિ તસ્સ અત્થં વિચારેન્તિ. ‘‘તેસ’’ન્તિઆદિ વીમંસનાકારદસ્સનં. તસ્મિં આરમ્મણેતિ યથાપરિકપ્પિતકમ્મફલાભાવાદિકે ‘‘કરોતો ન કરીયતિ પાપ’’ન્તિ આદિનયપ્પવત્તાય લદ્ધિયા આરમ્મણે. મિચ્છાસતિ સન્તિટ્ઠતીતિ ‘‘કરોતો ન કરીયતિ પાપ’’ન્તિઆદિવસેન અનુસ્સવૂપલદ્ધે અત્થે તદાકારપરિવિતક્કનેહિ સવિગ્ગહે વિય સરૂપતો ચિત્તસ્સ પચ્ચુપટ્ઠિતે ચિરકાલપરિચયેન એવમેતન્તિ નિજ્ઝાનક્ખમભાવૂપગમનેન નિજ્ઝાનક્ખન્તિયા તથાગહિતે પુનપ્પુનં તથેવ આસેવન્તસ્સ બહુલીકરોન્તસ્સ મિચ્છાવિતક્કેન સમાદિયમાના મિચ્છાવાયામૂપત્થમ્ભિતા અતંસભાવં ‘‘તંસભાવ’’ન્તિ ગણ્હન્તી મિચ્છાસતીતિ લદ્ધનામા તંલદ્ધિસહગતા તણ્હા સન્તિટ્ઠતિ. ચિત્તં એકગ્ગં હોતીતિ યથાસકં વિતક્કાદિપચ્ચયલાભેન તસ્મિં આરમ્મણે અવટ્ઠિતતાય અનેકગ્ગતં પહાય એકગ્ગં અપ્પિતં વિય હોતિ. ચિત્તસીસેન મિચ્છાસમાધિ એવ વુત્તો. સોપિ હિ પચ્ચયવિસેસેહિ લદ્ધભાવનાબલો ઈદિસે ઠાને સમાધાનપતિરૂપકિચ્ચકરોયેવ, વાળવિજ્ઝનાદીસુ વિયાતિ દટ્ઠબ્બં. જવનાનિ જવન્તીતિ અનેકક્ખત્તું તેનાકારેન પુબ્બભાગિયેસુ જવનવારેસુ પવત્તેસુ સબ્બપચ્છિમે જવનવારે સત્ત જવનાનિ જવન્તિ. પઠમે જવને સતેકિચ્છા હોન્તિ. તથા દુતિયાદીસૂતિ ધમ્મસભાવદસ્સનમત્તમેતં, ન પન તસ્મિં ખણે તેસં તિકિચ્છા કેનચિ સક્કા કાતું.

તત્થાતિ તેસુ તીસુ મિચ્છાદસ્સનેસુ. કોચિ એકં દસ્સનં ઓક્કમતીતિ યસ્સ એકસ્મિંયેવ અભિનિવેસો આસેવના ચ પવત્તા, સો એકમેવ દસ્સનં ઓક્કમતિ. યસ્સ પન દ્વીસુ તીસુપિ વા અભિનિવેસો આસેવના ચ પવત્તા, સો દ્વે તીણિપિ ઓક્કમતિ, એતેન યા પુબ્બે ઉભયપટિબાહકતામુખેન દીપિતા અત્થસિદ્ધા સબ્બદિટ્ઠિકતા, સા પુબ્બભાગિયા. યા પન મિચ્છત્તનિયામોક્કન્તિભૂતા, સા યથાસકં પચ્ચયસમુદાગમસિદ્ધિતો ભિન્નારમ્મણાનં વિય વિસેસાધિગમાનં એકજ્ઝં અનુપ્પત્તિયા અસઙ્કિણ્ણા એવાતિ દસ્સેતિ. ‘‘એકસ્મિં ઓક્કન્તેપી’’તિઆદિના તિસ્સન્નમ્પિ દિટ્ઠીનં સમાનબલતં સમાનફલતઞ્ચ દસ્સેતિ. તસ્મા તિસ્સોપિ ચેતા એકસ્સ ઉપ્પન્ના અબ્બોકિણ્ણા એવ, એકાય વિપાકે દિન્ને ઇતરા અનુબલપ્પદાયિકાયો હોન્તિ. ‘‘વટ્ટખાણુ નામેસા’’તિ ઇદં વચનં નેય્યત્થં, ન નીતત્થં. તથા હિ પપઞ્ચસૂદનિયં ‘‘કિં પનેસ એકસ્મિંયેવ અત્તભાવે નિયતો હોતિ, ઉદાહુ અઞ્ઞસ્મિં પીતિ? એકસ્મિંયેવ નિયતો, આસેવનવસેન પન ભવન્તરેપિ તં તં દિટ્ઠિં રોચેતિ યેવા’’તિ (મ. નિ. અટ્ઠ. ૩.૧૨૯) વુત્તં. અકુસલઞ્હિ નામેતં અબલં દુબ્બલં, ન કુસલં વિય સબલં મહાબલં. તસ્મા ‘‘એકસ્મિંયેવ અત્તભાવે નિયતો’’તિ વુત્તં. અઞ્ઞથા સમ્મત્તનિયામો વિય મિચ્છત્તનિયામોપિ અચ્ચન્તિકો સિયા, ન ચ અચ્ચન્તિકો. યદિ એવં વટ્ટખાણુજોતના કથન્તિ આહ ‘‘આસેવનવસેન પના’’તિઆદિ. તસ્મા યથા ‘‘સકિં નિમુગ્ગોપિ નિમુગ્ગો એવ બાલો’’તિ વુત્તં, એવં વટ્ટખાણુજોતના. યાદિસે હિ પચ્ચયે પટિચ્ચ અયં તં તં દસ્સનં ઓક્કન્તો પુન કદાચિ તપ્પટિપક્ખે પચ્ચયે પટિચ્ચ તતો સીસુક્ખિપનમસ્સ ન હોતીતિ ન વત્તબ્બં, તસ્મા ‘‘યેભુય્યેન હિ એવરૂપસ્સ ભવતો વુટ્ઠાનં નામ નત્થી’’તિ વુત્તં.

તસ્માતિ યસ્મા એવં સંસારખાણુભાવસ્સપિ પચ્ચયો અપણ્ણકજાતો, તસ્મા. ભૂતિકામોતિ દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકપરમત્થાનં વસેન અત્તનો ગુણેહિ વડ્ઢિકામો.

પકુધકચ્ચાયનવાદવણ્ણના

૧૭૪. અકતાતિ સમેન વિસમેન વા કેનચિ હેતુના ન કતા ન વિહિતા. કતવિધો કરણવિધિ નત્થિ એતેસન્તિ અકતવિધાના. પદદ્વયેનાપિ લોકે કેનચિ હેતુપચ્ચયેન નેસં અનિબ્બત્તનભાવં દસ્સેતિ. ઇદ્ધિયાપિ ન નિમ્મિતાતિ કસ્સચિ ઇદ્ધિમતો ચેતોવસિપ્પત્તસ્સ દેવસ્સ, ઇસ્સરાદિનો વા ઇદ્ધિયાપિ ન નિમ્મિતા. અનિમ્માપિતા કસ્સચિ અનિમ્માપિતા. વુત્તત્થમેવાતિ બ્રહ્મજાલવણ્ણનાયં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૩૦) વુત્તત્થમેવ. વઞ્ઝાતિ વઞ્ઝપસુવઞ્ઝતાલાદયો વિય અફલા, કસ્સચિ અજનકાતિ અત્થો, એતેન પથવિકાયાદીનં રૂપાદિજનકભાવં પટિક્ખિપતિ. રૂપસદ્દાદયો હિ પથવિકાયાદીહિ અપ્પટિબદ્ધવુત્તિકાતિ તસ્સ લદ્ધિ. પબ્બતકૂટં વિય ઠિતાતિ કૂટટ્ઠા, યથા પબ્બતકૂટં કેનચિ અનિબ્બત્તિતં, કસ્સચિ ચ અનિબ્બત્તકં, એવમેતે પીતિ અધિપ્પાયો. યમિદં ‘‘બીજતો અઙ્કુરાદિ જાયતી’’તિ વુચ્ચતિ, તં વિજ્જમાનમેવ તતો નિક્ખમતિ, ન અવિજ્જમાનં, અઞ્ઞથા અઞ્ઞતોપિ અઞ્ઞસ્સ ઉપલદ્ધિ સિયાતિ અધિપ્પાયો. ઠિતત્તાતિ નિબ્બિકારાભાવેન ઠિતત્તા. ન ચલન્તીતિ વિકારં નાપજ્જન્તિ. વિકારાભાવતો હિ તેસં સત્તન્નં કાયાનં એસિકટ્ઠાયિટ્ઠિતતા. અનિઞ્જનઞ્ચ અત્તનો પકતિયા અવટ્ઠાનમેવ. તેનાહ ‘‘ન વિપરિણમન્તી’’તિ. અવિપરિણામધમ્મત્તા એવ હિ તે અઞ્ઞમઞ્ઞં ન બ્યાબાધેન્તિ. સતિ હિ વિકારં આપાદેતબ્બતાય બ્યાબાધકતાપિ સિયા, તથા અનુગ્ગહેતબ્બતાય અનુગ્ગાહકતાતિ તદભાવં દસ્સેતું પાળિયં નાલન્તિઆદિ વુત્તં. પથવી એવ કાયેકદેસત્તા પથવિકાયો. જીવસત્તમાનં કાયાનં નિચ્ચતાય નિબ્બિકારભાવતો ન હન્તબ્બતા, ન ઘાતેતબ્બતા ચાતિ નેવ કોચિ હન્તા વા ઘાતેતા વા, તેનેવાહ ‘‘સત્તન્નં ત્વેવ કાયાન’’ન્તિઆદિ. યદિ કોચિ હન્તા નત્થિ, કથં સત્થપ્પહારોતિ આહ ‘‘યથા મુગ્ગરાસિ આદીસૂ’’તિઆદિ. કેવલં સઞ્ઞામત્તમેવ હોતિ. હનનઘાતનાદિ પન પરમત્થતો નત્થેવ કાયાનં અવિકોપનીયભાવતોતિ અધિપ્પાયો.

નિગણ્ઠનાટપુત્તવાદવણ્ણના

૧૭૭. ચત્તારો યામા ભાગા ચતુયામા, ચતુયામા એવ ચાતુયામા, ભાગત્થો હિ ઇધ યામ-સદ્દો યથા ‘‘રત્તિયા પઠમો યામો’’તિ. સો પનેત્થ ભાગો સંવરલક્ખણોતિ આહ ‘‘ચાતુયામસંવુતોતિ ચતુકોટ્ઠાસેન સંવરેન સંવુતો’’તિ. પટિક્ખિત્તસબ્બસીતોદકોતિ પટિક્ખિત્તસબ્બસીતોદકપરિભોગો. સબ્બેન પાપવારણેન યુત્તોતિ સબ્બપ્પકારેન સંવરલક્ખણેન સમન્નાગતો. ધુતપાપોતિ સબ્બેન નિજ્જરલક્ખણેન પાપવારણેન વિધુતપાપો. ફુટ્ઠોતિ અટ્ઠન્નમ્પિ કમ્માનં ખેપનેન મોક્ખપ્પત્તિયા કમ્મક્ખયલક્ખણેન સબ્બેન પાપવારણેન ફુટ્ઠો તં પત્વા ઠિતો. કોટિપ્પત્તચિત્તોતિ મોક્ખાધિગમેનેવ ઉત્તમમરિયાદપ્પત્તચિત્તો. યતત્તોતિ કાયાદીસુ ઇન્દ્રિયેસુ સંયમેતબ્બસ્સ અભાવતો સંયતચિત્તો. સુપ્પતિટ્ઠિતચિત્તોતિ નિસ્સેસતો સુટ્ઠુ પતિટ્ઠિતચિત્તો. સાસનાનુલોમં નામ પાપવારણેન યુત્તતા. તેનાહ ‘‘ધુતપાપો’’તિઆદિ. અસુદ્ધલદ્ધિતાયાતિ ‘‘અત્થિ જીવો, સો ચ સિયા નિચ્ચો, સિયા અનિચ્ચો’’તિ એવમાદિઅસુદ્ધલદ્ધિતાય. સબ્બાતિ કમ્મપકતિવિભાગાદિવિસયા સબ્બા નિજ્ઝાનક્ખન્તિયો. દિટ્ઠિયે વાતિ મિચ્છાદિટ્ઠિયો એવ જાતા.

સઞ્ચયબેલટ્ઠપુત્તવાદવણ્ણના

૧૭૯-૧૮૧. અમરાવિક્ખેપે વુત્તનયો એવાતિ બ્રહ્મજાલે અમરાવિક્ખેપવાદસંવણ્ણનાયં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૬૧-૬૩) વુત્તનયો એવ વિક્ખેપબ્યાકરણભાવતો, તથેવ ચેત્થ વિક્ખેપવાદસ્સ આગતત્તા.

