૧. બ્રહ્મજાલસુત્તવણ્ણના

પરિબ્બાજકકથાવણ્ણના

એવં પઠમમહાસઙ્ગીતિં દસ્સેત્વા યદત્થં સા ઇધ દસ્સિતા, ઇદાનિ તં નિગમનવસેન દસ્સેતું ‘‘ઇમિસ્સા’’તિઆદિમાહ.

૧. એત્તાવતા ચ બ્રહ્મજાલસ્સ સાધારણતો બાહિરનિદાનં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અબ્ભન્તરનિદાનં સંવણ્ણેતું ‘‘તત્થ એવ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. અથ વા છહિ આકારેહિ સંવણ્ણના કાતબ્બા સમ્બન્ધતો પદતો પદવિભાગતો પદત્થતો અનુયોગતો પરિહારતો ચાતિ. તત્થ સમ્બન્ધો નામ દેસનાસમ્બન્ધો. યં લોકિયા ‘‘ઉમ્મુગ્ઘાતો’’તિ વદન્તિ. સો પન પાળિયા નિદાનપાળિવસેન, નિદાનપાળિયા પન સઙ્ગીતિવસેન વેદિતબ્બોતિ પઠમમહાસઙ્ગીતિં દસ્સેન્તેન નિદાનપાળિયા સમ્બન્ધસ્સ દસ્સિતત્તા પદાદિવસેન સંવણ્ણનં કરોન્તો ‘‘એવન્તિ નિપાતપદ’’ન્તિઆદિમાહ. ‘‘મેતિઆદીની’’તિ એત્થ અન્તરા-સદ્દ-ચ-સદ્દાનં નિપાતપદભાવો, વત્તબ્બો, ન વા વત્તબ્બો તેસં નયગ્ગહણેન ગહિતત્તા, તદવસિટ્ઠાનં આપટિ-સદ્દાનં આદિ-સદ્દેન સઙ્ગણ્હનતો. ‘‘પદવિભાગો’’તિ પદાનં વિસેસો, ન પન પદવિગ્ગહો. અથ વા પદાનિ ચ પદવિભાગો ચ પદવિભાગો, પદવિગ્ગહો ચ પદવિભાગો ચ પદવિભાગોતિ વા એકસેસવસેન પદપદવિગ્ગહાપિ પદવિભાગ સદ્દેન વુત્તાતિ વેદિતબ્બં. તત્થ પદવિગ્ગહો ‘‘ભિક્ખૂનં સઙ્ઘો’’તિઆદિભેદેસુ પદેસુ દટ્ઠબ્બો.

અત્થતોતિ પદત્થતો. તં પન પદત્થં અત્થુદ્ધારક્કમેન પઠમં એવં-સદ્દસ્સ દસ્સેન્તો ‘‘એવંસદ્દો તાવા’’તિઆદિમાહ. અવધારણાદીતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન ઇદમત્થપુચ્છાપરિમાણાદિઅત્થાનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. તથા હિ ‘‘એવંગતાનિ, એવંવિધો, એવમાકારો’’તિઆદીસુ ઇદં-સદ્દસ્સ અત્થે એવં-સદ્દો. ગત-સદ્દો હિ પકારપરિયાયો, તથા વિધાકાર-સદ્દા ચ. તથા હિ વિધયુત્તગત-સદ્દે લોકિયા પકારત્થે વદન્તિ. ‘‘એવં નુ ખો, ન નુ ખો, કિં નુ ખો, કથં નુ ખો’’તિ, ‘‘એવં સુ તે સુન્હાતા સુવિલિત્તા કપ્પિતકેસમસ્સુ, આમુત્તમાલાભરણા ઓદાતવત્થવસના પઞ્ચહિ કામગુણેહિ સમપ્પિતા સમઙ્ગીભૂતા પરિચારેન્તિ, સેય્યથાપિ ત્વં એતરહિ સાચરિયકોતિ? નો હિદં ભો ગોતમા’’તિ ચ આદીસુ પુચ્છાયં. ‘‘એવં લહુપરિવત્તં, એવં આયુપરિયન્તો’’તિ ચ આદીસુ પરિમાણે. નનુ ચ ‘‘એવં નુ ખો, એવં સુ તે, એવં આયુપરિયન્તો’’તિ એત્થ એવં-સદ્દેન પુચ્છનાકારપરિમાણાકારાનં વુત્તત્તા આકારત્થો એવ એવં-સદ્દો તિ? ન, વિસેસસબ્ભાવતો. આકારમત્તવાચકો હેત્થ આકારત્થોતિ અધિપ્પેતો, યથા ‘‘એવં બ્યાખોતિઆદીસુ પન ન આકારવિસેસવાચકો એવઞ્ચ કત્વા ‘‘એવં જાતેન મચ્ચેના’’તિઆદીનિ ઉપમાદીસુ ઉદાહરણાનિ ઉપપન્નાનિ હોન્તિ. તથા હિ ‘‘યથાપિ…પે… બહુ’’ન્તિ? એત્થ પુપ્ફરાસિટ્ઠાનિયતો મનુસ્સુપપત્તિસપ્પુરિસૂપનિસ્સયસદ્ધમ્મસવનયોનિસોમનસિકારભોગસમ્પત્તિઆદિદાનાદિપુઞ્ઞકિરિયાહેતુસમુદાયતો સોભાસુગન્ધતાદિગુણયોગતો માલાગુણસદિસિયો પહૂતા પુઞ્ઞકિરિયા મરિતબ્બસભાવતાય મચ્ચેન સત્તેન કત્તબ્બાતિ જોદિતત્તા પુપ્ફરાસિમાલાગુણાવ ઉપમા, તેસં ઉપમાકારો યથા-સદ્દેન અનિયમતો વુત્તોતિ એવં-સદ્દો ઉપમાકારનિગમનત્થોતિ વત્તું યુત્તં. સો પન ઉપમાકારો નિયમિયમાનો અત્થતો ઉપમાવ હોતીતિ આહ ‘‘ઉપમાયં આગતો’’તિ.

તથા એવં ઇમિના આકારેન ‘‘અભિક્કમિતબ્બ’’ન્તિઆદિના ઉપદિસિયમાનાય સમણસારુપ્પાય આકપ્પસમ્પત્તિયા યો તત્થ ઉપદિસનાકારો, સો અત્થતો ઉપદેસોયેવાતિ વુત્તં ‘‘એવં તે…પે… ઉપદેસે’’તિ. તથા એવમેતં ભગવા, એવમેતં સુગતાતિ એત્થ ચ ભગવતા યથાવુત્તમત્થં અવિપરીતતો જાનન્તેહિ કતં તત્થ સંવિજ્જમાનગુણાનં પકારેહિ હંસનં ઉદગ્ગતાકરણં સમ્પહંસનં, યો તત્થ સમ્પહંસનાકારોતિ યોજેતબ્બં. એવમેવં પનાયન્તિ એત્થ ગરહણાકારોતિ યોજેતબ્બં. સો ચ ગરહણાકારો ‘‘વસલી’’તિઆદિ ખુંસનસદ્દસન્નિધાનતો ઇધ એવં-સદ્દેન પકાસિતોતિ વિઞ્ઞાયતિ. યથા ચેત્થ, એવં ઉપમાકારાદયોપિ ઉપમાદિવસેન વુત્તાનં પુપ્ફરાસિઆદિસદ્દાનં સન્નિધાનતોતિ દટ્ઠબ્બં. એવઞ્ચ વદેહીતિ ‘‘યથાહં વદામિ, એવં સમણં આનન્દં વદેહી’’તિ વદનાકારો ઇદાનિ વત્તબ્બો એવં-સદ્દેન નિદસ્સીયતીતિ નિદસ્સનત્થો વુત્તો. એવં નોતિ એત્થાપિ તેસં યથાવુત્તધમ્માનં અહિતદુક્ખાવહભાવે સન્નિટ્ઠાનજનનત્થં અનુમતિગ્ગહણવસેન ‘‘સંવત્તન્તિ, નો વા, કથં વા એત્થ હોતી’’તિ પુચ્છાય કતાય ‘‘એવં નો એત્થ હોતી’’તિ વુત્તત્તા તદાકારસન્નિટ્ઠાનં એવં-સદ્દેન વિભાવિતન્તિ વિઞ્ઞાયતિ, સો પન તેસં ધમ્માનં અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તનાકારો નિયમિયમાનો અવધારણત્થો હોતીતિ આહ ‘‘એવં નો એત્થ હોતીતિ આદીસુ અવધારણે’’તિ. એવં ભન્તેતિ પન ધમ્મસ્સ સાધુકં સવનમનસિકારે સન્નિયોજિતેહિ ભિક્ખૂહિ અત્તનો તત્થ ઠિતભાવસ્સ પટિજાનનવસેન વુત્તત્તા એત્થ એવં-સદ્દો વચનસમ્પટિચ્છનત્થો વુત્તો, તેન એવં ભન્તે, સાધુ ભન્તે, સુટ્ઠુ ભન્તેતિ વુત્તં હોતિ.

નાનાનયનિપુણન્તિ એકત્તનાનત્તઅબ્યાપારએવંધમ્મતાસઙ્ખાતા, નન્દિયાવટ્ટ તિપુક્ખલસીહવિક્કીળિતઅઙ્કુસદિસાલોચનસઙ્ખાતા વા આધારાદિભેદવસેન નાનાવિધા નયા નાનાનયા, નયા વા પાળિગતિયો, તા ચ પઞ્ઞત્તિઅનુપઞ્ઞત્તિઆદિવસેન સંકિલેભાગિયાદિલોકિયાદિતદુભયવોમિસ્સતાદિવસેન કુસલાદિવસેન ખન્ધાદિવસેન સઙ્ગહાદિવસેન સમયવિમુત્તાદિવસેન ઠપનાદિવસેન કુસલમૂલાદિવસેન તિકપટ્ઠાનાદિવસેન ચ નાનપ્પકારાતિ નાનાનયા, તેહિ નિપુણં સણ્હસુખુમન્તિ નાનાનયનિપુણં. આસયોવ અજ્ઝાસયો, તે ચ સસ્સતાદિભેદેન, તત્થ ચ અપ્પરજક્ખતાદિવસેન અનેકા, અત્તજ્ઝાસયાદયો એવ વા સમુટ્ઠાનં ઉપ્પત્તિહેતુ એતસ્સાતિ અનેકજ્ઝાસયસમુટ્ઠાનં. અત્થબ્યઞ્જનસમ્પન્નન્તિ અત્થબ્યઞ્જનપરિપુણ્ણં ઉપનેતબ્બાભાવતો, સઙ્કાસનપકાસનવિવરણવિભજનઉત્તાનીકરણપઞ્ઞત્તિવસેન છહિ અત્થપદેહિ, અક્ખરપદબ્યઞ્જનાકારનિરુત્તિનિદ્દેસવસેન છહિ બ્યઞ્જનપદેહિ ચ સમન્નાગતન્તિ વા અત્થો દટ્ઠબ્બો.

વિવિધપાટિહારિયન્તિ એત્થ પાટિહારિયપદસ્સ વચનત્થં ‘‘પટિપક્ખહરણતો રાગાદિકિલેસાપનયનતો પાટિહારિય’’ન્તિ વદન્તિ. ભગવતો પન પટિપક્ખા રાગાદયો ન સન્તિ, યે હરિતબ્બા. પુથુજ્જનાનમ્પિ વિગતૂપક્કિલેસે અટ્ઠગુણસમન્નાગતે ચિત્તે હતપટિપક્ખે ઇદ્ધિવિધં પવત્તતિ, તસ્મા તત્થ પવત્તવોહારેન ચ ન સક્કા ઇધ ‘‘પાટિહારિય’’ન્તિ વત્તું. સચે પન મહાકારુણિકસ્સ ભગવતો વેનેય્યગતા ચ કિલેસા પટિપક્ખા, તેસં હરણતો ‘‘પાટિહારિય’’ન્તિ વુત્તં, એવં સતિ યુત્તમેતં. અથ વા ભગવતો ચ સાસનસ્સ ચ પટિપક્ખા તિત્થિયા, તેસં હરણતો પાટિહારિયં. તે હિ દિટ્ઠિહરણવસેન, દિટ્ઠિપ્પકાસને અસમત્થભાવેન ચ ઇદ્ધિઆદેસનાનુસાસનીહિ હરિતા અપનીતા હોન્તીતિ. ‘‘પટી’’તિ વા અયં સદ્દો ‘‘પચ્છા’’તિ એતસ્સ અત્થં બોધેતિ ‘‘તસ્મિં પટિપવિટ્ઠમ્હિ, અઞ્ઞો આગઞ્છિ બ્રાહ્મણો’’તિઆદીસુ વિય, તસ્મા સમાહિતે ચિત્તે, વિગતૂપક્કિલેસે ચ કતકિચ્ચેન પચ્છા હરિતબ્બં પવત્તેતબ્બન્તિ પટિહારિયં, અત્તનો વા ઉપક્કિલેસેસુ ચતુત્થજ્ઝાનમગ્ગેહિ હરિતેસુ પચ્છા હરણં પટિહારિયં. ઇદ્ધિઆદેસનાનુસાસનિયો ચ વિગતૂપક્કિલેસેન, કતકિચ્ચેન ચ સત્તહિતત્થં પુન પવત્તેતબ્બા, હરિતેસુ ચ અત્તનો ઉપક્કિલેસેસુ પરસત્તાનં ઉપક્કિલેસહરણાનિ હોન્તીતિ પટિહારિયાનિ ભવન્તિ. પટિહારિયમેવ પાટિહારિયં. પટિહારિયે વા ઇદ્ધિઆદેસનાનુસાસનીસમુદાયે ભવં એકેકં ‘‘પાટિહારિય’’ન્તિ વુચ્ચતિ. પટિહારિયં વા ચતુત્થજ્ઝાનં મગ્ગો ચ પટિપક્ખહરણતો, તત્થ જાતં, તસ્મિં વા નિમિત્તભૂતે, તતો વા આગતન્તિ પાટિહારિયં. તસ્સ પન ઇદ્ધિઆદિભેદેન વિસયભેદેન ચ બહુવિધસ્સ ભગવતો દેસનાય લબ્ભમાનત્તા આહ ‘‘વિવિધપાટિહારિય’’ન્તિ.

ન અઞ્ઞથાતિ ભગવતો સમ્મુખા સુતાકારતો ન અઞ્ઞથાતિ અત્થો, ન પન ભગવતો દેસિતાકારતો. અચિન્તેય્યાનુભાવા હિ ભગવતો દેસના. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘સબ્બપ્પકારેન કો સમત્થો વિઞ્ઞાતુ’’ન્તિ ઇદં વચનં સમત્થિતં હોતિ. ધારણબલદસ્સનઞ્ચ ન વિરુજ્ઝતિ સુતાકારાવિરજ્ઝનસ્સ અધિપ્પેતત્તા. ન હેત્થ અત્થન્તરતાપરિહારો દ્વિન્નમ્પિ અત્થાનં એકવિસયત્તા, ઇતરથા થેરો ભગવતો દેસનાય સબ્બથા પટિગ્ગહણે સમત્થો અસમત્થો ચાતિ આપજ્જેય્યાતિ.

‘‘યો પરો ન હોતિ, સો અત્તા’’તિ એવં વુત્તાય નિયકજ્ઝત્તસઙ્ખાતાય સસન્તતિયં વત્તનતો તિવિધોપિ મે-સદ્દો કિઞ્ચાપિ એકસ્મિંયેવ અત્થે દિસ્સતિ, કરણસમ્પદાનસામિનિદ્દેસવસેન પન વિજ્જમાનભેદં સન્ધાયાહ ‘‘મે-સદ્દો તીસુ અત્થેસુ દિસ્સતી’’તિ.

કિઞ્ચાપિ ઉપસગ્ગો કિરિયં વિસેસેતિ, જોતકભાવતો પન સતિપિ તસ્મિં સુત-સદ્દો એવ તં તમત્થં અનુવદતીતિ અનુપસગ્ગસ્સ સુત-સદ્દસ્સ અત્થુદ્ધારે સઉપસગ્ગસ્સ ગહણં ન વિરુજ્ઝતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘સઉપસગ્ગો ચ અનુપસગ્ગો ચા’’તિ આહ. અસ્સાતિ સુત-સદ્દસ્સ. કમ્મભાવસાધનાનિ ઇધ સુત-સદ્દે સમ્ભવન્તીતિ વુત્તં ‘‘ઉપધારિતન્તિ વા ઉપધારણન્તિ વા અત્થો’’તિ. મયાતિ અત્થે સતીતિ યદા મેસદ્દસ્સ કત્તુવસેન કરણનિદ્દેસો, તદાતિ અત્થો. મમાતિ અત્થે સતીતિ યદા સમ્બન્ધવસેન સામિનિદ્દેસો, તદા.

સુતસદ્દસન્નિધાને પયુત્તેન એવંસદ્દેન સવનકિરિયાજોતકેન ભવિતબ્બન્તિ વુત્તં ‘‘એવન્તિ સોતવિઞ્ઞાણાદિવિઞ્ઞાણકિચ્ચનિદસ્સન’’ન્તિ. આદિ-સદ્દેન સમ્પટિચ્છનાદીનં પઞ્ચદ્વારિકવિઞ્ઞાણાનં તદભિનિહટાનઞ્ચ મનોદ્વારિકવિઞ્ઞાણાનં ગહણં વેદિતબ્બં. સબ્બેસમ્પિ વાક્યાનં એવકારત્થસહિતત્તા ‘‘સુત’’ન્તિ એતસ્સ સુતં એવાતિ અયમત્થો લબ્ભતીતિ આહ ‘‘અસ્સવનભાવપટિક્ખેપતો’’તિ, એતેન અવધારણેન નિરાકતં દસ્સેતિ. યથા ચ સુતં સુતં એવાતિ નિયમેતબ્બં, તં સમ્મા સુતં હોતીતિ આહ ‘‘અનૂનાધિકાવિપરીતગ્ગહણનિદસ્સન’’ન્તિ. અથ વા ‘‘સદ્દન્તરત્થાપોહનવસેન સદ્દો અત્થં વદતી’’તિ સુતન્તિ અસુતં ન હોતીતિ અયમેતસ્સ અત્થોતિ વુત્તં ‘‘અસ્સવનભાવપટિક્ખેપતો’’તિ, ઇમિના દિટ્ઠાદિવિનિવત્તનં કરોતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ. ન ઇદં મયા દિટ્ઠં, ન સયમ્ભુઞાણેન સચ્છિકતં, અથ ખો સુતં, તઞ્ચ ખો સમ્મદેવાતિ. તેનેવાહ ‘‘અનૂનાધિકાવિપરીતગ્ગહણનિદસ્સન’’ન્તિ. અવધારણત્થે વા એવં-સદ્દે અયં અત્થયોજના કરીયતીતિ તદપેક્ખસ્સ સુત-સદ્દસ્સ અયમત્થો વુત્તો ‘‘અસ્સવનભાવપટિક્ખેપતો’’તિ. તેનેવ આહ ‘‘અનૂનાધિકાવિપરીતગ્ગહણનિદસ્સન’’ન્તિ. સવનસદ્દો ચેત્થ કમ્મત્થો વેદિતબ્બો સુય્યતીતિ.

એવં સવનહેતુસુણન્તપુગ્ગલસવનવિસેસવસેન પદત્તયસ્સ એકેન પકારેન અત્થયોજનં દસ્સેત્વા ઇદાનિ પકારન્તરેહિપિ તં દસ્સેતું ‘‘તથા એવ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તસ્સાતિ યા સા ભગવતો સમ્મુખા ધમ્મસ્સવનાકારેન પવત્તા મનોદ્વારવિઞ્ઞાણવીથિ, તસ્સા. સા હિ નાનપ્પકારેન આરમ્મણે પવત્તિતું સમત્થા. તથા ચ વુત્તં ‘‘સોતદ્વારાનુસારેના’’તિ. નાનપ્પકારેનાતિ વક્ખમાનાનં અનેકવિહિતાનં બ્યઞ્જનત્થગ્ગહણાનાનાકારેન, એતેન ઇમિસ્સા યોજનાય આકારત્થો એવં-સદ્દો ગહિતોતિ દીપેતિ. પવત્તિભાવપ્પકાસનન્તિ પવત્તિયા અત્થિભાવપ્પકાસનં. ‘‘સુતન્તિ ધમ્મપ્પકાસન’’ન્તિ યસ્મિં આરમ્મણે વુત્તપ્પકારા વિઞ્ઞાણવીથિ નાનપ્પકારેન પવત્તા, તસ્સ ધમ્મત્તા વુત્તં, ન સુતસદ્દસ્સ ધમ્મત્થત્તા. વુત્તસ્સેવત્થસ્સ પાકટીકરણં ‘‘અયઞ્હેત્થા’’તિઆદિ. તત્થ વિઞ્ઞાણવીથિયાતિ કરણત્થે કરણવચનં. મયાતિ કત્થુઅત્થે.

‘‘એવન્તિ નિદ્દિસિતબ્બપ્પકાસન’’ન્તિ નિદસ્સનત્થં એવં-સદ્દં ગહેત્વા વુત્તં નિદસ્સેતબ્બસ્સ નિદ્દિસિતબ્બત્તાભાવાભાવતો, તેન એવં-સદ્દેન સકલમ્પિ સુત્તં પચ્ચામટ્ઠન્તિ દસ્સેતિ. સુત-સદ્દસ્સ કિરિયાસદ્દત્તા, સવનકિરિયાય ચ સાધારણવિઞ્ઞાણપ્પબન્ધપટિબદ્ધત્તા તત્થ ચ પુગ્ગલવોહારોતિ વુત્તં ‘‘સુતન્તિ પુગ્ગલકિચ્ચપ્પકાસન’’ન્તિ. ન હિ પુગ્ગલવોહારરહિતે ધમ્મપ્પબન્ધે સવનકિરિયા લબ્ભતીતિ.

‘‘યસ્સ ચિત્તસન્તાનસ્સા’’તિઆદિપિ આકારત્થમેવ એવં-સદ્દં ગહેત્વા પુરિમયોજનાય અઞ્ઞથા અત્થયોજનં દસ્સેતું વુત્તં. તત્થ આકારપઞ્ઞત્તીતિ ઉપાદાપઞ્ઞત્તિ એવ, ધમ્માનં પવત્તિઆકારુપાદાનવસેન તથા વુત્તા. ‘‘સુતન્તિ વિસયનિદ્દેસો’’તિ સોતબ્બભૂતો ધમ્મો સવનકિરિયાકત્તુપુગ્ગલસ્સ સવનકિરિયાવસેન પવત્તિટ્ઠાનન્તિ કત્વા વુત્તં. ચિત્તસન્તાનવિનિમુત્તસ્સ પરમત્થતો કસ્સચિ કત્તુ અભાવેપિ સદ્દવોહારેન બુદ્ધિપરિકપ્પિતભેદવચનિચ્છાય ચિત્તસન્તાનતો અઞ્ઞં વિય તંસમઙ્ગિં કત્વા વુત્તં ‘‘ચિત્તસન્તાનેન તંસમઙ્ગિનો’’તિ. સવનકિરિયાવિસયોપિ સોતબ્બધમ્મો સવનકિરિયાવસેન પવત્તચિત્તસન્તાનસ્સ ઇધ પરમત્થતો કત્તુભાવતો, સવનવસેન ચિત્તપ્પવત્તિયા એવ વા સવનકિરિયાભાવતો તંકિરિયાકત્તુ ચ વિસયો હોતીતિ કત્વા વુત્તં ‘‘તંસમઙ્ગિનો કત્તુ વિસયે’’તિ. સુતાકારસ્સ ચ થેરસ્સ સમ્માનિચ્છિતભાવતો આહ ‘‘ગહણસન્નિટ્ઠાન’’ન્તિ, એતેન વા અવધારણત્થં એવં-સદ્દં ગહેત્વા અયં અત્થયોજના કતાતિ દટ્ઠબ્બં.

પુબ્બે સુતાનં નાનાવિહિતાનં સુત્તસઙ્ખાતાનં અત્થબ્યઞ્જનાનં ઉપધારિતરૂપસ્સ આકારસ્સ નિદસ્સનસ્સ અવધારણસ્સ વા પકાસનસભાવો એવં-સદ્દોતિ તદાકારાદિઉપધારણસ્સ પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિયા ઉપાદાનભૂતધમ્મપ્પબન્ધબ્યાપારતાય વુત્તં ‘‘એવન્તિ પુગ્ગલકિચ્ચનિદ્દેસો’’તિ. સવનકિરિયા પન પુગ્ગલવાદિનોપિ વિઞ્ઞાણનિરપેક્ખા નત્થીતિ વિસેસતો વિઞ્ઞાણબ્યાપારોતિ આહ ‘‘સુતન્તિ વિઞ્ઞાણકિચ્ચનિદ્દેસો’’તિ. મેતિ સદ્દપ્પવત્તિયા એકન્તેનેવ સત્તવિસયત્તા, વિઞ્ઞાણકિચ્ચસ્સ ચ તત્થેવ સમોદહિતબ્બતો ‘‘મેતિ ઉભયકિચ્ચયુત્તપુગ્ગલનિદ્દેસો’’તિ વુત્તં. અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિસભાવા યથાક્કમં એવં-સદ્દ સુત-સદ્દાનં અત્થાતિ તે તથારૂપપઞ્ઞત્તિઉપાદાનબ્યાપારભાવેન દસ્સેન્તો આહ ‘‘એવન્તિ પુગ્ગલકિચ્ચનિદ્દેસો. સુતન્તિ વિઞ્ઞાણકિચ્ચનિદ્દેસો’’તિ. એત્થ ચ કરણકિરિયાકત્તુકમ્મવિસેસપ્પકાસનવસેન પુગ્ગલબ્યાપાવિસયપુગ્ગલબ્યાપારનિદસ્સનવસેન ગહણાકારગાહકતબ્બિસયવિસેસનિદ્દેસવસેન કત્તુકરણ બ્યાપારકત્તુનિદ્દેસવસેન ચ દુતિયાદયો ચતસ્સો અત્થયોજના દસ્સિતાતિ દટ્ઠબ્બં.