પઠમસન્દિટ્ઠિકસામઞ્ઞફલવણ્ણના

૧૮૩. યથા તે રુચ્ચેય્યાતિ ઇદાનિ મયા પુચ્છિયમાનો અત્થો યથા તવ ચિત્તે રોચેય્ય. ઘરદાસિયા કુચ્છિસ્મિં જાતો અન્તોજાતો. ધનેન કીતો ધનક્કીતો. બન્ધગ્ગાહગહિતો કરમરાનીતો. સામન્તિ સયમેવ. દાસબ્યન્તિ દાસભાવં. કોચિ દાસોપિ સમાનો અલસો કમ્મં અકરોન્તો ‘‘કમ્મકારો’’તિ ન વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘અનલસો કમ્મકરણસીલોયેવા’’તિ. પઠમમેવાતિ આસન્નતરટ્ઠાનૂપસઙ્કમનતો પગેવ પુરેતરમેવ. પચ્છાતિ સામિકસ્સ નિપજ્જાય પચ્છા. સયનતો અવુટ્ઠિતેતિ રત્તિયા વિભાયનવેલાય સેય્યતો અવુટ્ઠિતે. પચ્ચૂસકાલતો પટ્ઠાયાતિ અતીતાય રત્તિયા પચ્ચૂસકાલતો પટ્ઠાય. યાવ સામિનો રત્તિં નિદ્દોક્કમનન્તિ અપરાય પદોસવેલાયં યાવ નિદ્દોક્કમનં. કિં કારન્તિ કિં કરણીયં, કિંકારભાવતો પુચ્છિત્વા કાતબ્બવેય્યાવચ્ચન્તિ અત્થો.

દેવો વિયાતિ આધિપચ્ચપરિવારાદિસમ્પત્તિસમન્નાગતો પધાનદેવો વિય. સો વતસ્સાહન્તિ સો વત અસ્સં અહં. સો રાજા વિય અહમ્પિ ભવેય્યં, કથં પુઞ્ઞાનિ કરેય્યં, યદિ પુઞ્ઞાનિ ઉળારાનિ કરેય્યન્તિ યોજના. ‘‘સો વતસ્સ’સ્સ’’ન્તિ પાઠે સો રાજા અસ્સ અહં અસ્સં વત, યદિ પુઞ્ઞાનિ કરેય્યન્તિ યોજના. તેનાહ ‘‘અયમેવત્થો’’તિ. અસ્સન્તિ ઉત્તમપુરિસપ્પયોગે અહં-સદ્દો અપ્પયુત્તોપિ પયુત્તો એવ હોતિ. યાવજીવં ન સક્ખિસ્સામિ દાતુન્તિ યાવજીવં દાનત્થાય ઉસ્સાહં કરોન્તોપિ યં રાજા એકં દિવસં દેતિ, તતો સતભાગમ્પિ દાતું ન સક્ખિસ્સામિ. તસ્મા પબ્બજિસ્સામીતિ પબ્બજ્જાયં ઉસ્સાહં કત્વાતિ યોજના.

કાયેન સંવુતોતિ કાયેન સંવરિતબ્બં કાયદ્વારેન પવત્તનકં પાપધમ્મં સંવરિત્વા વિહરેય્યાતિ અયમેત્થ અત્થોતિ આહ ‘‘કાયેન પિહિતો હુત્વા’’તિઆદિ. ઘાસચ્છાદનેન પરમતાયાતિ ઘાસચ્છાદનપરિયેસને સલ્લેખવસેન પરમતાય, ઉક્કટ્ઠભાવે સણ્ઠિતો ઘાસચ્છાદનમેવ વા પરમં પરા કોટિ એતસ્સ, ન તતો પરં કિઞ્ચિ આમિસજાતં પરિયેસતિ પચ્ચાસિસતિ ચાતિ ઘાસચ્છાદનપરમો, તબ્ભાવો ઘાસચ્છાદનપરમતા, તસ્સા ઘાસચ્છાદનપરમતાય. વિવેકટ્ઠકાયાનન્તિ ગણસઙ્ગણિકતો પવિવિત્તે ઠિતકાયાનં. નેક્ખમ્માભિરતાનન્તિ ઝાનાભિરતાનં. તાય એવ ઝાનાભિરતિયા પરમં ઉત્તમં વોદાનં વિસુદ્ધિં પત્તતાય પરમવોદાનપ્પત્તાનં. કિલેસૂપધિઅભિસઙ્ખારૂપધીનં અચ્ચન્તવિગમેન નિરુપધીનં. વિસઙ્ખારગતાનન્તિ અધિગતનિબ્બાનાનં. એત્થ ચ પઠમો વિવેકો ઇતરેહિ દ્વીહિ વિવેકેહિ સહાપિ પત્તબ્બો વિનાપિ, તથા દુતિયો. તતિયો પન ઇતરેહિ દ્વીહિ સહેવ પત્તબ્બો, ન વિનાતિ દટ્ઠબ્બં. ગણે જનસમાગમે સન્નિપતનં ગણસઙ્ગણિકા, તં પહાય એકો વિહરતિ ચરતિ પુગ્ગલવસેન અસહાયત્તા. ચિત્તે કિલેસાનં સન્નિપતનં ચિત્તકિલેસસઙ્ગણિકા, તં પહાય એકો વિહરતિ કિલેસવસેન અસહાયત્તા. મગ્ગસ્સ એકચિત્તક્ખણિકત્તા, ગોત્રભુઆદીનઞ્ચ આરમ્મણમત્તત્તા ન તેસં વસેન સાતિસયા નિબ્બુતિસુખસમ્ફુસના, ફલસમાપત્તિનિરોધસમાપત્તિવસેન સાતિસયાતિ આહ ‘‘ફલસમાપત્તિં વા નિરોધસમાપત્તિં વા પવિસિત્વા’’તિ. ફલપરિયોસાનો હિ નિરોધોતિ.

૧૮૪. અભિહરિત્વાતિ અભિમુખીભાવેન નેત્વા. ‘‘અહં ચીવરાદીહિ પયોજનં સાધેસ્સામી’’તિ વચનસેસો. સપ્પાયન્તિ સબ્બગેલઞ્ઞપહરણવસેન ઉપકારાવહં. ભાવિના અનત્થતો પરિપાલનવસેન ગોપના રક્ખાગુત્તિ. પચ્ચુપ્પન્નસ્સ નિસેધવસેન આવરણગુત્તિ.

દુતિયસન્દિટ્ઠિકસામઞ્ઞફલવણ્ણના

૧૮૬. કસતીતિ કસિં કરોતિ. ગહપતિકોતિ એત્થ ક-સદ્દો અપ્પત્થોતિ આહ ‘‘એકગેહમત્તે જેટ્ઠકો’’તિ, તેન અનેકકુલજેટ્ઠકભાવં પટિક્ખિપતિ. કરં કરોતીતિ કરં સમ્પાદેતિ. વડ્ઢેતીતિ ઉપરૂપરિ સમ્પાદનેન વડ્ઢેતિ. એવં અપ્પમ્પિ પહાય પબ્બજિતું દુક્કરન્તિ અયમત્થો લટુકિકોપમસુત્તેન (મ. નિ. ૨.૧૫૧, ૧૫૨) દીપેતબ્બો. તેનાહ ‘‘સેય્યથાપિ, ઉદાયિ, પુરિસો દલિદ્દો અસ્સકો અનાળ્હિયો, તસ્સસ્સ એકં અગારકં ઓલુગ્ગવિલુગ્ગં કાકાતિદાયિં નપરમરૂપ’’ન્તિ વિત્થારો. યદિ અપ્પમ્પિ ભોગં પહાય પબ્બજિતું દુક્કરં, કસ્મા દાસવારે ભોગગ્ગહણં ન કતન્તિ આહ ‘‘દાસવારે પના’’તિઆદિ. યથા ચ દાસસ્સ ભોગાપિ અભોગા પરાયત્તભાવતો, એવં ઞાતયો પીતિ દાસવારે ઞાતિપરિવટ્ટગ્ગહણમ્પિ ન કતન્તિ દટ્ઠબ્બં.

પણીતતરસામઞ્ઞફલવણ્ણના

૧૮૯. એવરૂપાહીતિ યથાવુત્તદાસકસ્સકૂપમાસદિસાહિ ઉપમાહિ સામઞ્ઞફલં દીપેતું પહોતિ ભગવા સકલમ્પિ રત્તિન્દિવં તતો ભિય્યોપિ અનન્તપટિભાનતાય વિચિત્તનયદેસનભાવતો. તથાપીતિ સતિપિ દેસનાય ઉત્તરુત્તરાધિકનાનાનયવિચિત્તભાવે.

એકત્થમેતં પદં સાધુસદ્દસ્સેવ ક-કારેન વડ્ઢિત્વા વુત્તત્તા, તેનેવ સાધુક-સદ્દસ્સ અત્થં વદન્તેન અત્થુદ્ધારવસેન સાધુ-સદ્દો ઉદાહટો. આયાચનેતિ અભિમુખયાચને, અભિપત્થનાયન્તિ અત્થો. સમ્પટિચ્છનેતિ પટિગ્ગણ્હને. સમ્પહંસનેતિ સંવિજ્જમાનગુણવસેન હંસને તોસને, ઉદગ્ગતાકરણેતિ અત્થો. ધમ્મરુચીતિ પુઞ્ઞકામો. પઞ્ઞાણવાતિ પઞ્ઞવા. અદ્દુબ્ભોતિ અદૂસકો, અનુપઘાતકોતિ અત્થો. ઇધાપીતિ ઇમસ્મિં સામઞ્ઞફલેપિ. અયં સાધુ-સદ્દો. દળ્હીકમ્મેતિ સક્કચ્ચ કિરિયાયં. આણત્તિયન્તિ આણાપને. ‘‘સુણોહિ સાધુકં મનસિ કરોહી’’તિ હિ વુત્તે સાધુક-સદ્દેન સવનમનસિકારાનં સક્કચ્ચકિરિયા વિય તદાણાપનમ્પિ જોતિતં હોતિ, આયાચનત્થતા વિય ચસ્સ આણાપનત્થતા વેદિતબ્બા. સુન્દરેપીતિ સુન્દરત્થેપિ. ઇદાનિ યથાવુત્તેન સાધુક-સદ્દસ્સ અત્થત્તયેન પકાસિતં વિસેસં દસ્સેતું ‘‘દળ્હીકમ્મત્થેન હી’’તિઆદિ વુત્તં.

મનસિ કરોહીતિ એત્થ મનસિકારો ન આરમ્મણપટિપાદનલક્ખણો, અથ ખો વીથિપટિપાદનજવનપટિપાદનમનસિકારપુબ્બકં ચિત્તે ઠપનલક્ખણોતિ દસ્સેન્તો ‘‘આવજ્જા’’તિઆદિમાહ. સોતિન્દ્રિયવિક્ખેપવારણં સવને નિયોજનવસેન કિરિયન્તરપટિસેધનભાવતો, સોતં ઓદહાતિ અત્થો. મનિન્દ્રિયવિક્ખેપવારણં અઞ્ઞચિન્તાપટિસેધનતો. બ્યઞ્જનવિપલ્લાસગ્ગાહવારણં ‘‘સાધુક’’ન્તિ વિસેસેત્વા વુત્તત્તા. પચ્છિમસ્સ અત્થવિપલ્લાસગ્ગાહવારણેપિ એસેવ નયો. ધારણૂપપરિક્ખાદીસૂતિ આદિ-સદ્દેન તુલનતીરણાદિકે, દિટ્ઠિયા સુપ્પટિવિધે ચ સઙ્ગણ્હાતિ. સબ્યઞ્જનોતિ એત્થ યથાધિપ્પેતમત્થં બ્યઞ્જયતીતિ બ્યઞ્જનં, સભાવનિરુત્તિ. સહ બ્યઞ્જનેનાતિ સબ્યઞ્જનો, બ્યઞ્જનસમ્પન્નોતિ અત્થો. સાત્થોતિ અરણીયતો ઉપગન્તબ્બતો અનુધાતબ્બતો અત્થો, ચતુપારિસુદ્ધિસીલાદિકો. તેન સહ અત્થેનાતિ સાત્થો, અત્થસમ્પન્નોતિ અત્થો. ધમ્મગમ્ભીરોતિઆદીસુ ધમ્મો નામ તન્તિ. દેસના નામ તસ્સા મનસા વવત્થાપિતાય તન્તિયા દેસના. અત્થો નામ તન્તિયા અત્થો. પટિવેધો નામ તન્તિયા, તન્તિઅત્થસ્સ ચ યથાભૂતાવબોધો. યસ્મા ચેતે ધમ્મદેસના અત્થપ્પટિવેધા સસાદીહિ વિય મહાસમુદ્દો મન્દબુદ્ધીહિ દુક્ખોગાહા, અલબ્ભનેય્યપતિટ્ઠા ચ, તસ્મા ગમ્ભીરા. તેન વુત્તં ‘‘યસ્મા અયં ધમ્મો…પે… સાધુકં મનસિ કરોહી’’તિ. એત્થ ચ પટિવેધસ્સ દુક્કરભાવતો ધમ્મત્થાનં, દેસનાઞાણસ્સ દુક્કરભાવતો દેસનાય દુક્ખોગાહતા, પટિવેધસ્સ પન ઉપ્પાદેતું અસક્કુણેય્યતાય, ઞાણુપ્પત્તિયા ચ દુક્કરભાવતો દુક્ખોગાહતા વેદિતબ્બા. દેસનં નામ ઉદ્દિસનં, તસ્સ નિદ્દિસનં ભાસનન્તિ ઇધાધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘વિત્થારતો ભાસિસ્સામી’’તિ. પરિબ્યત્તં કથનઞ્હિ ભાસનં, તેનાહ ‘‘દેસેસ્સામીતિ…પે… વિત્થારદીપન’’ન્તિ.