સબ્બસ્સાપિ સદ્દાધિગમનીયસ્સ અત્થસ્સ પઞ્ઞત્તિમુખેનેવ પટિપજ્જિતબ્બત્તા, સબ્બપઞ્ઞત્તીનઞ્ચ વિજ્જમાનાદિવસેન છસુ પઞ્ઞત્તિભેદેસુ અન્તોગધત્તા તેસુ ‘‘એવ’’ન્તિઆદીનં પઞ્ઞત્તીનં સરૂપં નિદ્ધારેન્તો આહ ‘‘એવન્તિ ચ મેતિ ચા’’તિઆદિ. તત્થ એવન્તિ ચ મેતિ ચ વુચ્ચમાનસ્સ અત્થસ્સ આકારાદિનો, ધમ્માનઞ્ચ અસલ્લક્ખણભાવતો અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિભાવોતિ આહ ‘‘સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થવસેન અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તી’’તિ. તત્થ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થવસેનાતિ ભૂતત્થઉત્તમત્થવસેન. ઇદં વુત્તં હોતિયો માયામરીચિઆદયો વિય અભૂતત્થો, અનુસ્સવાદીહિ ગહેતબ્બો વિય અનુત્તમત્થો ચ ન હોતિ, સો રૂપસદ્દાદિસભાવો રુપ્પનાનુભવનાદિસભાવો વા અત્થો ‘‘સચ્ચિકટ્ઠો, પરમત્થ ચા’’તિ વુચ્ચતિ, ન તથા એવં મેતિ પદાનમત્થોતિ, એતમેવત્થં પાકટતરં કાતું ‘‘કિઞ્હેત્થ ત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. સુતન્તિ પન સદ્દાયતનં સન્ધાયાહ ‘‘વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તી’’તિ. તેનેવ હિ ‘‘યઞ્હિ તમેત્થ સોતેન ઉપલદ્ધ’’ન્તિ વુત્તં, ‘‘સોતદ્વારાનુસારેન ઉપલદ્ધ’’ન્તિ પન વુત્તે અત્થબ્યઞ્જનાદિસબ્બં લબ્ભતિ. તં તં ઉપાદાય વત્તબ્બતોતિ સોતપથં આગતે ધમ્મે ઉપાદાય તેસં ઉપધારિતાકારાદિનો પચ્ચામસનવસેન ‘‘એવ’’ન્તિ, સસન્તતિપરિયાપન્ને ખન્ધે ઉપાદાય ‘‘મે’’તિ વત્તબ્બત્તાતિ અત્થો. દિટ્ઠાદિસભાવરહિતે સદ્દાયતને પવત્તમાનોપિ સુતવોહારો ‘‘દુતિયં તતિય’’ન્તિઆદિકો વિય પઠમાદીનિ દિટ્ઠમુતવિઞ્ઞાતે અપેક્ખિત્વા પવત્તોતિ આહ ‘‘દિટ્ઠાદીનિ ઉપનિધાય વત્તબ્બતો’’તિ. અસુતં ન હોતીતિ હિ ‘‘સુત’’ન્તિ પકાસિતો યમત્થોતિ.

અત્તના પટિવિદ્ધા સુત્તસ્સ પકારવિસેસા ‘‘એવ’’ન્તિ થેરેન પચ્ચામટ્ઠાતિ આહ ‘‘અસમ્મોહં દીપેતી’’તિ. ‘‘નાનપ્પકારપટિવેધસમત્થો હોતી’’તિ એતેન વક્ખમાનસ્સ સુત્તસ્સ નાનપ્પકારતં દુપ્પટિવિજ્ઝતઞ્ચ દસ્સેતિ. ‘‘સુતસ્સ અસમ્મોસં દીપેતી’’તિ સુતાકારસ્સ યાથાવતો દસ્સિયમાનત્તા વુત્તં. અસમ્મોહેનાતિ સમ્મોહાભાવેન, પઞ્ઞાય એવ વા સવનકાલસમ્ભૂતાય તદુત્તરકાલપઞ્ઞાસિદ્ધિ, એવં અસમ્મોસેનાતિ એત્થાપિ વત્તબ્બં. બ્યઞ્જનાનં પટિવિજ્ઝિતબ્બો આકારો નાતિગમ્ભીરો, યથાસુતધારણમેવ તત્થ કરણીયન્તિ સતિયા બ્યાપારો અધિકો, પઞ્ઞા તત્થ ગુણીભૂતાતિ વુત્તં ‘‘પઞ્ઞાપુબ્બઙ્ગમાયા’’તિઆદિ પઞ્ઞાય પુબ્બઙ્ગમાતિ કત્વા. પુબ્બઙ્ગમતા ચેત્થ પધાનભાવો ‘‘મનોપુબ્બઙ્ગમા’’તિઆદીસુ વિય, પુબ્બઙ્ગમતાય વા ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીસુ આવજ્જનાદીનં વિય અપ્પધાનત્તે પઞ્ઞા પુબ્બઙ્ગમા એતિસ્સાતિ અયમ્પિ અત્થો યુજ્જતિ, એવં ‘‘સતિપુબ્બઙ્ગમાયા’’તિ એત્થાપિ વુત્તનયાનુસારેન યથાસમ્ભવમત્થો વેદિતબ્બો. અત્થબ્યઞ્જનસમ્પન્નસ્સાતિ અત્થબ્યઞ્જનપરિપુણ્ણસ્સ, સઙ્કાસનપકાસનવિવરણવિભજનઉત્તાનીકરણપઞ્ઞત્તિવસેન છહિ અત્થપદેહિ, અક્ખરપદબ્યઞ્જનાકારનિરુત્તિનિદ્દેસવસેન છહિ બ્યઞ્જનપદેહિ ચ સમન્નાગતસ્સાતિ વા અત્થો દટ્ઠબ્બો.

યોનિસોમનસિકારં દીપેતીતિ એવં-સદ્દેન વુચ્ચમાનાનં આકારનિદસ્સનાવધારણત્થાનં અવિપરીતસદ્ધમ્મવિસયત્તાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘અવિક્ખેપં દીપેતી’’તિ ‘‘બ્રહ્મજાલં કત્થ ભાસિત’’ન્તિઆદિ પુચ્છાવસેન પકરણપ્પત્તસ્સ વક્ખમાનસ્સ સુત્તસ્સ સવનં સમાધાનમન્તરેન ન સમ્ભવતીતિ કત્વા વુત્તં. ‘‘વિક્ખિત્તચિત્તસ્સા’’તિઆદિ તસ્સેવત્થસ્સ સમત્થનવસેન વુત્તં. સબ્બસમ્પત્તિયાતિ અત્થબ્યઞ્જનદેસકપયોજનાદિસમ્પત્તિયા. અવિપરીતસદ્ધમ્મવિસયેહિ વિય આકારનિદસ્સનાવધારણત્થેહિ યોનિસોમનસિકારસ્સ, સદ્ધમ્મસ્સવનેન વિય ચ અવિક્ખેપસ્સ યથા યોનિસોમનસિકારેન ફલભૂતેન અત્તસમ્માપણિધિપુબ્બેકતપુઞ્ઞતાનં સિદ્ધિ વુત્તા તદવિનાભાવતો, એવં અવિક્ખેપેન ફલભૂતેન કારણભૂતાનં સદ્ધમ્મસ્સવનસપ્પુરિસૂપનિસ્સયાનં સિદ્ધિ દસ્સેતબ્બા સિયા અસ્સુતવતો, સપ્પુરિસૂપનિસ્સયરહિતસ્સ ચ તદભાવતો.

‘‘ન હિ વિક્ખિત્તચિત્તો’’તિઆદિના સમત્થનવચનેન પન અવિક્ખેપેન કારણભૂતેન સપ્પુરિસૂપનિસ્સયેન ચ ફલભૂતસ્સ સદ્ધમ્મસ્સવનસ્સ સિદ્ધિ દસ્સિતા. અયં પનેત્થ અધિપ્પાયો યુત્તો સિયાસદ્ધમ્મસ્સવનસપ્પુરિસૂપનિસ્સયા ન એકન્તેન અવિક્ખેપસ્સ કારણં બાહિરઙ્ગત્તા, અવિક્ખેપો પન સપ્પુરિસૂપનિસ્સયો વિય સદ્ધમ્મસ્સવનસ્સ એકન્તકારણન્તિ. એવમ્પિ અવિક્ખેપેન સપ્પુરિસૂપનિસ્સયસિદ્ધિજોતના ન સમત્થિતાવ, નો ન સમત્થિતા વિક્ખિત્તચિત્તાનં સપ્પુરિસપયિરુપાસનાભાવસ્સ અત્થસિદ્ધત્તા. એત્થ ચ પુરિમં ફલેન કારણસ્સ સિદ્ધિદસ્સનં નદીપૂરેન વિય ઉપરિ વુટ્ઠિસબ્ભાવસ્સ, દુતિયં કારણેન ફલસ્સ સિદ્ધિદસ્સનં દટ્ઠબ્બં એકન્તેન વસ્સિના વિય મેઘવુટ્ઠાનેન વુટ્ઠિપ્પવત્તિયા.

ભગવતો વચનસ્સ અત્થબ્યઞ્જનપભેદપરિચ્છેદવસેન સકલસાસનસમ્પત્તિઓગાહનાકારો નિરવસેસપરહિતપારિપૂરિકારણન્તિ વુત્તં ‘‘એવં ભદ્દકો આકારો’’તિ. યસ્મા ન હોતીતિ સમ્બન્ધો. પચ્છિમચક્કદ્વયસમ્પત્તિન્તિ અત્તસમ્માપણિધિપુબ્બેકતપુઞ્ઞતાસઙ્ખાતં ગુણદ્વયં. અપરાપરં વુત્તિયા ચેત્થ ચક્કભાવો, ચરન્તિ એતેહિ સત્તા સમ્પત્તિભવેસૂતિ વા. યે સન્ધાય વુત્તં ‘‘ચત્તારિમાનિ ભિક્ખવે ચક્કાનિ, યેહિ સમન્નાગતાનં દેવમનુસ્સાનં ચતુચક્કં વત્તતી’’તિઆદિ. પુરિમપચ્છિમભાવો ચેત્થ દેસનાક્કમવસેન દટ્ઠબ્બો. પચ્છિમચક્કદ્વયસિદ્ધિયાતિ પચ્છિમચક્કદ્વયસ્સ અત્થિતાય. સમ્માપણિહિતત્તો પુબ્બે ચ કતપુઞ્ઞો સુદ્ધાસયો હોતિ તદસુદ્ધિહેતૂનં કિલેસાનં દૂરીભાવતોતિ આહ ‘‘આસયસુદ્ધિ સિદ્ધા હોતી’’તિ. તથા હિ વુત્તં ‘‘સમ્માપણિહિતં ચિત્તં, સેય્યસો નં તતો કરે’’તિ, ‘‘કતપુઞ્ઞોસિ ત્વં આનન્દ, પધાનં અનુયુઞ્જ ખિપ્પં હોહિસિ અનાસવોતિ ચ. તેનેવાહ ‘‘આસયસુદ્ધિયા અધિગમબ્યત્તિસિદ્ધી’’તિ. પયોગસુદ્ધિયાતિ યોનિસોમનસિકારપુબ્બઙ્ગમસ્સ ધમ્મસ્સવનપયોગસ્સ વિસદભાવેન. તથા ચાહ ‘‘આગમબ્યત્તિસિદ્ધી’’તિ. સબ્બસ્સ વા કાયવચીપયોગસ્સ નિદ્દોસભાવેન. પરિસુદ્ધકાયવચીપયોગો હિ વિપ્પટિસારાભાવતો અવિક્ખિત્તચિત્તો પરિયત્તિયં વિસારદો હોતીતિ.