યથાવુત્તમત્થં સુત્તપદેન સમત્થેતું ‘‘તેનાહા’’તિઆદિ વુત્તં. સાળિકાયિવ નિગ્ઘોસોતિ સાળિકાય આલાપો વિય મધુરો કણ્ણસુખો પેમનીયો. પટિભાનન્તિ સદ્દો. ઉદીરયીતિ ઉચ્ચારીયતિ, વુચ્ચતિ વા.

એવં વુત્તે ઉસ્સાહજાતોતિ એવં ‘‘સુણોહિ સાધુકં મનસિ કરોહિ ભાસિસ્સામી’’તિ વુત્તે ‘‘ન કિર ભગવા સઙ્ખેપેનેવ દેસેસ્સતિ, વિત્થારેનપિ ભાસિસ્સતી’’તિ સઞ્જાતુસ્સાહો હટ્ઠતુટ્ઠો હુત્વા.

૧૯૦. ‘‘ઇધા’’તિ ઇમિના વુચ્ચમાનં અધિકરણં તથાગતસ્સ ઉપ્પત્તિટ્ઠાનભૂતં અધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘દેસાપદેસે નિપાતો’’તિ. ‘‘સ્વાય’’ન્તિ સામઞ્ઞતો ઇધસદ્દમત્તં ગણ્હાતિ, ન યથાવિસેસિતબ્બં ઇધ-સદ્દં. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘કત્થચિ પદપૂરણમત્તમેવા’’તિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૯૦). લોકં ઉપાદાય વુચ્ચતિ લોક-સદ્દેન સમાનાધિકરણભાવેન વુત્તત્તા. સેસપદદ્વયે પન પદન્તરસન્નિધાનમત્તેન તં તં ઉપાદાય વુત્તતા દટ્ઠબ્બા. ઇધ તથાગતો લોકેતિ હિ જાતિખેત્તં, તત્થાપિ અયં ચક્કવાળો ‘‘લોકો’’તિ અધિપ્પેતો. સમણોતિ સોતાપન્નો. દુતિયો સમણોતિ સકદાગામી. વુત્તઞ્હેતં ‘‘કતમો ચ ભિક્ખવે સમણો? ઇધ ભિક્ખવે ભિક્ખુ તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા સોતાપન્નો હોતી’’તિઆદિ (અ. નિ. ૪.૨૪૧). ‘‘કતમો ચ ભિક્ખવે દુતિયો સમણો? ઇધ ભિક્ખવે ભિક્ખુ તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા રાગદોસમોહાનં તનુત્તા’’તિઆદિ (અ. નિ. ૪.૨૪૧). ઓકાસન્તિ કઞ્ચિ પદેસં. ઇધેવ તિટ્ઠમાનસ્સાતિ ઇમિસ્સા એવ ઇન્દસાલગુહાયં તિટ્ઠમાનસ્સ.

પદપૂરણમત્તમેવ ઓકાસાપદિસનસ્સાપિ અસમ્ભવતો અત્થન્તરસ્સ અબોધનતો. અરહન્તિ આદયો સદ્દા વિત્થારિતાતિ યોજના. અત્થતો વિત્થારણં સદ્દમુખેનેવ હોતીતિ સદ્દગ્ગહણં. યસ્મા. ‘‘અપરેહિપિ અટ્ઠહિ કારણેહિ ભગવા તથાગતો’’તિઆદિના ઉદાનટ્ઠકથાદીસુ, (ઉદા. અટ્ઠ. ૧૮; ઇતિવુ. અટ્ઠ. ૩૮) અરહન્તિ આદયો વિસુદ્ધિમગ્ગટીકાયં અપરેહિ પકારેહિ વિત્થારિતા, તસ્માતેસુ વુત્તાનયેનપિ સો (વિસુદ્ધિ. ટી. ૧.૧૨૯, ૧૩૦) અત્થો વેદિતબ્બો. તથાગતસ્સ સત્તનિકાયન્તોગધતાય ‘‘ઇધ પન સત્તલોકો અધિપ્પેતો’’તિ વત્વા તત્થાયં યસ્મિં સત્તનિકાયે યસ્મિઞ્ચ ઓકાસે ઉપ્પજ્જતિ, તં દસ્સેતું ‘‘સત્તલોકે ઉપ્પજ્જમાનોપિ ચા’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘તથાગતો ન દેવલોકે ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદીસુ યં વત્તબ્બં, તં પરતો આગમિસ્સતિ. સારપ્પત્તાતિ કુલભોગિસ્સરિયાદિવસેન સારભૂતા. બ્રાહ્મણગહપતિકાતિ બ્રહ્માયુપોક્ખરસાતિઆદિબ્રાહ્મણા ચેવ અનાથપિણ્ડિકાદિગહપતિકા ચ.

‘‘સુજાતાયા’’તિઆદિના વુત્તેસુ ચતૂસુ વિકપ્પેસુ પઠમો વિકપ્પો બુદ્ધભાવાય આસન્નતરપટિપત્તિદસ્સનવસેન વુત્તો. આસન્નતરાય હિ પટિપત્તિયા ઠિતો ‘‘ઉપ્પજ્જતીતિ’’ વુચ્ચતિ ઉપ્પાદસ્સ એકન્તિકત્તા, પગેવ પટિપત્તિયા મત્થકે ઠિતો. દુતિયો બુદ્ધભાવાવહપબ્બજ્જતો પટ્ઠાય આસન્નપટિપત્તિદસ્સનવસેન, તતિયો બુદ્ધકરધમ્મ પારિપૂરિતો પટ્ઠાય બુદ્ધભાવાય પટિપત્તિદસ્સનવસેન. ન હિ મહાસત્તાનં ઉપ્પતિભવૂપપત્તિતો પટ્ઠાય બોધિસમ્ભારસમ્ભરણં નામ અત્થિ. ચતુત્થો બુદ્ધકરધમ્મસમારમ્ભતો પટ્ઠાય. બોધિયા નિયતભાવપ્પત્તિતો પભુતિ હિ વિઞ્ઞૂહિ ‘‘બુદ્ધો ઉપ્પજ્જતી’’તિ વત્તું સક્કા ઉપ્પાદસ્સ એકન્તિકત્તા. યથા પન સન્દન્તિ નદિયોતિ સન્દનકિરિયાય અવિચ્છેદમુપાદાય વત્તમાનપ્પયોગો, એવં ઉપ્પાદત્થાય પટિપજ્જનકિરિયાય અવિચ્છેદમુપાદાય ચતૂસુ વિકપ્પેસુ ‘‘ઉપ્પજ્જતિ નામા’’તિ વુત્તં. સબ્બપઠમં ઉપ્પન્નભાવન્તિ ચતૂસુ વિકપ્પેસુ સબ્બપઠમં વુત્તં તથાગતસ્સ ઉપ્પન્નતાસઙ્ખાતં અત્થિભાવં. તેનાહ ‘‘ઉપ્પન્નો હોતીતિ અયઞ્હેત્થ અત્થો’’તિ.

સો ભગવાતિ યો ‘‘તથાગતો અરહ’’ન્તિઆદિના કિત્તિતગુણો, સો ભગવા. ‘‘ઇમં લોક’’ન્તિ નયિદં મહાજનસ્સ સમ્મુખમત્તં સન્ધાય વુત્તં, અથ ખો અનવસેસં પરિયાદાયાતિ દસ્સેતું ‘‘સદેવક’’ન્તિઆદિ વુત્તં, તેનાહ ‘‘ઇદાનિ વત્તબ્બં નિદસ્સેતી’’તિ. પજાતત્તાતિ યથાસકં કમ્મકિલેસેહિ નિબ્બત્તત્તા. પઞ્ચકામાવચરદેવગ્ગહણં પારિસેસઞાયેન ઇતરેસં પદન્તરેહિ સઙ્ગહિતત્તા. સદેવકન્તિ ચ અવયવેન વિગ્ગહો સમુદાયો સમાસત્થો. છટ્ઠકામાવચરદેવગ્ગહણં પચ્ચાસત્તિઞાયેન. તત્થ હિ સો જાતો, તંનિવાસી ચ. બ્રહ્મકાયિકાદિબ્રહ્મગ્ગહણન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. પચ્ચત્થિક …પે… સમણબ્રાહ્મણગ્ગહણન્તિ નિદસ્સનમત્તમેતં અપચ્ચત્થિકાનં, અસમિતાબાહિતપાપાનઞ્ચ સમણબ્રાહ્મણાનં સસ્સમણબ્રાહ્મણીવચનેન ગહિતત્તા. કામં ‘‘સદેવક’’ન્તિઆદિ વિસેસનાનં વસેન સત્તવિસયો લોકસદ્દોતિ વિઞ્ઞાયતિ તુલ્યયોગવિસયત્તા તેસં, ‘‘સલોમકો સપક્ખકો’’તિઆદીસુ પન અતુલ્યયોગેપિ અયં સમાસો લબ્ભતીતિ બ્યભિચારદસ્સનતો પજાગહણન્તિ આહ ‘‘પજાવચનેન સત્તલોકગ્ગહણ’’ન્તિ.

અરૂપિનો સત્તા અત્તનો આનેઞ્જવિહારેન વિહરન્તા દિબ્બન્તીતિ દેવાતિ ઇમં નિબ્બચનં લભન્તીતિ આહ ‘‘સદેવકગ્ગહણેન અરૂપાવચરલોકો ગહિતો’’તિ. તેનાહ ‘‘આકાસાનઞ્ચાયતનૂપગાનં દેવાનં સહબ્યત’’ન્તિ (અ. નિ. ૩.૧૧૭). સમારકગ્ગહણેન છકામાવચરદેવલોકો ગહિતો તસ્સ સવિસેસં મારસ્સ વસે વત્તનતો. રૂપી બ્રહ્મલોકો ગહિતો અરૂપીબ્રહ્મલોકસ્સ વિસું ગહિતત્તા. ચતુપરિસવસેનાતિ ખત્તિયાદિચતુપરિસવસેન, ઇતરા પન ચતસ્સો પરિસા સમારકાદિગ્ગહણેન ગહિતા એવાતિ. અવસેસસબ્બસત્તલોકો નાગગરુળાદિભેદો.

એત્તાવતા ચ ભાગસો લોકં ગહેત્વા યોજનં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તેન તેન વિસેસેન અભાગસો લોકં ગહેત્વા યોજનં દસ્સેતું ‘‘અપિ ચેત્થા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદતોતિ ઉક્કંસગતિવિજાનનેન. પઞ્ચસુ હિ ગતીસુ દેવગતિપરિયાપન્નાવ સેટ્ઠા, તત્થાપિ અરૂપિનો દૂરસમુસ્સારિતકિલેસદુક્ખતાય, સન્તપણીતઆનેઞ્જવિહારસમઙ્ગિતાય, અતિદીઘાયુકતાયાતિ એવમાદીહિ વિસેસેહિ અતિવિય ઉક્કટ્ઠા. ‘‘બ્રહ્મા મહાનુભાવો’’તિઆદિ દસસહસ્સિયં મહાબ્રહ્મુનો વસેન વદતિ. ‘‘ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદતો’’તિ હિ વુત્તં. અનુત્તરન્તિ સેટ્ઠં નવ લોકુત્તરં. ભાવાનુક્કમોતિ ભાવવસેન પરેસં અજ્ઝાસયવસેન ‘‘સદેવક’’ન્તિઆદીનં પદાનં અનુક્કમો.

તીહાકારેહીતિ દેવમારબ્રહ્મસહિતતાસઙ્ખાતેહિ તીહિ પકારેહિ. તીસુ પદેસૂતિ ‘‘સદેવક’’ન્તિઆદીસુ તીસુ પદેસુ. તેન તેનાકારેનાતિ સદેવકત્તાદિના તેન તેન પકારેન. તેધાતુકમેવ પરિયાદિન્નન્તિ પોરાણા પનાહૂતિ યોજના.

અભિઞ્ઞાતિ ય-કારલોપેનાયં નિદ્દેસો, અભિજાનિત્વાતિ અયમેત્થ અત્થોતિ આહ ‘‘અભિઞ્ઞાય અધિકેન ઞાણેન ઞત્વા’’તિ. અનુમાનાદિપટિક્ખેપોતિ અનુમાનઉપમાનઅત્થાપત્તિઆદિપટિક્ખેપો એકપ્પમાણત્તા. સબ્બત્થ અપ્પટિહતઞાણચારતાય હિ સબ્બપચ્ચક્ખા બુદ્ધા ભગવન્તો.

અનુત્તરં વિવેકસુખન્તિ ફલસમાપત્તિસુખં, તેન ઠિતિમિસ્સાપિ [વીથિમિસ્સાપિ (સારત્થ. ટી. ૧.વેરઞ્જકણ્ડવણ્ણનાયં) ધિતિમિસ્સાપિ (ક)] કદાચિ ભગવતો ધમ્મદેસના હોતીતિ હિત્વાપીતિ પિ-સદ્દગ્ગહણં. ભગવા હિ ધમ્મં દેસેન્તો યસ્મિં ખણે પરિસા સાધુકારં વા દેતિ, યથાસુતં વા ધમ્મં પચ્ચવેક્ખતિ, તં ખણં પુબ્બભાગેન પરિચ્છિન્દિત્વા ફલસમાપત્તિં સમાપજ્જતિ, યથાપરિચ્છેદઞ્ચ સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય ઠિતટ્ઠાનતો પટ્ઠાય ધમ્મં દેસેતિ. ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુસ્સ વસેન અપ્પં વા વિપઞ્ચિતઞ્ઞુસ્સ, નેય્યસ્સ વા વસેન બહું વા દેસેન્તો. ધમ્મસ્સ કલ્યાણતા નિય્યાનિકતાય, નિય્યાનિકતા ચ સબ્બસો અનવજ્જભાવેનેવાતિ આહ ‘‘અનવજ્જમેવ કત્વા’’તિ. દેસકાયત્તેન આણાદિવિધિના અભિસજ્જનં પબોધનં દેસનાતિ સા પરિયત્તિધમ્મવસેન વેદિતબ્બાતિ આહ ‘‘દેસનાય તાવ ચતુપ્પદિકાયપિ ગાથાયા’’તિઆદિ. નિદાનનિગમનાનિપિ સત્થુનો દેસનાય અનુવિધાનતો તદન્તોગધાનિ એવાતિ આહ ‘‘નિદાનમાદિ, ઇદં એવોચાતિ પરિયોસાન’’ન્તિ.

સાસિતબ્બપુગ્ગલગતેન યથાપરાધાદિસાસિતબ્બભાવેન અનુસાસનં તદઙ્ગવિનયાદિવસેન વિનયનં સાસનન્તિ તં પટિપત્તિધમ્મવસેન વેદિતબ્બન્તિ આહ ‘‘સીલસમાધિવિપસ્સના’’તિઆદિ. કુસલાનં ધમ્માનન્તિ અનવજ્જધમ્માનં સીલસ્સ, સમથવિપસ્સનાનઞ્ચ સીલદિટ્ઠીનં આદિભાવો તં મૂલકત્તા ઉત્તરિમનુસ્સધમ્માનં. અરિયમગ્ગસ્સ અન્તદ્વયવિગમેન મજ્ઝિમપટિપદાભાવો વિય, સમ્માપટિપત્તિયા આરબ્ભનિપ્ફત્તીનં વેમજ્ઝત્તાપિ મજ્ઝભાવોતિ વુત્તં. ‘‘અત્થિ ભિક્ખવે…પે… મજ્ઝં નામા’’તિ. ફલં પરિયોસાનં નામ સઉપાદિસેસતાવસેન, નિબ્બાનં પરિયોસાનં નામ અનુપાદિસેસતાવસેન. ઇદાનિ તેસં દ્વિન્નમ્પિ સાસનસ્સ પરિયોસાનતં આગમેન દસ્સેતું ‘‘એતદત્થમિદ’’ન્તિઆદિ આહ. ઇધ દેસનાય આદિમજ્ઝપરિયોસાનં અધિપ્પેતં ‘‘સબ્યઞ્જન’’ન્તિઆદિ વચનતો. તસ્મિં તસ્મિં અત્થે કતાવધિસદ્દપ્પબન્ધો ગાથાવસેન, સુત્તવસેન ચ વવત્થિતો પરિયત્તિધમ્મો, યો ઇધ ‘‘દેસના’’તિ વુત્તો, તસ્સ પન અત્થો વિસેસતો સીલાદિ એવાતિ આહ ‘‘ભગવા હિ ધમ્મં દેસેન્તો…પે… દસ્સેતી’’તિ. તત્થ સીલં દસ્સેત્વાતિ સીલગ્ગહણેન સસમ્ભારં સીલં ગહિતં, તથા મગ્ગગ્ગહણેન સસમ્ભારો મગ્ગોતિ તદુભયવસેન અનવસેસતો પરિયત્તિ અત્થં પરિયાદિયતિ. તેનાતિ સીલાદિદસ્સનેન. અત્થવસેન હિ ઇધ દેસનાય આદિકલ્યાણાદિભાવો અધિપ્પેતો. કથિકસણ્ઠિતીતિ કથિકસ્સ સણ્ઠાનં કથનવસેન સમવટ્ઠાનં.

ન સો સાત્થં દેસેતિ નિય્યાનત્થવિરહતો તસ્સા દેસનાય. એકબ્યઞ્જનાદિયુત્તા વાતિ સિથિલાદિભેદેસુ બ્યઞ્જનેસુ એકપ્પકારેમેવ, દ્વિપકારેમેવ વા બ્યઞ્જનેન યુત્તા વા દમિળભાસા વિય. વિવટકરણતાય ઓટ્ઠે અફુસાપેત્વા ઉચ્ચારેતબ્બતો સબ્બનિરોટ્ઠબ્યઞ્જના વા કિરાતભાસા વિય. સબ્બસ્સેવ [સબ્બત્થેવ (સારત્થ. ટી. ૧.વેરઞ્જકણ્ડવણ્ણનાયં ૧)] વિસ્સજ્જનીયયુત્તતાય સબ્બવિસ્સટ્ઠબ્યઞ્જના વા સવરભાસા [યવનભાસા (સારત્થ. ટી. ૧.વેરઞ્જકણ્ડવણ્ણનાયં)] વિય. સબ્બસ્સેવ [સબ્બત્થેવ (સારત્થ. ટી. ૧.વેરઞ્જકણ્ડવણ્ણનાયં)] સાનુસારતાય સબ્બનિગ્ગહિતબ્યઞ્જના વા પારસિકાદિમિલક્ખુભાસા વિય. સબ્બાપેસા બ્યઞ્જનેકદેસવસેન પવત્તિયા અપરિપુણ્ણબ્યઞ્જનાતિ કત્વા ‘‘અબ્યઞ્જના’’તિ વુત્તા.

ઠાનકરણાનિ સિથિલાનિ કત્વા ઉચ્ચારેતબ્બં અક્ખરં પઞ્ચસુ વગ્ગેસુ પઠમતતિયન્તિ એવમાદિ સિથિલં. તાનિ અસિથિલાનિ કત્વા ઉચ્ચારેતબ્બં અક્ખરં વગ્ગેસુ દુતિયચતુત્થન્તિ એવમાદિ ધનિતં. દ્વિમત્તકાલં દીઘં. એકમત્તકાલં રસ્સં તદેવ લહુકં. લહુકમેવ સંયોગપરં, દીઘઞ્ચ ગરુકં. ઠાનકરણાનિ નિગ્ગહેત્વા ઉચ્ચારેતબ્બં નિગ્ગહિતં. પરેન સમ્બન્ધં કત્વા ઉચ્ચારેતબ્બં સમ્બન્ધં. તથા નસમ્બન્ધં વવત્થિતં. ઠાનકરણાનિ નિસ્સટ્ઠાનિ કત્વા ઉચ્ચારેતબ્બં વિમુત્તં. દસધાતિ એવં સિથિલાદિવસેન બ્યઞ્જનબુદ્ધિયા અક્ખરુપ્પાદકચિત્તસ્સ સબ્બાકારેન પભેદો. સબ્બાનિ હિ અક્ખરાનિ ચિત્તસમુટ્ઠાનાનિ યથાધિપ્પેતત્થં બ્યઞ્જનતો બ્યઞ્જનાનિ ચાતિ.

અમક્ખેત્વાતિ અમિલેચ્છેત્વા, અવિનાસેત્વા, અહાપેત્વાતિ વા અત્થો. ભગવા યમત્થં ઞાપેતું એકં ગાથં, એકં વાક્યં વા દેસેતિ, તમત્થં તાય દેસનાય પરિમણ્ડલપદબ્યઞ્જનાય એવ દેસેતીતિ આહ ‘‘પરિપુણ્ણબ્યઞ્જનમેવ કત્વા ધમ્મં દેસેતી’’તિ. ઇધ કેવલસદ્દો અનવસેસવાચકો, ન અવોમિસ્સકાદિવાચકોતિ આહ ‘‘સકલાધિવચન’’ન્તિ. પરિપુણ્ણન્તિ સબ્બસો પુણ્ણં, તં પન કેનચિ ઊનં, અધિકં વા ન હોતીતિ ‘‘અનૂનાધિકવચન’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ યદત્થં દેસિતો, તસ્સ સાધકત્તા અનૂનતા વેદિતબ્બા, તબ્બિધુરસ્સ પન અસાધકત્તા અનધિકતા. સકલન્તિ સબ્બભાગવન્તં. પરિપુણ્ણન્તિ સબ્બસો પરિપુણ્ણમેવ, તેનાહ ‘‘એકદેસનાપિ અપરિપુણ્ણા નત્થી’’તિ. અપરિસુદ્ધા દેસના હોતિ તણ્હાય સંકિલિટ્ઠત્તા. લોકામિસં ચીવરાદયો પચ્ચયા તત્થ અગધિતચિત્તતાય લોકામિસનિરપેક્ખો. હિતફરણેનાતિ હિતૂપસંહારેન. મેત્તાભાવનાય કરણભૂતાય મુદુહદયો. ઉલ્લુમ્પનસભાવસણ્ઠિતેનાતિ સકલસંકિલેસતો, વટ્ટદુક્ખતો ચ ઉદ્ધરણાકારાવટ્ઠિતેન ચિત્તેન, કારુણાધિપ્પાયેનાતિ અત્થો.

‘‘ઇતો પટ્ઠાય દસ્સામેવ, એવઞ્ચ દસ્સામી’’તિ સમાદાતબ્બટ્ઠેન વતં. પણ્ડિતપઞ્ઞત્તતાય સેટ્ઠટ્ઠેન બ્રહ્મં બ્રહ્માનં વા ચરિયન્તિ બ્રહ્મચરિયં દાનં. મચ્છરિયલોભાદિનિગ્ગણ્હનેન સુચિણ્ણસ્સ. ઇદ્ધીતિ દેવિદ્ધિ. જુતીતિ પભા, આનુભાવો વા. બલવીરિયૂપપત્તીતિ એવં મહતા બલેન ચ વીરિયેન ચ સમન્નાગમો. પુઞ્ઞન્તિ પુઞ્ઞફલં. વેય્યાવચ્ચં બ્રહ્મચરિયં સેટ્ઠા ચરિયાતિ કત્વા. એસ નયો સેસેપિ.

તસ્માતિ યસ્મા સિક્ખત્તયસઙ્ગહં સકલં સાસનં ઇધ ‘‘બ્રહ્મચરિય’’ન્તિ અધિપ્પેતં તસ્મા. ‘‘બ્રહ્મચરિય’’ન્તિ ઇમિના સમાનાધિકરણાનિ સબ્બપદાનિ યોજેત્વા અત્થં દસ્સેન્તો ‘‘સો ધમ્મં દેસેતિ…પે… પકાસેતીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો’’તિ આહ.