‘‘નાનપ્પકારપટિવેધદીપકેના’’તિઆદિના અત્થબ્યઞ્જનેસુ થેરસ્સ એવં-સદ્દ સુત-સદ્દાનં અસમ્મોહાસમ્મોસદીપનતો ચતુપટિસમ્ભિદાવસેન અત્થયોજનં દસ્સેતિ. તત્થ ‘‘સોતબ્બપ્પભેદપટિવેધદીપકેના’’તિ એતેન અયં સુત-સદ્દો એવં-સદ્દસન્નિધાનતો, વક્ખમાનાપેક્ખાય વા સામઞ્ઞેનેવ સોતબ્બધમ્મવિસેસં આમસતીતિ દસ્સેતિ. મનોદિટ્ઠિકરણાપરિયત્તિધમ્માનં અનુપેક્ખનસુપ્પટિવેધા વિસેસતો મનસિકારપટિબદ્ધાતિ તે વુત્તનયેન યોનિસોમનસિકારદીપકેન એવં-સદ્દેન યોજેત્વા, સવનધારણવચીપરિચયા પરિયત્તિધમ્માનં વિસેસેન સોતાવધાનપટિબદ્ધાતિ તે અવિક્ખેપદીપકેન સુત-સદ્દેન યોજેત્વા દસ્સેન્તો સાસનસમ્પત્તિયા ધમ્મસ્સવને ઉસ્સાહં જનેતિ. તત્થ ધમ્માતિ પરિયત્તિધમ્મા. મનસાનુપેક્ખિતાતિ ‘‘ઇધ સીલં કથિતં, ઇધ સમાધિ, ઇધ પઞ્ઞા, એત્તકા એત્થ અનુસન્ધિયો’’તિઆદિના નયેન મનસા અનુપેક્ખિતા. દિટ્ઠિયા સુપ્પટિવિદ્ધાતિ નિજ્ઝાનક્ખન્તિભૂતાય, ઞાતપરિઞ્ઞાસઙ્ખાતાય વા દિટ્ઠિયા તત્થ તત્થ વુત્તરૂપારૂપધમ્મે ‘‘ઇતિ રૂપં, એત્તકં રૂપ’’ન્તિઆદિના સુટ્ઠુ વવત્થપેત્વા પટિવિદ્ધા.

‘‘સકલેન વચનેના’’તિ પુબ્બે તીહિ પદેહિ વિસું વિસું યોજિતત્તા વુત્તં. અસપ્પુરિસભૂમિન્તિ અકતઞ્ઞુતં ‘‘ઇધેકચ્ચો પાપભિક્ખુ તથાગતપ્પવેદિતં ધમ્મવિનયં પરિયાપુણિત્વા અત્તનો દહતી’’તિ એવં વુત્તં અનરિયવોહારાવત્થં. સા એવ અનરિયવોહારાવત્થા અસદ્ધમ્મો. નનુ ચ આનન્દત્થેરસ્સ ‘‘મમેદં વચન’’ન્તિ અધિમાનસ્સ, મહાકસ્સપત્થેરાદીનઞ્ચ તદાસઙ્કાય અભાવતો અસપ્પુરિસભૂમિસમતિક્કમાદિવચનં નિરત્થકં તિ? નયિદં એવં ‘‘એવં મે સુત’’ન્તિ વદન્તેન અયમ્પિ અત્થો વિભાવિતોતિ દસ્સનતો. કેચિ પન ‘‘દેવતાનં પરિવિતક્કાપેક્ખં તથાવચનન્તિ એદિસી ચોદના અનવકાસા’’તિ વદન્તિ. તસ્મિં કિર ખણે એકચ્ચાનં દેવતાનં એવં ચેતસો પરિવિતક્કો ઉદપાદિ ‘‘તથાગતો ચ પરિનિબ્બુતો, અયઞ્ચ આયસ્મા દેસનાકુસલો, ઇદાનિ ધમ્મં દેસેતિ, સક્યકુલપ્પસુતો તથાગતસ્સ ભાતા ચૂળપિતુપુત્તો, કિં નુ ખો સયં સચ્છિકત ધમ્મં દેસેતિ, ઉદાહુ ભગવતોયેવ વચનં યથાસુત’’ન્તિ. એવં તદાસઙ્કિતપ્પકારતો અસપ્પુરિસભૂમિસમોક્કમાદિતો અતિક્કમાદિ વિભાવિતન્તિ. અત્તનો અદહન્તોતિ ‘‘મમેત’’ન્તિ અત્તનિ અટ્ઠપેન્તો. અપ્પેતીતિ નિદસ્સેતિ. દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકપરમત્થેસુ યથારહં સત્તે નેતીતિ નેત્તિ, ધમ્મોયેવ નેત્તિ ધમ્મનેત્તિ.

દળ્હતરનિવિટ્ઠા વિચિકિચ્છા કઙ્ખા. નાતિસંસપ્પનં મતિભેદમત્તં વિમતિ. અસ્સદ્ધિયં વિનાસેતિ ભગવતો દેસિતત્તા, સમ્મુખા ચસ્સ પટિગ્ગહિતત્તા, ખલિતદુરુત્તાદિગ્ગહણદોસાભાવતો ચ. એત્થ ચ પઠમાદયો તિસ્સો અત્થયોજના આકારાદિઅત્થેસુ અગ્ગહિતવિસેસમેવ એવં-સદ્દં ગહેત્વા દસ્સિતા, તતો પરા તિસ્સો આકારત્થમેવ એવં-સદ્દં ગહેત્વા વિભાવિતા. પચ્છિમા પન તિસ્સો યથાક્કમં આકારત્થં નિદસ્સનત્થં અવધારણત્થઞ્ચ એવં-સદ્દં ગહેત્વા યોજિતાતિ દટ્ઠબ્બં.

એક-સદ્દો અઞ્ઞસેટ્ઠાસહાયસઙ્ખ્યદીસુ દિસ્સતિ. તથાહેસ ‘‘સસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞન્તિ ઇત્થેકે અભિવદન્તી’’તિઆદીસુ અઞ્ઞત્થે દિસ્સતિ, ‘‘ચેતસો એકોદિભાવ’’ન્તિઆદીસુ સેટ્ઠત્થે, ‘‘એકો વૂપકટ્ઠો’’તિઆદીસુ અસહાયે, ‘‘એકોવ ખો ભિક્ખવે ખણો ચ સમયો ચ બ્રહ્મચરિયવાસાયા’’તિઆદીસુ સઙ્ખ્યયં, ઇધાપિ સઙ્ખ્યયન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘એકન્તિ ગણનપરિચ્છેદનિદ્દેસો’’તિ. કાલઞ્ચ સમયઞ્ચાતિ યુત્તકાલઞ્ચ પચ્ચયસામગ્ગિઞ્ચ. ખણોતિ ઓકાસો. તથાગતુપ્પાદાદિકો હિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયસ્સ ઓકાસો તપ્પચ્ચયપટિલાભહેતુત્તા. ખણો એવ ચ સમયો. યો ‘‘ખણો’’તિ ચ ‘‘સમયો’’તિ ચ વુચ્ચતિ, સો એકો વાતિ હિ અત્થો. મહાસમયોતિ મહાસમૂહો. સમયોપિ ખોતિ સિક્ખાપદપૂરણસ્સ હેતુપિ. સમયપ્પવાદકેતિ દિટ્ઠિપ્પવાદકે. તત્થ હિ નિસિન્ના તિત્થિયા અત્તનો અત્તનો સમયં પવદન્તીતિ. અત્થાભિસમયાતિ હિતપટિલાભા. અભિસમેતબ્બોતિ અભિસમયો, અભિસમયો અત્થોતિ અભિસમયટ્ઠોતિ પીળન આદીનિ અભિસમેતબ્બભાવેન એકીભાવં ઉપનેત્વા વુત્તાનિ. અભિસમયસ્સ વા પટિવેધસ્સ વિસયભૂતભાવો અભિસમયટ્ઠોતિ તાનેવ તથા એકત્તેન વુત્તાનિ. તત્થ પીળનં દુક્ખસચ્ચસ્સ તં સમઙ્ગીનો હિંસનં અવિપ્ફારિકતાકરણં. સન્તાપોદુક્ખદુક્ખતાદિવસેન સન્તાપનં પરિદહણં.

તત્થ સહકારીકારણં સન્નિજ્ઝ સમેતિ સમવેતીતિ સમયો, સમવાયો. સમેતિ સમાગચ્છતિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયમેત્થ તદાધારપુગ્ગલેહીતિ સમયો, ખણો. સમેતિ એત્થ, એતેનવ સંગચ્છતિ સત્તો, સભાવધમ્મો વા સહજાતાદીહિ, ઉપ્પાદાદીહિ વાતિ સમયો, કાલો. ધમ્મપ્પવત્તિમત્તતાય અત્થતો અભૂતોપિ હિ કાલો ધમ્મપ્પવત્તિયા અધિકરણં, કરણં વિય ચ કપ્પનામત્તસિદ્ધેન રૂપેન વોહરીયતીતિ. સમં, સહ વા અવયવાનં અયનં પવત્તિ અવટ્ઠાનન્તિ સમયો, સમૂહો, યથા ‘‘સમુદાયો’’તિ. અવયવસહાવટ્ઠાનમેવ હિ સમૂહોતિ. અવસેસપચ્ચયાનં સમાગમે એતિ ફલં એતસ્મા ઉપ્પજ્જતિ પવત્તતિ ચાતિ સમયો, હેતુ યથા ‘‘સમુદયો’’તિ. સમેતિ સંયોજનભાવતો સમ્બન્ધો એતિ અત્તનો વિસયે પવત્તતિ, દળ્હગ્ગહણભાવતો વા સંયુત્તા અયન્તિ પવત્તન્તિ સત્તા યથાભિનિવેસં એતેનાતિ સમયો, દિટ્ઠિ. દિટ્ઠિસંયોજનેન હિ સત્તા અતિવિય બજ્ઝન્તીતિ. સમિતિ સઙ્ગતિ સમોધાનન્તિ સમયો, પટિલાભો. સમસ્સ યાનં, સમ્મા વા યાનં અપગમોતિ સમયો, પહાનં. અભિમુખં ઞાણેન એતબ્બો અભિસમેતબ્બોતિ અભિસમયો, ધમ્માનં અવિપરીતો સભાવો. અભિમુખભાવેન સમ્મા એતિ ગચ્છતિ બુજ્ઝતીતિ અભિસમયો, ધમ્માનં યથાભૂતસભાવાવબોધો. એવં તસ્મિં તસ્મિં અત્થે સમય-સદ્દસ્સ પવત્તિ વેદિતબ્બા. સમય-સદ્દસ્સ અત્થુદ્ધારે અભિસમય-સદ્દસ્સ ઉદાહરણં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. અસ્સાતિ સમય-સદ્દસ્સ. કાલો અત્થો સમવાયાદીનં અત્થાનં ઇધ અસમ્ભવતો દેસદેસકપરિસાનં વિય સુત્તસ્સ નિદાનભાવેન કાલસ્સ અપદિસિતબ્બતો ચ.

કસ્મા પનેત્થ અનિયામિતવસેનેવ કાલો નિદ્દિટ્ઠો, ન ઉતુસંવચ્છરાદિવસેન નિયમેત્વાતિ આહ ‘‘તત્થ કિઞ્ચાપી’’તિઆદિ. ઉતુસંવચ્છરાદિવસેન નિયમં અકત્વા સમય-સદ્દસ્સ વચને અયમ્પિ ગુણો લદ્ધો હોતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘યે વા ઇમે’’તિઆદિમાહ. સામઞ્ઞજોતના હિ વિસેસે અવતિટ્ઠતીતિ. તત્થ દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારસમયો દેવસિકં ઝાનસમાપત્તીહિ વીતિનામનકાલો, વિસેસતો સત્તસત્તાહાનિ. પકાસાતિ દસસહસ્સિલોકધાતુયા પકમ્પનઓભાસપાતુભાવાદીહિ પાકટા. યથાવુત્તપ્પભેદેસુયેવ સમયેસુ એકદેસં પકારન્તરેહિ સઙ્ગહેત્વા દસ્સેતું ‘‘યો ચાય’’ન્તિઆદિમાહ. તથા હિ ઞાણકિચ્ચસમયો અત્તહિતપટિપત્તિસમયો ચ અભિસમ્બોધિસમયો. અરિયતુણ્હિભાવસમયો દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારસમયો. કરુણાકિચ્ચપરહિતપટિપત્તિધમ્મિકથાસમયો દેસનાસમયેવ.

કરણવચનેન નિદ્દેસો કતો યથાતિ સમ્બન્ધો. તત્થાતિ અભિધમ્મવિનયેસુ. તથાતિ ભુમ્મકરણેહિ. અધિકરણત્થ આધારત્થો. ભાવો નામ કિરિયા, કિરિયાય કિરિયન્તરલક્ખણં ભાવેનભાવલક્ખણં. તત્થ યથા કાલો સભાવધમ્મપરિચ્છિન્નો સયં પરમત્થતો અવિજ્જમાનોપિ આધારભાવેન પઞ્ઞાતો તઙ્ખણપ્પવત્તાનં તતો પુબ્બે પરતો ચ અભાવતો ‘‘પુબ્બણ્હે જાતો, સાયન્હે ગચ્છતી’’તિ, ચ આદીસુ, સમૂહો ચ અવયવવિનિમુત્તો અવિજ્જમાનોપિ કપ્પનામત્તસિદ્ધો અવયવાનં આધારભાવેન પઞ્ઞાપીયતિ ‘‘રુક્ખે સાખા, યવરાસિયં સમ્ભૂતો’’તિઆદીસુ, એવં ઇધાપીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અધિકરણઞ્હિ…પે… ધમ્માન’’ન્તિ. યસ્મિં કાલે, ધમ્મપુઞ્જે વા કામાવચરં કુસલં ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતિ, તસ્મિંયેવ કાલે, ધમ્મપુઞ્જે ચ ફસ્સાદયોપિ હોન્તીતિ અયઞ્હિ તત્થ અત્થો. યથા ચ ગાવીસુ દુય્હમાનાસુ ગતો, દુદ્ધાસુ આગતોતિ દોહનકિરિયાય ગમનકિરિયા લક્ખીયતિ, એવં ઇધાપિ ‘‘યસ્મિં સમયે, તસ્મિં સમયે’’તિ ચ વુત્તે સતીતિ અયમત્થો વિઞ્ઞાયમાનો એવ હોતિ પદત્થસ્સ સત્તાવિરહાભવતોતિ સમયસ્સ સત્તાકિરિયાય ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદકિરિયા, ફસ્સાદીનં ભવનકિરિયા ચ લક્ખીયતિ. યસ્મિં સમયેતિ યસ્મિં નવમે ખણે, યોનિસોમનસિકારાદિહેતુમ્હિ, પચ્ચયસમવાયે વા સતિ કામાવચરં કુસલં ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતિ, તસ્મિંયેવ ખણે, હેતુમ્હિ, પચ્ચયસમવાયે ચ સતિ ફસ્સાદયોપિ હોન્તીતિ ઉભયત્થ સમય-સદ્દે ભુમ્મનિદ્દેસો કતો લક્ખણભૂતભાવયુત્તોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ખણ…પે… લક્ખીયતી’’તિ.

હેતુઅત્થો કરણત્થો ચ સમ્ભવતિ ‘‘અન્નેન વસતિ, અજ્ઝેનેન વસતિ, ફરસુના છિન્દતિ, કુદાલેન ખણતી’’તિઆદીસુ વિય. વીતિક્કમઞ્હિ સુત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘં સન્નિપાતાપેત્વા ઓતિણ્ણવત્થુકં પુગ્ગલં પટિપુચ્છિત્વા, વિગરહિત્વા ચ તં તં વત્થું ઓતિણ્ણકાલં અનતિક્કમિત્વા તેનેવ કાલેન સિક્ખાપદાનિ પઞ્ઞપેન્તો ભગવા વિહરતિ સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિહેતુઞ્ચ અપેક્ખમાનો તતિયપારાજિકાદીસુ વિયાતિ.

અચ્ચન્તમેવ આરમ્ભતો પટ્ઠાય યાવ દેસનાનિટ્ઠાનં પરહિતપટિપત્તિસઙ્ખાતેન કરુણાવિહારેન. તદત્થજોતનત્થન્તિ અચ્ચન્તસંયોગત્થજોતનત્થં. ઉપયોગવચનનિદ્દેસો કતો યથા ‘‘માસં અજ્ઝેતી’’તિ.

પોરાણાતિ અટ્ઠકથાચરિયા. અભિલાપમત્તભેદોતિ વચનમત્તેન વિસેસો. તેન સુત્તવિનયેસુ વિભત્તિબ્યતયો કતોતિ દસ્સેતિ.

સેટ્ઠન્તિ સેટ્ઠવાચકં વચનં સેટ્ઠન્તિ વુત્તં સેટ્ઠગુણસહચરણતો. તથા ઉત્તમન્તિ એત્થાપિ. ગારવયુત્તોતિ ગરુભાવયુત્તો ગરુગુણયોગતો, ગરુકરણારહતાય વા ગારવયુત્તો.

વુત્તોયેવ ન પન ઇધ વત્તબ્બો વિસુદ્ધિમગ્ગસ્સ ઇમિસ્સા અટ્ઠકથાય એકદેસભાવતોતિ અધિપ્પાયો.

અપિચ ભગે વનિ, વમીતિ વા ભગવા, ભગે સીલાદિગુણે વનિ ભજિ સેવિ, તે વા વિનેય્યસન્તાનેસુ ‘‘કથં નુ ખો ઉપ્પજ્જેય્યુ’’ન્તિ વનિ યાચિ પત્થયીતિ ભગવા, ભગં વા સિરિં, ઇસ્સરિયં, યસઞ્ચ વમિ ખેલપિણ્ડં વિય છડ્ડયીતિ ભગવા. તથા હિ ભગવા હત્થગતં સિરિં, ચતુદ્દીપિસ્સરિયં, ચક્કવત્તિસમ્પત્તિસન્નિસ્સયઞ્ચ સત્તરતનસમુજ્જલં યસં અનપેક્ખો પરિચ્ચજીતિ. અથ વા ભાનિ નામ નક્ખત્તાનિ, તેહિ સમં ગચ્છન્તિ પવત્તન્તીતિ ભગા, સિનેરુયુગન્ધરાદિગતા ભાજનલોકસોભા. તે ભગવા વમિ તપ્પટિબદ્ધછન્દરાગપ્પહાનેન પજહતીતિ એવમ્પિ ભગે વમીતિ ભગવા.

‘‘ધમ્મસરીરં પચ્ચક્ખં કરોતી’’તિ ‘‘યો વો આનન્દ મયા ધમ્મો ચ વિનયો ચ દેસિતો પઞ્ઞત્તો, સો વો મમચ્ચયેન સત્થા’’તિ વચનતો ધમ્મસ્સ સત્થુભાવપરિયાયો વિજ્જતીતિ કત્વા વુત્તં.

વજિરસઙ્ઘાતસમાનકાયો પરેહિ અભેજ્જસરીરત્તા. ન હિ ભગવતો રૂપકાયે કેનચિ અન્તરાયો સક્કા કાતુન્તિ. દેસનાસમ્પત્તિં નિદ્દિસતિ વક્ખમાનસ્સ સકલસુત્તસ્સ ‘‘એવ’’ન્તિ નિદ્દિસનતો. સાવકસમ્પત્તિં નિદ્દિસતિ પટિસમ્ભિદાપ્પત્તેન પઞ્ચસુ ઠાનેસુ ભગવતા એતદગ્ગે ઠપિતેન મયા મહાસાવકેન સુતં, તઞ્ચ ખો મયાવ સુતં, ન અનુસ્સવિતં, ન પરમ્પરાભતન્તિ ઇમસ્સત્થસ્સ દીપનતો. કાલસમ્પત્તિં નિદ્દિસતિ ‘‘ભગવા’’તિ પદસ્સ સન્નિધાને પયુત્તસ્સ સમય-સદ્દસ્સ કાલસ્સ બુદ્ધુપ્પાદપટિમણ્ડિતભાવદીપનતો. બુદ્ધુપ્પાદપરમા હિ કાલસમ્પદા. તેનેતં વુચ્ચતિ –

‘‘કપ્પકસાયે કલિયુગે, બુદ્ધુપ્પાદો અહો મહચ્છરિયં;

હુતાવહમજ્ઝે જાતં, સમુદિતમકરન્દમરવિન્દ’’ન્તિ.

ભગવાતિ દેસકસમ્પત્તિં નિદ્દિસતિ ગુણવિસિટ્ઠસત્તુત્તમગારવાધિવચનતો.

વિજ્જન્તરિકાયાતિ વિજ્જુનિચ્છરણક્ખણે. અન્તરતોતિ હદયે. અન્તરાતિ આરબ્ભ નિપ્ફત્તીનં વેમજ્ઝે. અન્તરિકાયાતિ અન્તરાળે. એત્થ ચ ‘‘તદન્તરં કો જાનેય્ય, એતેસં અન્તરા કપ્પા, ગણનાતો અસઙ્ખિયા, અન્તરન્તરા કથં ઓપાતેતી’’તિ ચ આદીસુ વિય કારણવેમજ્ઝેસુ વત્તમાના અન્તરા-સદ્દા એવ ઉદાહરિતબ્બા સિયું, ન પન ચિત્તખણવિવરેસુ વત્તમાના અન્તરન્તરિકા-સદ્દા. અન્તરા-સદ્દસ્સ હિ અયં અત્થુદ્ધારોતિ. અયં પનેત્થ અધિપ્પાયો સિયા – યેસુ અત્થેસુ અન્તરા-સદ્દો વત્તતિ, તેસુ અન્તરસદ્દોપિ વત્તતીતિ સમાનત્થત્તા અન્તરા-સદ્દત્થે વત્તમાનો અન્તર-સદ્દો ઉદાહટો, અન્તરા-સદ્દો એવ વા ‘‘યસ્સન્તરતો’’તિ એત્થ ગાથાસુખત્થં રસ્સં કત્વા વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બં. અન્તરા-સદ્દો એવ પન ઇક-સદ્દેન પદં વડ્ઢેત્વા ‘‘અન્તરિકા’’તિ વુત્તોતિ એવમેત્થ ઉદાહરણોદાહરિતબ્બાનં વિરોધાભાવો દટ્ઠબ્બો. અયોજિયમાને ઉપયોગવચનં ન પાપુણાતિ સામિવચનસ્સ પસઙ્ગે અન્તરા-સદ્દયોગેન ઉપયોગવચનસ્સ ઇચ્છિતત્તા. તેનેવાહ ‘‘અન્તરાસદ્દેન યુત્તત્તા ઉપયોગવચનં કત’’ન્તિ.

‘‘નિયતો સમ્બોધિપરાયણો, અટ્ઠાનમેતં ભિક્ખવે અનવકાસો, યં દિટ્ઠિસમ્પન્નો પુગ્ગલો સઞ્ચિચ્ચ પાણં જીવિતા વોરોપેય્ય, ‘‘નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’ તિઆદિવચનતો દિટ્ઠિસીલાનં નિયતસભાવત્તા સોતાપન્નાપિ અઞ્ઞમઞ્ઞં દિટ્ઠિસીલસામઞ્ઞેન સંહતા, પગેવ સકદાગામિઆદયો. ‘‘તથારૂપાય દિટ્ઠિયા દિટ્ઠિસામઞ્ઞગતો વિહરતિ, તથારૂપેસુ સીલેસુ સીલસામઞ્ઞગતો વિહરતી’’તિ વચનતો પુથુજ્જનાનમ્પિ દિટ્ઠિસીલસામઞ્ઞેન સંહતભાવો લબ્ભતિયેવ.

સુપ્પિયોપિ ખોતિ એત્થ ખો-સદ્દો અવધારણત્થો ‘‘અસ્સોસિ ખો’’તિઆદીસુ વિય. તેન અદ્ધાનમગ્ગપટિપન્નો અહોસિયેવ, નાસ્સ મગ્ગપટિપત્તિયા કોચિ અન્તરાયો અહોસીતિ અયમત્થો દીપિતો હોતિ. તત્રાતિ વા કાલસ્સ પટિનિદ્દેસો. સોપિ હિ ‘‘એકં સમય’’ન્તિ પુબ્બે અધિકતો. યઞ્હિ સમયં ભગવા અન્તરા રાજગહઞ્ચ નાળન્દઞ્ચ અદ્ધાનમગ્ગપટિપન્નો, તસ્મિંયેવ સમયે સુપ્પિયોપિ તં મગ્ગં પટિપન્નો અવણ્ણં ભાસતિ, બ્રહ્મદત્તો ચ વણ્ણં ભાસતીતિ. પરિયાયતિ પરિવત્તતીતિ પરિયાયો, વારો. પરિયાયેતિ દેસેતબ્બમત્થં પટિપાદેતીતિ પરિયાયો, દેસના. પરિયાયતિ અત્તનો ફલં પરિગ્ગહેત્વા પવત્તતીતિ પરિયાયો, કારણન્તિ એવં પરિયાય-સદ્દસ્સ વારાદીસુ પવત્તિ વેદિતબ્બા. કારણેનાતિ કારણપતિરૂપકેન. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘અકારણમેવ કારણન્તિ વત્વા’’તિ. કસ્મા પનેત્થ ‘‘અવણ્ણં ભાસતી’’તિ, ‘‘વણ્ણં ભાસતી’’તિ ચ વત્તમાનકાલનિદ્દેસો કતો, નનુ સઙ્ગીતિકાલતો સો અવણ્ણવણ્ણાનં ભાસિતકાલો અતીતોતિ? સચ્ચમેતં, ‘‘અદ્ધાનમગ્ગપટિપન્નો હોતી’’તિ એત્થ હોતિ-સદ્દો વિય અતીતકાલત્થો ભાસતિ-સદ્દો ચ દટ્ઠબ્બો. અથ વા યસ્મિં કાલે તેહિ અવણ્ણો વણ્ણો ચ ભાસીયતિ, તં અપેક્ખિત્વા એવં વુત્તં. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘તત્રાતિ કાલસ્સ પટિનિદ્દેસો’’તિ ઇદઞ્ચ વચનં સમત્થિતં હોતિ.