૧૯૧. વુત્તપ્પકારસમ્પદન્તિ યથાવુત્તં આદિકલ્યાણતાદિગુણસમ્પદં, દૂરસમુસ્સારિતમાનસ્સેવ સાસને સમ્માપટિપત્તિ સમ્ભવતિ, ન માનજાતિકસ્સાતિ આહ ‘‘નિહતમાનત્તા’’તિ. ઉસ્સન્નત્તાતિ બહુલભાવતો. ભોગારોગ્યાદિવત્થુકા મદા સુપ્પહેય્યા હોન્તિ નિમિત્તસ્સ અનવત્થાનતો, ન તથા કુલવિજ્જામદા, તસ્મા ખત્તિયબ્રાહ્મણકુલાનં પબ્બજિતાનમ્પિ જાતિવિજ્જા નિસ્સાય માનજપ્પનં દુપ્પજહન્તિ આહ ‘‘યેભુય્યેન હિ…પે… માનં કરોન્તી’’તિ. વિજાતિતાયાતિ નિહીનજાતિતાય. પતિટ્ઠાતું ન સક્કોન્તીતિ સુવિસુદ્ધં કત્વા સીલં રક્ખિતું ન સક્કોન્તિ. સીલવસેન હિ સાસને પતિટ્ઠા, પતિટ્ઠાતુન્તિ વા સચ્ચપટિવેધેન લોકુત્તરાય પતિટ્ઠાય પતિટ્ઠાતું. સા હિ નિપ્પરિયાયતો સાસને પતિટ્ઠા નામ, યેભુય્યેન ચ ઉપનિસ્સયસમ્પન્ના સુજાતા એવ હોન્તિ, ન દુજ્જાતા.

પરિસુદ્ધન્તિ રાગાદીનં અચ્ચન્તમેવ પહાનદીપનતો નિરુપક્કિલેસતાય સબ્બસો પરિસુદ્ધં. સદ્ધં પટિલભતીતિ પોથુજ્જનિકસદ્ધાવસેન સદ્દહતિ. વિઞ્ઞૂજાતિકાનઞ્હિ ધમ્મસમ્પત્તિગ્ગહણપુબ્બિકા સદ્ધા સિદ્ધિ ધમ્મપ્પમાણધમ્મપ્પસન્નભાવતો. ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો વત સો ભગવા, યો એવં સ્વાક્ખાતધમ્મો’’તિ સદ્ધં પટિલભતિ. જાયમ્પતિકાતિ ઘરણીપતિકા. કામં ‘‘જાયમ્પતિકા’’તિ વુત્તે ઘરસામિકઘરસામિનીવસેન દ્વિન્નંયેવ ગહણં વિઞ્ઞાયતિ. યસ્સ પન પુરિસસ્સ અનેકા પજાપતિયો, તત્થ કિં વત્તબ્બં, એકાયાપિ સંવાસો સમ્બાધોતિ દસ્સનત્થં ‘‘દ્વે’’તિ વુત્તં. રાગાદિના સકિઞ્ચનટ્ઠેન, ખેત્તવત્થુ આદિના સપલિબોધટ્ઠેન રાગરજાદીનં આગમનપથતાપિ ઉટ્ઠાનટ્ઠાનતા એવાતિ દ્વેપિ વણ્ણના એકત્થા, બ્યઞ્જનમેવ નાનં. અલગ્ગનટ્ઠેનાતિ અસ્સજ્જનટ્ઠેન અપ્પટિબદ્ધભાવેન. એવં અકુસલકુસલપ્પવત્તીનં ઠાનભાવેન ઘરાવાસપબ્બજ્જાનં સમ્બાધબ્ભોકાસતં દસ્સેત્વા ઇદાનિ કુસલપ્પવત્તિયા એવ અટ્ઠાનટ્ઠાનભાવેન તેસં તં દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ વુત્તં.

સઙ્ખેપકથાતિ વિસું વિસું પદુદ્ધારં અકત્વા સમાસતો અત્થવણ્ણના. એકમ્પિ દિવસન્તિ એકદિવસમત્તમ્પિ. અખણ્ડં કત્વાતિ દુક્કટમત્તસ્સપિ અનાપજ્જનેન અખણ્ડિતં કત્વા. કિલેસમલેન અમલીનન્તિ તણ્હાસંકિલેસાદિના અસંકિલિટ્ઠં કત્વા. પરિયોદાતટ્ઠેન નિમ્મલભાવેન સઙ્ખં વિય લિખિતં ધોતન્તિ સઙ્ખલિખિતન્તિ આહ ‘‘ધોતસઙ્ખસપ્પટિભાગ’’ન્તિ. ‘‘અજ્ઝાવસતા’’તિ પદપ્પયોગેન ‘‘અગાર’’ન્તિ ભુમ્મત્થે ઉપયોગવચનન્તિ આહ ‘‘અગારમજ્ઝે’’તિ. કસાયેન રત્તાનિ વત્થાનિ કાસાયાનીતિ આહ ‘‘કસાયરસપીતતાયા’’તિ. પરિદહિત્વાતિ નિવાસેત્વા ચેવ પારુપિત્વા ચ. અગારવાસો અગારં ઉત્તરપદલોપેન, તસ્સ વડ્ઢિઆવહં અગારસ્સ હિતં.

૧૯૨. ભોગક્ખન્ધોતિ ભોગસમુદાયો. આબન્ધનટ્ઠેનાતિ ‘‘પુત્તો નત્તા’’તિઆદિના પેમવસેન સપરિચ્છેદં બન્ધનટ્ઠેન. ‘‘અમ્હાકમેતે’’તિ ઞાયન્તીતિ ઞાતી. પિતામહપિતુપુત્તાદિવસેન પરિવત્તનટ્ઠેન પરિવટ્ટો.

૧૯૩. પાતિમોક્ખસંવરસંવુતોતિ પાતિમોક્ખસંવરેન પિહિતકાયવચીદ્વારો, તથાભૂતો ચ યસ્મા તેન સંવરેન ઉપેતો નામ હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘પાતિમોક્ખસંવરેન સમન્નાગતો’’તિ. ‘‘આચારગોચરસમ્પન્નો’’તિઆદિ તસ્સેવ પાતિમોક્ખસંવરસમન્નાગમસ્સ પચ્ચયદસ્સનં. અપ્પમત્તકેસૂતિ અસઞ્ચિચ્ચ આપન્નઅનુખુદ્દકેસુ ચેવ સહસા ઉપ્પન્નઅકુસલચિત્તુપ્પાદેસુ ચ. ભયદસ્સાવીતિ ભયદસ્સનસીલો. સમ્મા આદિયિત્વાતિ સક્કચ્ચં યાવજીવં અવીતિક્કમવસેન આદિયિત્વા. તં તં સિક્ખાપદન્તિ તં તં સિક્ખાકોટ્ઠાસં. એત્થાતિ એતસ્મિં ‘‘પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો’’તિ પાઠે. સઙ્ખેપોતિ સઙ્ખેપવણ્ણના. વિત્થારો વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૪) વુત્તો, તસ્મા સો તત્થ, તંસંવણ્ણનાય (વિસુદ્ધિ. ટી. ૧.૧૪) ચ વુત્તનયેન વેદિતબ્બો.

આચારગોચરગ્ગહણેનેવાતિ ‘‘આચારગોચરસમ્પન્નો’’તિ વચનેનેવ. તેનાહ ‘‘કુસલે કાયકમ્મવચીકમ્મે ગહિતેપી’’તિ. અધિકવચનં અઞ્ઞમત્થં બોધેતીતિ કત્વા તસ્સ આજીવપારિસુદ્ધિસીલસ્સ ઉપ્પત્તિદ્વારદસ્સનત્થં…પે… કુસલેનાતિ વુત્તં, સબ્બસો અનેસનપ્પહાનેન અનવજ્જેનાતિ અત્થો. યસ્મા ‘‘કતમે ચ થપતિ કુસલા સીલા કુસલં કાયકમ્મં કુસલં વચીકમ્મ’’ન્તિ (મ. નિ. ૨.૨૬૫) સીલસ્સ કુસલકાયવચીભાવં દસ્સેત્વા ‘‘આજીવપરિસુદ્ધમ્પિ ખો અહં થપતિ સીલસ્મિં વદામી’’તિ (મ. નિ. ૨.૨૬૫) એવં પવત્તાય મુણ્ડિકસુત્તદેસનાય ‘‘કાયકમ્મવચીકમ્મેન સમન્નાગતો કુસલેન, પરિસુદ્ધાજીવો’’તિ અયં દેસના એકસઙ્ગહા અઞ્ઞદત્થુ સંસન્દતિ સમેતીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘મુણ્ડિકસુત્તવસેન વા એવં વુત્ત’’ન્તિ. સીલસ્મિં વદામીતિ ‘‘સીલ’’ન્તિ વદામિ, ‘‘સીલસ્મિં અન્તોગધં પરિયાપન્ન’’ન્તિ વદામીતિ વા અત્થો. પરિયાદાનત્થન્તિ પરિગ્ગહત્થં.

તિવિધેન સીલેનાતિ ચૂળસીલં મજ્ઝિમસીલં મહાસીલન્તિ એવં તિવિધેન સીલેન. મનચ્છટ્ઠેસુ ઇન્દ્રિયેસુ, ન કાયપઞ્ચમેસુ. યથાલાભયથાબલયથાસારુપ્પપ્પકારવસેન તિવિધેન સન્તોસેન.

ચૂળમજ્ઝિમમહાસીલવણ્ણના

૧૯૪-૨૧૧. ‘‘સીલસ્મિ’’ન્તિ ઇદં નિદ્ધારણે ભુમ્મન્તિ આહ ‘‘એકં સીલં હોતીતિ અત્થો’’તિ. અયમેવ અત્થોતિ પચ્ચત્તવચનત્થો એવ. બ્રહ્મજાલેતિ બ્રહ્મજાલવણ્ણનાયં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૭).

૨૧૨. અત્તાનુવાદપરાનુવાદદણ્ડભયાદીનિ અસંવરમૂલકાનિ. સીલસ્સાસંવરતોતિ સીલસ્સ અસંવરણતો, સીલસંવરાભાવતોતિ અત્થો. ભવેય્યાતિ ઉપ્પજ્જેય્ય. યથાવિધાનવિહિતેનાતિ યથાવિધાનસમ્પાદિતેન. અવિપ્પટિસારાદિનિમિત્તં ઉપ્પન્નચેતસિકસુખસમુટ્ઠાનેહિ પણીતરૂપેહિ ફુટ્ઠસરીરસ્સ ઉળારં કાયિકં સુખં ભવતીતિ આહ ‘‘અવિપ્પટિસાર…પે… પટિસંવેદેતી’’તિ.

ઇન્દ્રિયસંવરકથાવણ્ણના

૨૧૩. વિસેસો કમ્મત્થાપેક્ખતાય સામઞ્ઞસ્સ ન તેહિ પરિચત્તોતિ આહ ‘‘ચક્ખુ-સદ્દો કત્થચિ બુદ્ધચક્ખુમ્હિ વત્તતી’’તિ. વિજ્જમાનમેવ હિ અભિધેય્યે વિસેસત્થં વિસેસન્તરનિવત્તનવસેન વિસેસસદ્દો વિભાવેતિ, ન અવિજ્જમાનં. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. અઞ્ઞેહિ અસાધારણં બુદ્ધાનંયેવ ચક્ખુદસ્સનન્તિ બુદ્ધચક્ખુ, આસયાનુસયઞાણં, ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તઞાણઞ્ચ. સમન્તતો સબ્બસો દસ્સનટ્ઠેન સમન્તચક્ખુ, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં. અરિયમગ્ગત્તયપઞ્ઞાતિ હેટ્ઠિમે અરિયમગ્ગત્તયે પઞ્ઞા. ઇધાતિ ‘‘ચક્ખુના રૂપ’’ન્તિ ઇમસ્મિં પાઠે. અયં ચક્ખુ-સદ્દો પસાદ…પે… વત્તતિ નિસ્સયવોહારે નિસ્સિતસ્સ વત્તબ્બતો યથા. ‘‘મઞ્ચા ઉક્કુટ્ઠિં કરોન્તી’’તિ. અસમ્મિસ્સન્તિ કિલેસદુક્ખેન અવોમિસ્સં. તેનાહ ‘‘પરિસુદ્ધ’’ન્તિ. સતિ હિ સુવિસુદ્ધે ઇન્દ્રિયસંવરે, પધાનભૂતપાપધમ્મવિગમેન અધિચિત્તાનુયોગો હત્થગતો એવં હોતીતિ આહ ‘‘અધિચિત્તસુખં પટિસંવેદેતી’’તિ.

સતિસમ્પજઞ્ઞકથાવણ્ણના

૨૧૪. સમન્તતો, પકટ્ઠં વા સવિસેસં જાનાતીતિ સમ્પજાનો, સમ્પજાનસ્સ ભાવો સમ્પજઞ્ઞં, તથાપવત્તઞાણં. તસ્સ વિભજનં સમ્પજઞ્ઞભાજનીયં, તસ્મિં સમ્પજઞ્ઞભાજનીયમ્હિ. અભિક્કમનં અભિક્કન્તન્તિ આહ ‘‘અભિક્કન્તં વુચ્ચતિ ગમન’’ન્તિ. તથા પટિક્કમનં પટિક્કન્તન્તિ આહ ‘‘પટિક્કન્તં નિવત્તન’’ન્તિ. નિવત્તનન્તિ ચ નિવત્તિમત્તં. નિવત્તિત્વા પન ગમનં ગમનમેવ. અભિહરન્તોતિ ગમનવસેન કાયં ઉપનેન્તો. ઠાનનિસજ્જાસયનેસુ યો ગમનવિધુરો કાયસ્સ પુરતો અભિહારો, સો અભિક્કમો, પચ્છતો અપહરણં પટિક્કમોતિ દસ્સેન્તો ‘‘ઠાનેપી’’તિઆદિમાહ. આસનસ્સાતિ પીઠકાદિઆસનસ્સ. પુરિમઅઙ્ગાભિમુખોતિ અટનિકાદિપુરિમાવયવાભિમુખો. સંસરન્તોતિ સંસપ્પન્તો. પચ્ચાસંસરન્તોતિ પટિઆસપ્પન્તો. ‘‘એસેવ નયો’’તિ ઇમિના નિપન્નસ્સેવ અભિમુખસંસપ્પનપટિઆસપ્પનાનિ નિદસ્સેતિ.