અકારણન્તિ અયુત્તિં, અનુપપત્તિન્તિ અત્થો. ન હિ અરસરૂપતાદયો દોસા ભગવતિ સંવિજ્જન્તિ, ધમ્મસઙ્ઘાનઞ્ચ દુરક્ખાતદુપ્પટિપન્નતાદયોતિ. અકારણન્તિ વા યુત્તકારણરહિતં, પટિઞ્ઞામત્તન્તિ અધિપ્પાયો. ઇમસ્મિઞ્ચ અત્થે કારણન્તિ વત્વાતિ કારણં વાતિ વત્વાતિ અત્થો. અરસરૂપાદીનઞ્ચેત્થ જાતિવુડ્ઢેસુ અભિવાદનાદિસામીચિકમ્માકરણં કારણં, તથા ઉત્તરિમનુસ્સધમ્માલમરિયઞાણદસ્સનાભાવસ્સ સુન્દરિકામગુણાદિનવબોધો, સંસારસ્સ આદિકોટિયા અપઞ્ઞાયનપટિઞ્ઞા, અબ્યાકતવત્થુબ્યાકરણન્તિ એવમાદયો, તથા અસબ્બઞ્ઞુતાદીનં કમાવબોધાદયો યથારહં નિદ્ધારેતબ્બા. તથા તથાતિ જાતિવુડ્ઢાનં અનભિવાદનાદિઆકારેન.

અવણ્ણં ભાસમાનોતિ અવણ્ણંભાસનહેતુ. હેતુઅત્થો હિ અયં માન-સદ્દો. અનયબ્યસનં પાપુણિસ્સતિ એકન્તમહાસાવજ્જત્તા રતનત્તયોપવાદસ્સ. તેનેવાહ –

‘‘યો નિન્દિયં પસંસતિ,

તં વા નિન્દતિ યો પસંસિયો;

વિચિનાતિ મુખેન સો કલિં,

કલિના તેન સુખં ન વિન્દતી’’તિ.

‘‘અમ્હાકં આચરિયો’’તિઆદિના બ્રહ્મદત્તસ્સ સંવેગુપ્પત્તિં, અત્તનો આચરિયે કારુઞ્ઞપ્પવત્તિઞ્ચ દસ્સેત્વા કિઞ્ચાપિ અન્તેવાસિના આચરિયસ્સ અનુકૂલેન ભવિતબ્બં, અયં પન પણ્ડિતજાતિકત્તા ન એદિસેસુ તં અનુવત્તતીતિ, ઇદાનિ તસ્સ કમ્મસ્સકતઞ્ઞાણપ્પવત્તિં દસ્સેન્તો ‘‘આચરિયે ખો પના’’તિઆદિમાહ. વણ્ણં ભાસિતું આરદ્ધો ‘‘અપિનામાયં એત્તકેનાપિ રતનત્તયાવણ્ણતો ઓરમેય્યા’’તિ. વણ્ણીયતીતિ વણ્ણો, ગુણો. વણ્ણનં ગુણસઙ્કિત્તનન્તિ વણ્ણો, પસંસા. સંઞ્ઞૂળ્હાતિ ગન્થિતા, નિબન્ધિતાતિ અત્થો. અતિત્થેન પક્ખન્દો ધમ્મકથિકોતિ ન વત્તબ્બો અપરિમાણગુણત્તા બુદ્ધાદીનં, નિરવસેસાનઞ્ચ તેસં ઇધ પકાસનં પાળિસંવણ્ણનાયેવ સમ્પજ્જતીતિ. અનુસ્સવાદીતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન આકારપરિવિતક્કદિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિયો સઙ્ગણ્હાતિ. અત્તનો થામેન વણ્ણં અભાસિ, ન પન બુદ્ધાદીનં ગુણાનુરૂપન્તિ અધિપ્પાયો. અસઙ્ખ્યય્યાપરિમિતપ્પભેદા હિ બુદ્ધાદીનં ગુણા. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘બુદ્ધોપિ બુદ્ધસ્સ ભણેય્ય વણ્ણં,

કપ્પમ્પિ ચે અઞ્ઞમભાસમાનો;

ખીયેથ કપ્પો ચિરદીઘમન્તરે,

વણ્ણો ન ખીયેથ તથાગતસ્સા’’તિ.

ઇધાપિ વક્ખતિ ‘‘અપ્પમત્તકં ખો પનેત’’ન્તિઆદિ.

ઇતિ હ તેતિ એત્થ ઇતીતિ વુત્તપ્પકારપરામસનં. હ-કારો નિપાતમત્તન્તિ આહ ‘‘એવં તે’’તિ.

ઇરિયાપથાનુબન્ધનેન અનુબન્ધા હોન્તિ, ન પન સમ્માપટિપત્તિઅનુબન્ધનેનાતિ અધિપ્પાયો. તસ્મિં કાલેતિ યસ્મિં સંવચ્છરે ઉતુમ્હિ માસે પક્ખે વા ભગવા તં અદ્ધાનમગ્ગં પટિપન્નો, તસ્મિં કાલે. તેનેવ હિ કિરિયાવિચ્છેદદસ્સનવસેન ‘‘રાજગહે પિણ્ડાય ચરતી’’તિ વત્તમાનકાલનિદ્દેસો કતો. સોતિ એવં રાજગહે વસમાનો ભગવા. તં દિવસન્તિ યં દિવસં અદ્ધાનમગ્ગપટિપન્નો, તં દિવસં. તં અદ્ધાનં પટિપન્નો નાળન્દાયં વેનેય્યાનં વિવિધ હિતસુખનિપ્ફત્તિં આકઙ્ખમાનો ઇમિસ્સા ચ અટ્ઠુપ્પત્તિયા તિવિધસીલાલઙ્કતં નાનાવિધકુહનલપનાદિમિચ્છાજીવવિદ્ધંસનં દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિજાલવિનિવેઠનં દસસહસ્સિલોકધાતુપકમ્પનં બ્રહ્મજાલસુત્તન્તં દેસેસ્સામીતિ. એત્તાવતા ‘‘કસ્મા પન ભગવા તં અદ્ધાનં પટિપન્નો’’તિ ચોદના વિસોધિતા હોતિ. ‘‘કસ્મા ચ સુપ્પિયો અનુબન્ધો’’તિ અયં પન ચોદના ‘‘ભગવતો તં મગ્ગં પટિપન્નભાવં અજાનન્તો’’તિ એતેન વિસોધિતા હોતિ. ન હિ સો ભગવન્તં દટ્ઠુમેવ ઇચ્છતીતિ. તેનેવાહ ‘‘સચે પન જાનેય્ય, નાનુબન્ધેય્યા’’તિ.

નીલપીતલોહિતોદાતમઞ્જિટ્ઠપભસ્સરવસેન ‘‘છબ્બણ્ણરસ્મિયો. ‘‘સમન્તા અસીતિહત્થપ્પમાણે’’તિ તાસં રસ્મીનં પકતિયા પવત્તિટ્ઠાનવસેન વુત્તં. ‘‘તસ્મિં કિર સમયે’’તિ ચ તસ્મિં અદ્ધાનગમનસમયે બુદ્ધસિરિયા અનિગૂહિતભાવદસ્સનત્થં વુત્તં. ન હિ તદા તસ્સા નિગૂહને પક્કુસાતિઅભિગમનાદીસુ વિય કિઞ્ચિપિ કારણં અત્થીતિ. રતનાવેળં રતનવટંસકં. ચીનપિટ્ઠચુણ્ણં સિન્ધનચુણ્ણં.

બ્યામપ્પભાપરિક્ખેપવિલાસિની ચ અસ્સ ભગવતો લક્ખણમાલાતિ મહાપુરિસલક્ખણાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞપટિબદ્ધત્તા એવમાહ. દ્વત્તિંસાય ચન્દમણ્ડલાનં માલા કેનચિ ગન્થેત્વા ઠપિતા યદિ સિયાતિ પરિકપ્પનવસેનાહ ‘‘ગન્થેત્વા ઠપિતદ્વત્તિંસચન્દમાલાયા’’તિ. સિરિં અભિભવન્તી ઇવાતિ સમ્બન્ધો. એસ નયો સૂરિયમાલાયાતિઆદીસુપિ. મહાથેરાતિ મહાસાવકે સન્ધાયાહ. એવં ગચ્છન્તં ભગવન્તં ભિક્ખૂ ચ દિસ્વા અથ અત્તનો પરિસં અવલોકેસીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘યસ્મા પનેસા’’તિઆદિના ‘‘કસ્મા ચ સો રતનત્તયસ્સ અવણ્ણં ભાસતી’’તિ ચોદનં વિસોધેતિ. ઇતીતિ એવં, વુત્તપ્પકારેનાતિ અત્થો. ઇમેહિ દ્વીહીતિ લાભપરિવારહાનિં નિગમનવસેન દસ્સેતિ. ભગવતો વિરોધાનુનયાભાવવીમંસનત્થં એતે અવણ્ણં વણ્ણઞ્ચ ભાસન્તીતિ અપરે. ‘‘મારેન અન્વાવિટ્ઠા એવં કરોન્તી’’તિ ચ વદન્તિ.

૨. અમ્બલટ્ઠિકાય અવિદૂરે ભવત્તા ઉય્યાનં અમ્બલટ્ઠિકા યથા ‘‘વરુણાનગરં, ગોદાગામો’’તિ. કેચિ પન ‘‘અમ્બલટ્ઠિકાતિ યથાવુત્તનયેનેવ એકગામો’’તિ વદન્તિ. તેસં મતે અમ્બલટ્ઠિકાયન્તિ સમીપત્થે ભુમ્મવચનં. રાજાગારકં વેસ્સવણમહારાજદેવાયતનન્તિ એકે. બહુપરિસ્સયોતિ બહુપદ્દવો. ‘‘સદ્ધિં અન્તેવાસિના બ્રહ્મદત્તેન માણવેના’’તિ વુત્તં સીહળટ્ઠકથાયં. તઞ્ચ ખો પાળિ આરુળ્હવસેનેવ, ન પન તદા સુપ્પિયસ્સ પરિસાય અભાવતો. કસ્મા પનેત્થ બ્રહ્મદત્તોયેવ પાળિ આરુળ્હો, ન સુપ્પિયસ્સ પરિસાતિ? પયોજનાભાવતો. યથા ચેતં, એવં અઞ્ઞમ્પિ એદિસં પયોજનાભાવતો સઙ્ગીતિકારેહિ ન સઙ્ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. કેચિ પન ‘‘વુત્તન્તિ પાળિયં વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ, તં ન યુજ્જતિ પાળિઆરુળ્હવસેન પાળિયં વુત્તન્તિ આપજ્જનતો. તસ્મા યથાવુત્તનયેનેવેત્થ અત્થો ગહેતબ્બો. પરિવારેત્વા નિસિન્નો હોતીતિ સમ્બન્ધો.

૩. કથાધમ્મોતિ કથાસભાવો, કથાધમ્મો ઉપપરિક્ખાવિધીતિ કેચિ. નીયતીતિ નયો, અત્થો. સદ્દસત્થં અનુગતો નયો સદ્દનયો. તત્થ હિ અનભિણ્હવુત્તિકે અચ્છરિય-સદ્દો ઇચ્છિતો. તેનેવાહ ‘‘અન્ધસ્સ પબ્બતારોહણં વિયા’’તિ. અચ્છરાયોગ્ગન્તિઅચ્છરિયન્તિ નિરુત્તિનયો, સો પન યસ્મા પોરાણટ્ઠકથાયં આગતો, તસ્મા આહ ‘‘અટ્ઠકથાનયોતિ. યાવઞ્ચિદં સુપ્પટિવિદિતાતિ સમ્બન્ધો, તસ્સ યત્તકં સુટ્ઠુ પટિવિદિતા, તં એત્તકન્તિ ન સક્કા અમ્હેહિ પટિવિજ્ઝિતું, અક્ખાતું વાતિ અત્થો. તેનેવાહ ‘‘તેન સુપ્પટિવિદિતતાય અપ્પમેય્યતં દસ્સેતી’’તિ.

પકતત્થપટિનિદ્દેસો તં-સદ્દોતિ તસ્સ ‘‘ભગવતા’’તિઆદીહિ પદેહિ સમાનાધિકરણભાવેન વુત્તસ્સ યેન અભિસમ્બુદ્ધભાવેન ભગવા પકતો સુપાકટો ચ હોતિ, તં અભિસમ્બુદ્ધભાવં સદ્ધિં આગમનપટિપદાય અત્થભાવેન દસ્સેન્તો ‘‘યો સો…પે… અભિસમ્બુદ્ધો’’તિ આહ. સતિપિ ઞાણદસ્સન-સદ્દાનં ઇધ પઞ્ઞાવેવચનભાવે તેન તેન વિસેસેન નેસં સવિસયવિસેસપ્પવત્તિદસ્સનત્થં અસાધારણઞાણવિસેસવસેન વિજ્જત્તયવસેન વિજ્જાભિઞ્ઞાનાવરણવસેન સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણમંસચક્ખુવસેન પટિવેધદેસનાઞાણવસેન ચ તદત્થં યોજેત્વા દસ્સેન્તો ‘‘તેસં તેસ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ આસયાનુસયં જાનતાઆસયાનુસયઞાણેન. સબ્બઞેય્યધમ્મં પસ્સતા સબ્બઞ્ઞુતાનાવરણઞાણેહિ.

પુબ્બેનિવાસાદીહીતિ પુબ્બેનિવાસાસવક્ખયઞાણેહિ. પટિવેધપઞ્ઞાયાતિ અરિયમગ્ગપઞ્ઞાય. અરીનન્તિ કિલેસારીનં, પઞ્ચવિધમારાનં વા, સાસનપચ્ચત્થિકાનં વા અઞ્ઞતિત્થિયાનં, તેસં હનનં પાટિહારિયેહિ અભિભવનં, અપ્પટિભાનતાકરણં, અજ્ઝુપેક્ખનઞ્ચ. કેસિવિનયસુત્તઞ્ચેત્થ નિદસ્સનં.

તથા ઠાનાઠાનાદીનિ જાનતા, યથાકમ્મૂપગે સત્તે પસ્સતા, સવાસનાનં આસવાનં ખીણત્તા અરહતા, અભિઞ્ઞેય્યાદિભેદે ધમ્મે અભિઞ્ઞેય્યાદિતો અવિપરીતાવબોધતો સમ્માસમ્બુદ્ધેન. અથ વા તીસુ કાલેસુ અપ્પટિહતઞાણતાય જાનતા, તિણ્ણમ્પિ કમ્માનં ઞાણાનુપરિવત્તિતો નિસમ્મકારિતાય પસ્સતા, દવાદીનમ્પિ અભાવસાધિકાય પહાનસમ્પદાય અરહતા, છન્દાદીનં અહાનિહેતુભૂતાય અપરિક્ખયપટિભાનસાધિકાય સબ્બઞ્ઞુતાય સમ્માસમ્બુદ્ધેનાતિ એવં દસબલટ્ઠારસાવેણિકબુદ્ધધમ્મેહિપિ યોજના વેદિતબ્બા.

યદિપિ હીનકલ્યાણભેદેન દુવિધાવ અધિમુત્તિ પાળિયં વુત્તા, પવત્તિઆકારવસેન પન અનેકભેદભિન્નાતિ આહ ‘‘નાનાધિમુત્તિકતા’’તિ. સા પન અધિમુત્તિ અજ્ઝાસયધાતુ, તદપિ તથા તથા દસ્સનં ખમનં રોચનઞ્ચાતિ આહ ‘‘નાનાજ્ઝાસયતા…પે… રુચિતા’’તિ. નાનાધિમુત્તિકતઞાણેનાતિ ચેત્થ સબ્બઞ્ઞુતઞાણં અધિપ્પેતં, ન દસબલઞાણન્તિ આહ ‘‘સબ્બઞ્ઞુતઞાણેના’’તિ. ઇતિ હ મેતિ એત્થ એવં-સદ્દત્થો ઇતિ-સદ્દો, હ-કારો નિપાતમત્તં સરલોપો ચ કતોતિ દસ્સેતું વુત્તં ‘‘એવં ઇમે’’તિ.

૪. અરહત્તમગ્ગેન સમુગ્ઘાતં કતં, યતો ‘‘નત્થિ અબ્યાવટમનો’’તિ બુદ્ધધમ્મેસુ વુચ્ચતિ. વીતિનામેત્વા ફલસમાપત્તીહિ. નિવાસેત્વા વિહારનિવાસનપરિવત્તનવસેન. ‘‘કદાચિ એકકો’’તિઆદિ તેસં તેસં વિનેય્યાનં વિનયનાનુકૂલં ભગવતો ઉપસઙ્કમદસ્સનં. પાદનિક્ખેપસમયે ભૂમિયા સમભાવાપત્તિ સુપ્પતિટ્ઠિતપાદતાય નિસ્સન્દફલં, ન ઇદ્ધિનિમ્માનં. ‘‘ઠપિતમત્તે દક્ખિણપાદે’’તિ બુદ્ધાનં સબ્બદક્ખિણતાય વુત્તં. અરહત્તે પતિટ્ઠહન્તીતિ સમ્બન્ધો.

દુલ્લભા સમ્પત્તીતિ સતિપિ મનુસ્સત્તપટિલાભે પતિરૂપદેસવાસઇન્દ્રિયાવેકલ્લસદ્ધાપટિલાભાદયો ગુણા દુલ્લભાતિ અત્થો. ચાતુમહારાજિકભવનન્તિ ચાતુમહારાજિકદેવલોકે સુઞ્ઞવિમાનાનિ ગચ્છન્તીતિ અત્થો. એસ નયો તાવતિંસભવનાદીસુપિ. કાલયુત્તન્તિ ઇમિસ્સા વેલાય ઇમસ્સ એવં વત્તબ્બન્તિ તંતંકાલાનુરૂપં. સમયયુત્તન્તિ તસ્સેવ વેવચનં, અટ્ઠુપ્પત્તિઅનુરૂપં વા. અથ વા સમયયુત્તન્તિ હેતૂદાહરણસહિતં. કાલેન સાપદેસઞ્હિ ભગવા ધમ્મં દેસેતિ. ઉતું ગણ્હપેતિ, ન પન મલં પક્ખાલેતીતિ અધિપ્પાયો. ન હિ ભગવતો કાયે રજોજલ્લં ઉપલિમ્પતીતિ.

કિલાસુભાવો કિલમથો. સીહસેય્યં કપ્પેતિ સરીરસ્સ કિલાસુભાવમોચનત્થન્તિ યોજેતબ્બં. ‘‘બુદ્ધચક્ખુના લોકં વોલોકેતી’’તિ ઇદં પચ્છિમયામે ભગવતો બહુલઆચિણ્ણવસેન વુત્તં. અપ્પેકદા અવસિટ્ઠબલઞાણેહિ સબ્બઞ્ઞુતઞાણેન ચ ભગવા તમત્થં સાધેતીતિ. ‘‘ઇમે દિટ્ઠિટ્ઠાના’’તિઆદિદેસના સીહનાદો. તેસં ‘‘વેદનાપચ્ચયા તણ્હા’’ તિઆદિના પચ્ચયાકારં સમોધાનેત્વા. ‘‘સિનેરું ઉક્ખિપન્તો વિય નભં પહરન્તો વિય ચા’’તિ ઇદં બ્રહ્મજાલદેસનાય અનઞ્ઞસાધારણત્તા સુદુક્કરતાદસ્સનત્થં વુત્તં. એતન્તિ ‘‘યેન, તેના’’તિ એતં પદદ્વયં. યેનાતિ વા હેતુમ્હિ કરણવચનં, યેન કારણેન સો મણ્ડલમાળો ઉપસઙ્કમિતબ્બો, તેન કારણેન ઉપસઙ્કમીતિ અત્થો, કારણં પન ‘‘ઇમે ભિક્ખૂ’’તિઆદિના અટ્ઠકથાયં વુત્તંએવ. કટ્ઠન્તિ નિસીદનયોગ્યં દારુક્ખન્ધં.

પુરિમોતિ ‘‘કતમાય નુ ભવથા’’તિ એવં વુત્તો અત્થો. કા ચ પન વોતિ એત્થ ચ-સદ્દો બ્યતિરેકે. તેન યથાપુચ્છિતાય કથાય વક્ખમાનં વિપ્પકતભાવં જોતેતિ. પન-સદ્દો વચનાલઙ્કારો. યાય હિ કથાય તે ભિક્ખૂ સન્નિસિન્ના, સા એવ અન્તરાકથાભૂતા વિપ્પકતા વિસેસેન પુન પુચ્છીયતીતિ. અઞ્ઞાતિ અન્તરાસદ્દસ્સ અત્થમાહ. અઞ્ઞત્થે હિ અયં અન્તરા-સદ્દો ‘‘ભૂમન્તરં સમયન્તર’’ન્તિઆદીસુ વિય. અન્તરાતિ વા વેમજ્ઝેતિ અત્થો. નનુ ચ તેહિ ભિક્ખૂહિ સા કથા યથાધિપ્પાયં ‘‘ઇતિ હ મે’’તિઆદિના નિટ્ઠપિતા યેવાતિ? ન નિટ્ઠાપિતા ભગવતો ઉપસઙ્કમનેન ઉપચ્છિન્નત્તા. યદિ હિ ભગવા તસ્મિં ખણે ન ઉપસઙ્કમેય્ય ભિય્યોપિ તપ્પટિબદ્ધાયેવ કથા પવત્તેય્યું, ભગવતો ઉપસઙ્કમનેન પન ન પવત્તેસું. તેનેવાહ અયં ખો…પે… અનુપ્પત્તો’’તિ. કસ્મા પનેત્થ ધમ્મવિનયસઙ્ગહે કરિયમાને નિદાનવચનં, નનુ ભગવતો વચનમેવ સઙ્ગહેતબ્બન્તિ? વુચ્ચતેદેસનાય ઠિતિઅસમ્મોસસદ્ધેય્યભાવસમ્પાદનત્થં. કાલદેસદેસકવત્થુધમ્મપટિગ્ગાહકપટિબદ્ધા હિ દેસના ચિરટ્ઠિતિકા હોતિ, અસમ્મોસધમ્મા સદ્ધેય્યા ચ. દેસકાલકત્તુસોતુનિમિત્તેહિ ઉપનિબન્ધો વિય વોહારવિનિચ્છયો, તેનેવ ચાયસ્મતા મહાકસ્સપેન ‘‘બ્રહ્મજાલં આવુસો આનન્દ કત્થ ભાસિત’’ન્તિઆદિના દેસાદિપુચ્છાસુ કતાસુ તાસં વિસ્સજ્જનં કરોન્તેન ધમ્મભણ્ડાગારિકેન નિદાનં ભાસિતન્તિ તયિદમાહ ‘‘કાલ…પે… નિદાનં ભાસિત’’ન્તિ.

અપિચ સત્થુસિદ્ધિયા નિદાનવચનં. તથાગતસ્સ હિ ભગવતો પુબ્બરચનાનુમાનાગમતક્કાભાવતો સમ્માસમ્બુદ્ધત્તસિદ્ધિ. સમ્માસમ્બુદ્ધભાવેન હિસ્સ પુબ્બરચનાદીનં અભાવો સબ્બત્થ અપ્પટિહતઞાણચારતાય, એકપ્પમાણત્તા ચ ઞેય્યધમ્મેસુ. તથા આચરિયમુટ્ઠિધમ્મમચ્છરિયસત્થુસાવકાનુરોધાભાવતો ખીણાસવત્તસિદ્ધિ. ખીણા સવતાય હિસ્સ આચરિયમુટ્ઠિઆદીનં અભાવો, વિસુદ્ધા ચ પરાનુગ્ગહપ્પવત્તિ. ઇતિ દેસકદોસભૂતાનં દિટ્ઠિચારિત્તસમ્પત્તિદૂસકાનં અવિજ્જાતણ્હાનં અભાવસૂચકેહિ, ઞાણપ્પહાનસમ્પદાભિ બ્યઞ્જનકેહિ ચ સમ્બુદ્ધવિસુદ્ધભાવેહિ પુરિમવેસારજ્જદ્વયસિદ્ધિ, તતો એવ ચ અન્તરાયિકનિય્યાનિકધમ્મેસુ સમ્મોહાભાવસિદ્ધિતો પચ્છિમવેસારજ્જદ્વયસિદ્ધીતિ ભગવતો ચતુવેસારજ્જસમન્નાગમો, અત્તહિતપરહિતપ્પટિપત્તિ ચ પકાસિતા હોતિ નિદાનવચનેન સમ્પત્તપરિસાય અજ્ઝાસયાનુરૂપં ઠાનુપ્પત્તિકપ્પટિભાનેન ધમ્મદેસનાદીપનતો, ‘‘જાનતા પસ્સતા’’તિઆદિ વચનતો ચ. તેન વુત્તં ‘‘સત્થુસિદ્ધિયા નિદાનવચન’’ન્તિ.