સમ્મા પજાનનં સમ્પજાનં, તેન અત્તના કાતબ્બકિચ્ચસ્સ કરણસીલો સમ્પજાનકારીતિ આહ ‘‘સમ્પજઞ્ઞેન સબ્બકિચ્ચકારી’’તિ. સમ્પજાનસદ્દસ્સ સમ્પજઞ્ઞપરિયાયતા પુબ્બે વુત્તા એવ. સમ્પજઞ્ઞં કરોતેવાતિ અભિક્કન્તાદીસુ અસમ્મોહં ઉપ્પાદેતિ એવ. સમ્પજઞ્ઞસ્સ વા કારો એતસ્સ અત્થીતિ સમ્પજાનકારી. ધમ્મતો વડ્ઢિસઙ્ખાતેન સહ અત્થેન વત્તતીતિ સાત્થકં, અભિક્કન્તાદિ. સાત્થકસ્સ સમ્પજાનનં સાત્થકસમ્પજઞ્ઞં. સપ્પાયસ્સ અત્તનો હિતસ્સ સમ્પજાનનં સપ્પાયસમ્પજઞ્ઞં. અભિક્કમાદીસુ ભિક્ખાચારગોચરે, અઞ્ઞત્થાપિ ચ પવત્તેસુ અવિજહિતે કમ્મટ્ઠાનસઙ્ખાતે ગોચરે સમ્પજઞ્ઞં ગોચરસમ્પજઞ્ઞં. અભિક્કમાદીસુ અસમ્મુય્હનમેવ સમ્પજઞ્ઞં અસમ્મોહસમ્પજઞ્ઞં. પરિગ્ગહેત્વાતિ તૂલેત્વા તીરેત્વા પટિસઙ્ખાયાતિ, અત્થો. સઙ્ઘદસ્સનેનેવ ઉપોસથપવારણાદિઅત્થં ગમનં સઙ્ગહિતં. અસુભદસ્સનાદીતિ આદિ-સદ્દેન કસિણપરિકમ્માદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિવરિતું ‘‘ચેતિયં વા બોધિં વા દિસ્વાપિ હી’’તિઆદિ વુત્તં. અરહત્તં પાપુણાતીતિ ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસો એસો. સમથવિપસ્સનુપ્પાદનમ્પિ હિ ભિક્ખુનો વડ્ઢિયેવ. કેચીતિ અભયગિરિવાસિનો.

તસ્મિં પનાતિ સાત્થકસમ્પજઞ્ઞવસેન પરિગ્ગહિતઅત્થે. ‘‘અત્થોતિ ધમ્મતો વડ્ઢી’’તિ યં સાત્થકન્તિ અધિપ્પેતં, તં સપ્પાયં એવાતિ સિયા કસ્સચિ આસઙ્કાતિ તન્નિવત્તનત્થં ‘‘ચેતિયદસ્સનં તાવા’’તિઆદિ આરદ્ધં. ચિત્તકમ્મરૂપકાનિ વિયાતિ ચિત્તકમ્મકતા પટિમાયો વિય, યન્તપયોગેન વા વિચિત્તકમ્મા પટિમાયો વિય. અસમપેક્ખનં ગેહસ્સિત અઞ્ઞાણુપેક્ખાવસેન આરમ્મણસ્સ અયોનિસો ગહણં. યં સન્ધાય વુત્તં. ‘‘ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા ઉપ્પજ્જતિ ઉપેક્ખા બાલસ્સ મૂળ્હસ્સ પુથુજ્જનસ્સા’’તિઆદિ (મ. નિ. ૩.૩૦૮). હત્થિઆદિસમ્મદ્દેન જીવિતન્તરાયો. વિસભાગરૂપદસ્સનાદિના બ્રહ્મચરિયન્તરાયો.

પબ્બજિતદિવસતો પટ્ઠાય ભિક્ખૂનં અનુવત્તનકથા આચિણ્ણા, અનનુવત્તનકથા પન તસ્સા દુતિયા નામ હોતીતિ આહ ‘‘દ્વે કથા નામ ન કથિતપુબ્બા’’તિ. એવન્તિ ‘‘સચે પના’’તિઆદિકં સબ્બમ્પિ વુત્તાકારં પચ્ચામસતિ, ન ‘‘પુરિસસ્સ માતુગામાસુભ’’ન્તિઆદિકં વુચ્ચમાનં.

યોગકમ્મસ્સ પવત્તિટ્ઠાનતાય ભાવનાય આરમ્મણં ‘‘કમ્મટ્ઠાન’’ન્તિ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘કમ્મટ્ઠાનસઙ્ખાતં ગોચર’’ન્તિ. ઉગ્ગહેત્વાતિ યથા ઉગ્ગહનિમિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, એવં ઉગ્ગહકોસલ્લસ્સ સમ્પાદનવસેન ઉગ્ગહેત્વા.

હરતીતિ કમ્મટ્ઠાનં પવત્તેતિ, યાવ પિણ્ડપાતપટિક્કમા અનુયુઞ્જતીતિ અત્થો. ન પચ્ચાહરતીતિ આહારૂપયોગતો યાવ દિવાઠાનુપસઙ્કમના કમ્મટ્ઠાનં ન પટિનેતિ. સરીરપરિકમ્મન્તિ મુખધોવનાદિસરીરપટિજગ્ગનં. દ્વે તયો પલ્લઙ્કેતિ દ્વે તયો નિસજ્જાવારે દ્વે તીણિ ઉણ્હાસનાનિ. તેનાહ ‘‘ઉસુમં ગાહાપેન્તો’’તિ. કમ્મટ્ઠાનસીસેનેવાતિ કમ્મટ્ઠાનમુખેનેવ કમ્મટ્ઠાનં અવિજહન્તો એવ, તેન ‘‘પત્તોપિ અચેતનો’’તિઆદિના (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૧૪) વક્ખમાનં કમ્મટ્ઠાનં, યથાપરિહરિયમાનં વા અવિજહિત્વાતિ દસ્સેતિ. તથેવાતિ તિક્ખત્તુમેવ. પરિભોગચેતિયતો સારીરિકચેતિયં ગરુતરન્તિ કત્વા ‘‘ચેતિયં વન્દિત્વા’’તિ પુબ્બકાલકિરિયાય વસેન વુત્તં. તથા હિ અટ્ઠકથાયં ‘‘ચેતિયં બાધયમાના બોધિસાખા હરિતબ્બા’’તિ વુત્તા. બુદ્ધગુણાનુસ્સરણવસેનેવ બોધિયં પણિપાતકરણન્તિ આહ ‘‘બુદ્ધસ્સ ભગવતો સમ્મુખા વિય નિપચ્ચકારં દસ્સેત્વા’’તિ. ગામસમીપેતિ ગામસ્સ ઉપચારટ્ઠાને. જનસઙ્ગહત્થન્તિ ‘‘મયિ અકથેન્તે એતેસં કો કથેસ્સતી’’તિ ધમ્માનુગ્ગહેન જનસઙ્ગહત્થં. તસ્માતિ યસ્મા ‘‘ધમ્મકથા નામ કથેતબ્બા એવા’’તિ અટ્ઠકથાચરિયા વદન્તિ, યસ્મા ચ ધમ્મકથા કમ્મટ્ઠાનવિનિમુત્તા નામ નત્થિ, તસ્મા. કમ્મટ્ઠાનસીસેનેવાતિ અત્તના પરિહરિયમાનં કમ્મટ્ઠાનં અવિજહન્તો તદનુગુણંયેવ ધમ્મકથં કથેત્વા. અનુમોદનં વત્વાતિ એત્થાપિ ‘‘કમ્મટ્ઠાનસીસેનેવા’’તિ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં.

સમ્પત્તપરિચ્છેદેનેવાતિ ‘‘પરિચિતો અપરિચિતો’’તિઆદિ વિભાગં અકત્વા સમ્પત્તકોટિયા એવ, સમાગમમત્તેનેવાતિ અત્થો. ભયેતિ પરચક્કાદિભયે.

‘‘કમ્મજતેજો’’તિ ગહણિં સન્ધાયાહ. કમ્મટ્ઠાનં વીથિં નારોહતિ ખુદાપરિસ્સમેન કિલન્તકાયત્તા સમાધાનાભાવતો. અવસેસટ્ઠાનેતિ યાગુયા અગ્ગહિતટ્ઠાને. પોઙ્ખાનુપોઙ્ખન્તિ કમ્મટ્ઠાનુપટ્ઠાનસ્સ અવિચ્છેદદસ્સનમેતં, યથા પોઙ્ખાનુપોઙ્ખં પવત્તાય સરપટિપાતિયા અનવિચ્છેદો, એવમેતસ્સપીતિ.

નિક્ખિત્તધુરો ભાવનાનુયોગે. વત્તપટિપત્તિયા અપૂરણેન સબ્બવત્તાનિ ભિન્દિત્વા. ‘‘કામેસુ અવીતરાગો હોતિ, કાયે અવીતરાગો, રૂપે અવીતરાગો, યાવદત્થં ઉદરાવદેહકં ભુઞ્જિત્વા સેય્યસુખં પસ્સસુખં મિદ્ધસુખં અનુયુત્તો વિહરતિ, અઞ્ઞતરં દેવનિકાયં પણિધાય બ્રહ્મચરિયં ચરતી’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૨૦; મ. નિ. ૧.૧૮૬) એવં વુત્તપઞ્ચવિધચેતોખિલવિનિબન્ધચિત્તો. ચરિત્વાતિ પવત્તિત્વા.

ગતપચ્ચાગતિકવત્તવસેનાતિ ભાવનાસહિતંયેવ ભિક્ખાય ગતપચ્ચાગતં ગમનપચ્ચાગમનં એતસ્સ અત્થીતિ ગતપચ્ચાગતિકં, તદેવ વત્તં, તસ્સ વસેન. અત્તકામાતિ અત્તનો હિતસુખં ઇચ્છન્તા, ધમ્મચ્છન્દવન્તોતિ અત્થો. ધમ્મો હિ હિતં તન્નિમિત્તકઞ્ચ સુખન્તિ. અથ વા વિઞ્ઞૂનં નિબ્બિસેસત્તા, અત્તભાવપરિયાપન્નત્તા ચ અત્તા નામ ધમ્મો, તં કામેન્તિ ઇચ્છન્તીતિ અત્તકામા.

ઉસભં નામ વીસતિ યટ્ઠિયો. તાય સઞ્ઞાયાતિ તાય પાસાણસઞ્ઞાય, એત્તકં ઠાનં આગતાતિ જાનન્તાતિ અધિપ્પાયો. સોયેવ નયોતિ ‘‘અયં ભિક્ખૂ’’તિઆદિકો યો ઠાને વુત્તો, સો એવ નિસજ્જાયપિ નયો. પચ્છતો આગચ્છન્તાનં છિન્નભત્તભાવભયેનપિ યોનિસોમનસિકારં પરિબ્રૂહેતિ. મદ્દન્તાતિ ધઞ્ઞકરણટ્ઠાને સાલિસીસાનિ મદ્દન્તા.

મહાપધાનં પૂજેસ્સામીતિ અમ્હાકં અત્થાય લોકનાથેન છવસ્સાનિ કતં દુક્કરચરિયમેવાહં યથાસત્તિ પૂજેસ્સામીતિ. પટિપત્તિપૂજા હિ સત્થુપૂજા, ન આમિસપૂજાતિ. ‘‘ઠાનચઙ્કમમેવા’’તિ અધિટ્ઠાતબ્બઇરિયાપથવસેન વુત્તં, ન ભોજનાદિકાલેસુ અવસ્સં કત્તબ્બનિસજ્જાય પટિક્ખેપવસેન.

વીથિં ઓતરિત્વા ઇતો ચિતો ચ અનોલોકેત્વા પઠમમેવ વીથિયો સલ્લક્ખેતબ્બાતિ આહ ‘‘વીથિયો સલ્લક્ખેત્વા’’તિ. યં સન્ધાય વુચ્ચતિ ‘‘પાસાદિકેન અભિક્કન્તેના’’તિ, તં દસ્સેતું ‘‘તત્થ ચા’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘આહારે પટિક્કૂલસઞ્ઞં ઉપટ્ઠપેત્વા’’તિઆદીસુ યં વત્તબ્બં, તં પરતો આગમિસ્સતિ. અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતન્તિ ‘‘યાવદેવ ઇમસ્સ કાયસ્સ ઠિતિયા’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૩; અ. નિ. ૬.૫૮; મહાનિ. ૨૦૬) વુત્તેહિ અટ્ઠહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતં કત્વા. ‘‘નેવ દવાયા’’તિઆદિ પટિક્ખેપદસ્સનં.

પચ્ચેકબોધિં સચ્છિકરોતિ, યદિ ઉપનિસ્સયસમ્પન્નો હોતીતિ સમ્બન્ધો. એવં સબ્બત્થ ઇતો પરેસુપિ. તત્થ પચ્ચેકબોધિયા ઉપનિસ્સયસમ્પદા કપ્પાનં દ્વે અસઙ્ખ્યેય્યાનિ, સતસહસ્સઞ્ચ તજ્જાપુઞ્ઞઞાણસમ્ભરણં. સાવકબોધિયા અગ્ગસાવકાનં અસઙ્ખ્યેય્યં, કપ્પસતસહસ્સઞ્ચ, મહાસાવકાનં (થેરગા. અટ્ઠ. ૨.૧૨૮૮) સતસહસ્સમેવ તજ્જાપુઞ્ઞઞાણસમ્ભરણં. ઇતરેસં અતીતાસુ જાતીસુ વિવટ્ટસન્નિસ્સયવસેન નિબ્બત્તિતં નિબ્બેધભાગિયં કુસલં. બાહિયો દારુચીરિયોતિ બાહિયવિસયે સઞ્જાતસંવડ્ઢતાય બાહિયો, દારુચીરપરિહરણેન દારુચીરિયોતિ ચ સમઞ્ઞાતો. સો હિ આયસ્મા ‘‘તસ્માતિહ તે, બાહિય, એવં સિક્ખિતબ્બં ‘દિટ્ઠે દિટ્ઠમત્તં ભવિસ્સતિ, સુતે, મુતે, વિઞ્ઞાતે વિઞ્ઞાતમત્તં ભવિસ્સતી’તિ, એવઞ્હિ તે બાહિય સિક્ખિતબ્બં. યતો ખો તે બાહિય દિટ્ઠે દિટ્ઠમત્તં ભવિસ્સતિ, સુતે, મુતે, વિઞ્ઞાતે વિઞ્ઞાતમત્તં ભવિસ્સતિ, તતો ત્વં, બાહિય, ન તેન. યતો ત્વં, બાહિય, ન તેન, તતો ત્વં, બાહિય, ન તત્થ. યતો ત્વં, બાહિય, ન તત્થ, તતો ત્વં, બાહિય, નેવિધ ન હુરં ન ઉભયમન્તરેન. એસેવન્તો દુક્ખસ્સા’’તિ (ઉદા. ૧૦) એત્તકાય દેસનાય અરહત્તં સચ્છાકાસિ. એવં સારિપુત્તત્થેરાદીનં મહાપઞ્ઞતાદિદીપનાનિ સુત્તપદાનિ વિત્થારતો વેદિતબ્બાનિ.

તન્તિ અસમ્મુય્હનં એવન્તિ ઇદાનિ વુચ્ચમાનમાકારેનેવ વેદિતબ્બં. ‘‘અત્તા અભિક્કમતી’’તિ ઇમિના અન્ધપુથુજ્જનસ્સ દિટ્ઠિગાહવસેન અભિક્કમે સમ્મુય્હનં દસ્સેતિ, ‘‘અહં અભિક્કમામી’’તિ પન ઇમિના માનગાહવસેન. તદુભયં પન તણ્હાય વિના ન હોતીતિ તણ્હગાહવસેનપિ સમ્મુય્હનં દસ્સિતમેવ હોતિ. ‘‘તથા અસમ્મુય્હન્તો’’તિ વત્વા તં અસમ્મુય્હનં યેન ઘનવિનિબ્ભોગેન હોતિ, તં દસ્સેન્તો ‘‘અભિક્કમામી’’તિઆદિમાહ. તત્થ યસ્મા વાયોધાતુયા અનુગતા તેજોધાતુ ઉદ્ધરણસ્સ પચ્ચયો. ઉદ્ધરણગતિકા હિ તેજોધાતૂતિ. ઉદ્ધરણે વાયોધાતુયા તસ્સા અનુગતભાવો, તસ્મા ઇમાસં દ્વિન્નમેત્થ સામત્થિયતો અધિમત્તતા, ઇતરાસઞ્ચ ઓમત્તતાતિ દસ્સેન્તો ‘‘એકેકપાદુદ્ધરણે…પે… બલવતિયોતિ આહ. યસ્મા પન તેજોધાતુયા અનુગતા વાયોધાતુ અતિહરણવીતિહરણાનં પચ્ચયો. તિરિયગતિકાય હિ વાયોધાતુયા અતિહરણવીતિહરણેસુ સાતિસયો બ્યાપારોતિ. તેજોધાતુયા તસ્સા અનુગતભાવો, તસ્મા ઇમાસં દ્વિન્નમેત્થ સામત્થિયતો અધિમત્તતા, ઇતરાસઞ્ચ ઓમત્તતાતિ દસ્સેન્તો ‘‘તથા અતિહરણવીતિહરણેસૂ’’તિ આહ. સતિપિ અનુગમકઅનુગન્તબ્બતાવિસેસે તેજોધાતુવાયોધાતુભાવમત્તં સન્ધાય તથા-સદ્દગ્ગહણં,. તત્થ અક્કન્તટ્ઠાનતો પાદસ્સ ઉક્ખિપનં ઉદ્ધરણં. ઠિતટ્ઠાનં અતિક્કમિત્વા પુરતો હરણં અતિહરણં, ખાણુઆદિપરિહરણત્થં, પતિટ્ઠિતપાદઘટ્ટનપરિહરણત્થં વા પસ્સેન હરણં વીતિહરણં. યાવ પતિટ્ઠિતપાદો, તાવ આહરણં અતિહરણં, તતો પરં હરણં વીતિહરણન્તિ અયં વા એતેસં વિસેસો.

યસ્મા પથવીધાતુયા અનુગતા આપોધાતુ વોસ્સજ્જનસ્સ પચ્ચયો. ગરુતરસભાવા હિ આપોધાતૂતિ. વોસ્સજ્જને પથવીધાતુયા તસ્સા અનુગતભાવો, તસ્મા તાસં દ્વિન્નમેત્થ સામત્થિયતો અધિમત્તતા, ઇતરાસઞ્ચ ઓમત્તતાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘વોસ્સજ્જને…પે… બલવતિયો’’તિ. યસ્મા પન આપોધાતુયા અનુગતા પથવીધાતુ સન્નિક્ખેપનસ્સ પચ્ચયો, પતિટ્ઠાભાવે વિય પતિટ્ઠાપનેપિ તસ્સા સાતિસયકિચ્ચત્તા આપોધાતુયા તસ્સા અનુગતભાવો, તથા ઘટ્ટનકિરિયાય પથવીધાતુયા વસેન સન્નિરુજ્ઝનસ્સ સિજ્ઝનતો તત્થાપિ પથવીધાતુયા આપોધાતુઅનુગતભાવો, તસ્મા વુત્તં ‘‘તથા સન્નિક્ખેપનસન્નિરુજ્ઝનેસૂ’’તિ.

તત્થાતિ તસ્મિં અભિક્કમને, તેસુ વા વુત્તેસુ ઉદ્દરણાદીસુ કોટ્ઠાસેસુ. ઉદ્ધરણેતિ ઉદ્ધરણક્ખણે. રૂપારૂપધમ્માતિ ઉદ્ધરણાકારેન પવત્તા રૂપધમ્મા, તંસમુટ્ઠાપકા અરૂપધમ્મા ચ. અતિહરણં ન પાપુણન્તિ ખણમત્તાવટ્ઠાનતો. તત્થ તત્થેવાતિ યત્થ યત્થ ઉપ્પન્ના, તત્થ તત્થેવ. ન હિ ધમ્માનં દેસન્તરસઙ્કમનં અત્થિ. ‘‘પબ્બં પબ્બ’’તિઆદિ ઉદ્ધરણાદિકોટ્ઠાસે સન્ધાય સભાગસન્તતિવસેન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. અતિઇત્તરો હિ રૂપધમ્માનમ્પિ પવત્તિક્ખણો, ગમનસ્સાદીનં, દેવપુત્તાનં હેટ્ઠુપરિયેન પટિમુખં ધાવન્તાનં સિરસિ પાદે ચ બન્ધખુરધારા સમાગમતોપિ સીઘતરો. યથા તિલાનં ભજ્જિયમાનાનં પટપટાયનેન ભેદો લક્ખીયતિ, એવં સઙ્ખતધમ્માનં ઉપ્પાદેનાતિ દસ્સનત્થં ‘‘પટપટાયન્તા’’તિ વુત્તં. ઉપ્પન્ના હિ એકન્તતો ભિજ્જન્તીતિ. ‘‘સદ્ધિં રૂપેના’’તિ ઇદં તસ્સ તસ્સ ચિત્તસ્સ નિરોધેન સદ્ધિં નિરુજ્ઝનકરૂપધમ્માનં વસેન વુત્તં, યં તતો સત્તરસમચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે ઉપ્પન્નં. અઞ્ઞથા યદિ રૂપારૂપધમ્મા સમાનક્ખણા સિયું, ‘‘રૂપં ગરુપરિણામં દન્ધનિરોધ’’ન્તિઆદિવચનેહિ વિરોધો સિયા, તથા ‘‘નાહં ભિક્ખવે અઞ્ઞં એકધમ્મમ્પિ સમનુપસ્સામિ, યં એવં લહુપરિવત્તં, યથયિદં ચિત્ત’’ન્તિ (અ. નિ. ૧.૪૮) એવં આદિપાળિયા. ચિત્તચેતસિકા હિ સારમ્મણસભાવા યથાબલં અત્તનો આરમ્મણપચ્ચયભૂતમત્થં વિભાવેન્તો એવ ઉપ્પજ્જન્તીતિ તેસં તંસભાવનિપ્ફત્તિઅનન્તરં નિરોધો. રૂપધમ્મા પન અનારમ્મણા પકાસેતબ્બા, એવં તેસં પકાસેતબ્બભાવનિપ્ફત્તિ સોળસહિ ચિત્તેહિ હોતીતિ તઙ્ખણાયુકતા તેસં ઇચ્છિતા, લહુવિઞ્ઞાણવિસયસઙ્ગતિમત્તપ્પચ્ચયતાય તિણ્ણં ખન્ધાનં, વિસયસઙ્ગતિમત્તતાય ચ વિઞ્ઞાણસ્સ લહુપરિવત્તિતા, દન્ધમહાભૂતપ્પચ્ચયતાય રૂપધમ્માનં દન્ધપરિવત્તિતા. નાનાધાતુયા યથાભૂતઞાણં ખો પન તથાગતસ્સેવ, તેન ચ પુરેજાતપચ્ચયો રૂપધમ્મોવ વુત્તો, પચ્છાજાતપચ્ચયો ચ તથેવાતિ રૂપારૂપધમ્માનં સમાનક્ખણતા ન યુજ્જતેવ. તસ્મા વુત્તનયેનેવેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

અઞ્ઞં ઉપ્પજ્જતે ચિત્તં, અઞ્ઞં ચિત્તં નિરુજ્ઝતીતિ યં પુરિમુપ્પન્નં ચિત્તં, તં અઞ્ઞં, તં પન નિરુજ્ઝન્તં અપરસ્સ અનન્તરાદિપચ્ચયભાવેનેવ નિરુજ્ઝતીતિ તથાલદ્ધપચ્ચયં અઞ્ઞં ઉપ્પજ્જતે ચિત્તં. યદિ એવં તેસં અન્તરો લબ્ભેય્યાતિ? નોતિ આહ ‘‘અવીચિ મનુપ્પબન્ધો’’તિ, યથા વીચિ અન્તરો ન લબ્ભતિ, ‘‘તદેવેત’’ન્તિ અવિસેસવિદૂ મઞ્ઞન્તિ, એવં અનુ અનુ પબન્ધો ચિત્તસન્તાનો રૂપસન્તાનો ચ નદીસોતોવ નદિયં ઉદકપ્પવાહો વિય વત્તતિ.

અભિમુખં લોકિતં આલોકિતન્તિ આહ ‘‘પુરતો પેક્ખન’’ન્તિ. યસ્મા યંદિસાભિમુખો ગચ્છતિ, તિટ્ઠતિ, નિસીદતિ વા તદભિમુખં પેક્ખનં આલોકિતં, તસ્મા તદનુગતવિદિસાલોકનં વિલોકિતન્તિ આહ ‘‘વિલોકિતં નામ અનુદિસાપેક્ખન’’ન્તિ. સમ્મજ્જનપરિભણ્ડાદિકરણે ઓલોકિતસ્સ, ઉલ્લોકહરણાદીસુ ઉલ્લોકિતસ્સ, પચ્છતો આગચ્છન્તપરિસ્સયસ્સ પરિવજ્જનાદીસુ અપલોકિતસ્સ સિયા સમ્ભવોતિ આહ ‘‘ઇમિના વા મુખેન સબ્બાનિપિ તાનિ ગહિતાનેવા’’તિ.

કાયસક્ખિન્તિ કાયેન સચ્છિકતવન્તં, પચ્ચક્ખકારિનન્તિ અત્થો. સો હિ આયસ્મા વિપસ્સનાકાલે ‘‘યમેવાહં ઇન્દ્રિયેસુ અગુત્તદ્વારતં નિસ્સાય સાસને અનભિરતિઆદિવિપ્પકારં પત્તો, તમેવ સુટ્ઠુ નિગ્ગહેસ્સામી’’તિ ઉસ્સાહજાતો બલવહિરોત્તપ્પો, તત્થ ચ કતાધિકારત્તા ઇન્દ્રિયસંવરે ઉક્કંસપારમિપ્પત્તો, તેનેવ નં સત્થા ‘‘એતદગ્ગં ભિક્ખવે મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારાનં, યદિદં નન્દો’’તિ (અ. નિ. ૧.૨૩૫) એતદગ્ગે ઠપેસિ.

સાત્થકતા ચ સપ્પાયતા ચ વેદિતબ્બા આલોકિતવિલોકિતસ્સાતિ આનેત્વા સમ્બન્ધો. તસ્માતિ કમ્મટ્ઠાનાવિજહનસ્સેવ ગોચરસમ્પજઞ્ઞભાવતોતિ વુત્તમેવત્થં હેતુભાવેન પચ્ચામસતિ. અત્તનો કમ્મટ્ઠાનવસેનેવ આલોકનવિલોકનં કાતબ્બં, ખન્ધાદિકમ્મટ્ઠાના અઞ્ઞો ઉપાયો ન ગવેસિતબ્બોતિ અધિપ્પાયો. આલોકિતાદિસમઞ્ઞાપિ યસ્મા ધમ્મમત્તસ્સેવ પવત્તિવિસેસો, તસ્મા તસ્સ યાથાવતો પજાનનં અસમ્મોહસમ્પજઞ્ઞન્તિ દસ્સેતું ‘‘અબ્ભન્તરે’’તિઆદિ વુત્તં. ચિત્તકિરિયવાયોધાતુવિપ્ફારવસેનાતિ કિરિયમયચિત્તસમુટ્ઠાનાય વાયોધાતુયા ચલનાકારપ્પવત્તિવસેન. અધો સીદતીતિ અધો ગચ્છતિ. ઉદ્ધં લઙ્ઘેતીતિ લઙ્ઘં વિય ઉપરિ ગચ્છતિ.

અઙ્ગકિચ્ચં સાધયમાનન્તિ પધાનભૂતઅઙ્ગકિચ્ચં નિપ્ફાદેન્તં હુત્વાતિ અત્થો. ‘‘પઠમજવનેપિ…પે… ન હોતી’’તિ ઇદં પઞ્ચદ્વારવીથિયં ‘‘ઇત્થી પુરિસો’’તિ રજ્જનાદીનં અભાવં સન્ધાય વુત્તં. તત્થ હિ આવજ્જન વોટ્ઠબ્બપનાનં અયોનિસો આવજ્જનવોટ્ઠબ્બનવસેન ઇટ્ઠે ઇત્થિરૂપાદિમ્હિ લોભમત્તં, અનિટ્ઠે ચ પટિઘમત્તં ઉપ્પજ્જતિ, મનોદ્વારે પન ‘‘ઇત્થી પુરિસો’’તિ રજ્જનાદિ હોતિ. તસ્સ પઞ્ચદ્વારજવનં મૂલં, યથાવુત્તં વા સબ્બં ભવઙ્ગાદિ. એવં મનોદ્વારજવનસ્સ મૂલવસેન મૂલપરિઞ્ઞા વુત્તા. આગન્તુકતાવકાલિકતા પન પઞ્ચદ્વારજવનસ્સેવ અપુબ્બભાવવસેન, ઇત્તરભાવવસેન ચ વુત્તા. ‘‘હેટ્ઠુપરિયવસેન ભિજ્જિત્વા પતિતેસૂ’’તિ હેટ્ઠિમસ્સ ઉપરિમસ્સ ચ અપરાપરં ભઙ્ગપ્પત્તિમાહ.

તન્તિ જવનં, તસ્સ અયુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. આગન્તુકો અબ્ભાગતો.

ઉદયબ્બયપરિચ્છિન્નો તાવતકો કાલો એતેસન્તિ તાવકાલિકાનિ.

એતં અસમ્મોહસમ્પજઞ્ઞં. સમવાયેતિ સામગ્ગિયં. તત્થાતિ પઞ્ચક્ખન્ધવસેન આલોકનવિલોકને પઞ્ઞાયમાને તબ્બિનિમુત્તો કો એકો આલોકેતિ, કો વિલોકેતિ.

‘‘ઉપનિસ્સયપચ્ચયો’’તિ ઇદં સુત્તન્તનયેન પરિયાયતો વુત્તં. સહજાતપચ્ચયોતિ નિદસ્સનમત્તમેતં અઞ્ઞમઞ્ઞસમ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતાદિપચ્ચયાનમ્પિ લબ્ભનતો.

કાલે સમઞ્છિતું યુત્તકાલે સમઞ્છન્તસ્સ. તથા પસારેન્તસ્સાતિ એત્થાપિ. મણિસપ્પો નામ એકા સપ્પજાતીતિ વદન્તિ. લળનન્તિ કમ્પનં, લીળાકરણં વા.

ઉણ્હપકતિકો પરિળાહબહુલકાયો. સીલવિદૂસનેન અહિતાવહત્તા મિચ્છાજીવવસેન ઉપ્પન્નં અસપ્પાયં. ‘‘ચીવરમ્પિ અચેતન’’ન્તિઆદિના ચીવરસ્સ વિય કાયોપિ અચેતનોતિ કાયસ્સ અત્તસુઞ્ઞતાવિભાવનેન ‘‘અબ્ભન્તરે’’તિઆદિના વુત્તમેવત્થં પરિદીપેન્તો ઇતરીતરસન્તોસસ્સ કારણં દસ્સેતિ, તેનાહ ‘‘તસ્મા’’તિઆદિ.

ચતુપઞ્ચગણ્ઠિકાહતોતિ આહતચતુપઞ્ચગણ્ઠિકો, ચતુપઞ્ચગણ્ઠિકાહિ વા આહતો તથા.

અટ્ઠવિધોપિ અત્થોતિ અટ્ઠવિધોપિ પયોજનવિસેસો મહાસિવત્થેરવાદવસેન ‘‘ઇમસ્સ કાયસ્સ ઠિતિયા’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૩, ૪૨૨; મ. નિ. ૨.૩૮૭; અ. નિ. ૨.૩૪૧; ૮.૯; ધ. સ. ૧૩૫૫; વિભ. ૫૧૮; મહાનિ. ૨૦૬) નયેન વુત્તો દટ્ઠબ્બો. ઇમસ્મિં પક્ખે ‘‘નેવ દવાયાતિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૩, ૪૨૨; મ. નિ. ૨.૩૮૭; અ. નિ. ૮.૯; ધ. સ. ૧૩૫૫; વિભ. ૫૧૮; મહાનિ. ૨૦૬) નયેના’’તિ પન પટિક્ખેપઙ્ગદસ્સનમુખેન દેસનાય આગતત્તા વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

પથવિસન્ધારકજલસ્સ તંસન્ધારકવાયુના વિય પરિભુત્તસ્સ આહારસ્સ વાયોધાતુયાવ આસયે અવટ્ઠાનન્તિ આહ ‘‘વાયોધાતુવસેનેવ તિટ્ઠતી’’તિ. અતિહરતીતિ યાવ મુખા અભિહરતિ. વીતિહરતીતિ તતો કુચ્છિયં વીમિસ્સં કરોન્તો હરતિ. અતિહરતીતિ વા મુખદ્વારં અતિક્કામેન્તો હરતિ. વીતિહરતીતિ કુચ્છિગતં પસ્સતો હરતિ, પરિવત્તેતીતિ અપરાપરં ચારેતિ. એત્થ ચ આહારસ્સ ધારણપરિવત્તનસઞ્ચુણ્ણનવિસોસનાનિ પથવીધાતુસહિતા એવ વાયોધાતુ કરોતિ, ન કેવલાતિ તાનિ પથવીધાતુયાપિ કિચ્ચભાવેન વુત્તાનિ. અલ્લત્તઞ્ચ અનુપાલેતીતિ યથા વાયોધાતુ આદીહિ અઞ્ઞેહિ વિસોસનં ન હોતિ, તથા અલ્લત્તઞ્ચ અનુપાલેતિ. તેજોધાતૂતિ ગહણીસઙ્ખાતા તેજોધાતુ. સા હિ અન્તોપવિટ્ઠં આહારં પરિપાચેતિ. અઞ્જસો હોતીતિ આહારસ્સ પવેસનાદીનં મગ્ગો હોતિ. આભુજતીતિ પરિયેસનવસેન, અજ્ઝોહરણજિણ્ણાજિણ્ણતાદિપટિસંવેદનવસેન ચ આવજ્જેતિ, વિજાનાતીતિ અત્થો. તંતંવિજાનનસ્સ પચ્ચયભૂતોયેવ હિ પયોગો ‘‘સમ્માપયોગો’’તિ વુત્તો. યેન હિ પયોગેન પરિયેસનાદિ નિપ્ફજ્જતિ, સો તબ્બિસયવિજાનનમ્પિ નિપ્ફાદેતિ નામ તદવિનાભાવતો. અથ વા સમ્માપયોગં સમ્માપટિપત્તિ મન્વાય આગમ્મ આભુજતિ સમન્નાહરતિ. આભોગપુબ્બકો હિ સબ્બોપિ વિઞ્ઞાણબ્યાપારોતિ તથા વુત્તં.

ગમનતોતિ ભિક્ખાચારવસેન ગોચરગામં ઉદ્દિસ્સ ગમનતો. પરિયેસનતોતિ ગોચરગામે ભિક્ખત્થં આહિણ્ડનતો. પરિભોગતોતિ આહારસ્સ પરિભુઞ્જનતો. આસયતોતિ પિત્તાદિઆસયતો. આસયતિ એત્થ એકજ્ઝં પવત્તમાનોપિ કમ્મફલવવત્થિતો હુત્વા મરિયાદવસેન અઞ્ઞમઞ્ઞં અસઙ્કરતો સયતિ તિટ્ઠતિ પવત્તતીતિ આસયો, આમાસયસ્સ ઉપરિ તિટ્ઠનકો પિત્તાદિકો. મરિયાદત્થો હિ અયમાકારો. નિધાનન્તિ યથાભુત્તો આહારો નિચિતો હુત્વા તિટ્ઠતિ એત્થાતિ નિધાનં, આમાસયો. તતો નિધાનતો. અપરિપક્કતોતિ ગહણીસઙ્ખાતેન કમ્મજતેજેન અવિપક્કતો. પરિપક્કતોતિ યથાભુત્તસ્સ આહારસ વિપક્કભાવતો. ફલતોતિ નિપ્ફત્તિતો. નિસ્સન્દતોતિ ઇતો ચિતો ચ નિસ્સન્દનતો. સમ્મક્ખનતોતિ સબ્બસો મક્ખનતો. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન વિસુદ્ધિમગ્ગસંવણ્ણનાય (વિસુદ્ધિ. ટી. ૧.૨૯૪) ગહેતબ્બો.

સરીરતો સેદા મુચ્ચન્તીતિ વેગસંધારણેન ઉપ્પન્નપરિળાહતો સરીરતો સેદા મુચ્ચન્તિ. અઞ્ઞે ચ રોગા કણ્ણસૂલભગન્દરાદયો. અટ્ઠાનેતિ મનુસ્સામનુસ્સપરિગ્ગહિતે અયુત્તટ્ઠાને ખેત્તદેવાયતનાદિકે. કુદ્ધા હિ અમનુસ્સા, મનુસ્સાપિ વા જીવિતક્ખયં પાપેન્તિ. નિસ્સટ્ઠત્તા નેવ અત્તનો, કસ્સચિ અનિસ્સજ્જિતત્તા, જિગુચ્છનીયત્તા ચ ન પરસ્સ. ઉદકતુમ્બતોતિ વેળુનાળિઆદિઉદકભાજનતો. તન્તિ છડ્ડિતઉદકં.