તથા સત્થુસિદ્ધિયા નિદાનવચનં. ઞાણકરુણાપરિગ્ગહિતસબ્બકિરિયસ્સ હિ ભગવતો નત્થિ નિરત્થિકા પવત્તિ, અત્તહિતત્થા વા, તસ્મા પરેસંયેવ અત્થાય પવત્તસબ્બકિરિયસ્સ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સકલમ્પિ કાયવચીમનોકમ્મં સત્થુભૂતં, ન કબ્યરચનાદિસાસનભૂતં. તેન વુત્તં ‘‘સત્થુસિદ્ધિયા નિદાનવચન’’ન્તિ. અપિચ સત્થુનો પમાણભૂતતાવિભાવનેન સાસનસ્સ પમાણભાવસિદ્ધિયા નિદાનવચનં. ‘‘ભગવતા’’તિ હિ ઇમિના તથાગતસ્સ ગુણવિસિટ્ઠસત્તુત્તમાદિભાવદીપનેન, ‘‘જાનતા’’તિઆદિના આસયાનુસયઞાણાદિપયોગદીપનેન ચ અયમત્થો સાધિતો હોતિ. ઇદમેત્થ નિદાનવચનપયોજનસ્સ મુખમત્તદસ્સનં. કો હિ સમત્થો બુદ્ધાનુબુદ્ધેન ધમ્મભણ્ડાગારિકેન ભાસિતસ્સ નિદાનસ્સ પયોજનાનિ નિરવસેસતો વિભાવેતુન્તિ.

નિદાનવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. નિક્ખિત્તસ્સાતિ દેસિતસ્સ. દેસનાપિ હિ દેસેતબ્બસ્સ સીલાદિઅત્થસ્સ વિનેય્યસન્તાનેસુ નિક્ખિપનતો ‘‘નિક્ખેપો’’તિ વુચ્ચતિ. તત્થ યથા અનેકસતઅનેકસહસ્સભેદાનિપિ સુત્તન્તાનિ સંકિલેસભાગિયાદિસાસનપ્પટ્ઠાનનયેન સોળસવિધતં નાતિવત્તન્તિ, એવં અત્તજ્ઝાસયાદિસુત્તનિક્ખેપવસેન ચતુબ્બિધભાવન્તિ આહ ‘‘ચત્તારો સુત્તનિક્ખેપા’’તિ. કામઞ્ચેત્થ અત્તજ્ઝાસયસ્સ, અટ્ઠુપ્પત્તિયા ચ પરજ્ઝાસયપુચ્છાહિ સદ્ધિં સંસગ્ગભેદો સમ્ભવતિ અજ્ઝાસયપુચ્છાનુસન્ધિસબ્ભાવતો, અત્તજ્ઝાસયઅટ્ઠુપ્પત્તીનં પન અઞ્ઞમઞ્ઞં સંસગ્ગો નત્થીતિ નયિધ નિરવસેસો વિત્થારનયો સમ્ભવતિ, તસ્મા ‘‘ચત્તારો સુત્તનિક્ખેપા’’તિ વુત્તં. અથ વા યદિપિ અટ્ઠુપ્પત્તિયા અજ્ઝાસયેન સિયા સંસગ્ગભેદો, તદન્તોગધત્તા પન સેસનિક્ખેપાનં મૂલનિક્ખેપવસેન ચત્તારોવ દસ્સિતાતિ દટ્ઠબ્બં. સો પનાયં સુત્તનિક્ખેપો સામઞ્ઞભાવતો પઠમં વિચારેતબ્બો, તસ્મિં વિચારિતે યસ્સા અટ્ઠુપ્પત્તિયા ઇદં સુત્તં નિક્ખિત્તં, તસ્સા વિભાગવસેન ‘‘મમં વા ભિક્ખવે’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૫, ૬), ‘‘અપ્પમત્તકં ખો પનેત’’ન્તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૭), ‘‘અત્થિ ભિક્ખવે’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૨૮) ચ પવત્તાનં સુત્તાનં સુત્તપદેસાનં વણ્ણના વુચ્ચમાના તંતંઅનુસન્ધિદસ્સનસુખતાય સુવિઞ્ઞેય્યા હોતીતિ આહ ‘‘સુત્તનિક્ખેપં વિચારેત્વા વુચ્ચમાના પાકટા હોતી’’તિ.

‘‘સુત્તનિક્ખેપા’’તિઆદીસુ નિક્ખિપનં નિક્ખેપો, સુત્તસ્સ નિક્ખેપો સુત્તસ્સ કથનં સુત્તનિક્ખેપો, સુત્તદેસનાતિ અત્થો. નિક્ખિપીયતીતિ વા નિક્ખેપો, સુત્તંયેવ નિક્ખેપો સુત્તનિક્ખેપો. અત્તનો અજ્ઝાસયો અત્તજ્ઝાસયો, સો અસ્સ અત્થિ સુત્તદેસનાકારણભૂતોતિ અત્તજ્ઝાસયો. અત્તનો અજ્ઝાસયો એતસ્સાતિ વા અત્તજ્ઝાસયો. પરજ્ઝાસયોતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. પુચ્છાય વસો પુચ્છાવસો, સો એતસ્સ અત્થીતિ પુચ્છવસિકો. અરણીયતો અત્થો, સુત્તદેસનાય વત્થુ. અત્થસ્સ ઉપ્પત્તિ અત્થુપ્પત્તિ, અત્થુપ્પત્તિયેવ અટ્ઠુપ્પત્તિ, સા એતસ્સ અત્થીતિ અટ્ઠુપ્પત્તિકો. અથ વા નિક્ખિપીયતિ સુત્તં એતેનાતિ સુત્તનિક્ખેપો, અત્તજ્ઝાસયાદિ એવ. એતસ્મિં પન અત્થવિકપ્પે અત્તનો અજ્ઝાસયો અત્તજ્ઝાસયો, પરેસં અજ્ઝાસયો પરજ્ઝાસયો, પુચ્છીયતીતિ પુચ્છા, પુચ્છિતબ્બો અત્થો. સોતબ્બવસપ્પવત્તં ધમ્મપ્પટિગ્ગાહકાનં વચનં પુચ્છાવસિકા, તદેવ નિક્ખેપસદ્દાપેક્ખાય પુલ્લિઙ્ગવસેન વુત્તં ‘‘પુચ્છાવસિકો’’તિ. તથા અટ્ઠુપ્પત્તિયેવ ‘‘અટ્ઠુપ્પત્તિકો’’તિ એવમ્પેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

એત્થ ચ પરેસં ઇન્દ્રિયપરિપાકાદિકારણનિરપેક્ખતા અત્તજ્ઝાસયસ્સ વિસું નિક્ખેપભાવો યુત્તો. તેનેવાહ ‘‘કેવલં અત્તનો અજ્ઝાસયેનેવ કથેતી’’તિ. પરજ્ઝાસયપુચ્છાવસિકાનં પન પરેસં અજ્ઝાસયપુચ્છાનં દેસનાનિમિત્તભૂતાનં ઉપ્પત્તિયં પવત્તિતાનં કથં અટ્ઠુપ્પત્તિયં અનવરોધો, પુચ્છાવસિકઅટ્ઠુપ્પત્તિકાનં વા પરજ્ઝાસયાનુરોધેન પવત્તિતદેસનત્તા કથં પરજ્ઝાસયે અનવરોધોતિ ન ચોદેતબ્બમેતં. પરેસઞ્હિ અભિનીહારપરિપુચ્છાદિવિનિમુત્તસ્સેવ સુત્તદેસનાકારણુપ્પાદસ્સ અટ્ઠુપ્પત્તિભાવેન ગહિતત્તા પરજ્ઝાસયપુચ્છાવસિકાનં વિસું ગહણં. તથા હિ ધમ્મદાયાદસુત્તાદીનં (મ. નિ. ૧.૨૯) આમિસુપ્પાદાદિદેસનાનિમિત્તં ‘‘અટ્ઠુપ્પત્તી’’તિ વુચ્ચતિ. પરેસં પુચ્છં વિના અજ્ઝાસયમેવ નિમિત્તં કત્વા દેસિતો પરજ્ઝાસયો, પુચ્છાવસેન દેસિતો પુચ્છાવસિકોતિ પાકટો યમત્થોતિ. અત્તનો અજ્ઝાસયેનેવ કથેસિ ધમ્મતન્તિઠપનત્થન્તિ દટ્ઠબ્બં. સમ્મપ્પધાનસુત્તન્તહારકોતિ અનુપુબ્બેન નિદ્દિટ્ઠાનં સંયુત્તકે સમ્મપ્પધાનપટિસંયુત્તાનં સુત્તાનં આવળિ, તથા ઇદ્ધિપાદહારકાદિ.વિમુત્તિપરિપાચનીયા ધમ્મા સદ્ધિન્દ્રિયાદયો. અભિનીહારન્તિ પણિધાનં.

વણ્ણાવણ્ણેતિ એત્થ ‘‘અચ્છરિયં આવુસો’’તિઆદિના ભિક્ખુસઙ્ઘેન વુત્તો વણ્ણોપિ સઙ્ગહિતો, તં પન અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા ‘‘અત્થિ ભિક્ખવે અઞ્ઞે ચ ધમ્મા’’તિઆદિના ઉપરિ દેસનં આરભિસ્સતીતિ. ‘‘મમં વા ભિક્ખવે પરે વણ્ણં ભાસેય્યુ’’ન્તિ ઇમિસ્સા દેસનાય બ્રહ્મદત્તેન વુત્તવણ્ણો અટ્ઠુપ્પત્તીતિ કત્વા વુત્તં ‘‘અન્તેવાસી વણ્ણં. ઇતિ ઇમં વણ્ણાવણ્ણં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા’’તિ. વા-સદ્દો ઉપમાનસમુચ્ચયસંસયવવસ્સગ્ગપદપૂરણવિકપ્પાદીસુ બહૂસુ અત્થેસુ દિસ્સતિ. તથા હેસ ‘‘પણ્ડિતો વાપિ તેન સો’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૬૩) ઉપમાને દિસ્સતિ, સદિસભાવેતિ અત્થો. ‘‘તં વાપિ ધીરા મુનિ વેદયન્તી’’તિઆદીસુ (સુ. નિ. ૨૦૩) સમુચ્ચયે, ‘‘કે વા ઇમે, કસ્સ વા’’તિઆદીસુ (પારા. ૨૯૬) સંસયે, ‘‘અયં વા ઇમેસં સમણબ્રાહ્મણાનં સબ્બબાલો સબ્બમૂળ્હો’’તિઆદીસુ વવસ્સગ્ગે, ‘‘ન વાયં કુમારકો મત્તમઞ્ઞાસી’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૨.૧૫૪) પદપૂરણે, ‘‘યે હિ કેચિ ભિક્ખવે સમણા વા બ્રાહ્મણા વા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૧૭૦) વિકપ્પે, ઇધાયં વિકપ્પેયેવાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘વા-સદ્દો વિકપ્પનત્થો’’તિ. પર-સદ્દો અત્થેવ અઞ્ઞત્થે ‘‘અહઞ્ચેવ ખો પન ધમ્મં દેસેય્યં, પરે ચ મે ન આજાનેય્યુ’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૬૪, ૬૫; મ. નિ. ૧.૨૮૧; મ. નિ. ૨.૨૨૩; સં. નિ. ૧.૧૭૨; મહાવ. ૪, ૮) અત્થિ અધિકે ‘‘ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તઞાણ’’ન્તિઆદીસુ (પટિ. મ. માતિકા ૬૮, ૧.૧૧૧) અત્થિ પચ્છાભાગે ‘‘પરતો આગમિસ્સતી’’તિઆદીસુ. અત્થિ પચ્ચનીકભાવે ‘‘ઉપ્પન્નં પરપ્પવાદં સહ ધમ્મેન સુનિગ્ગહિતં નિગ્ગહેત્વા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૧૬૮). ઇધાપિ પચ્ચનીકભાવેતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘પરેતિ પટિવિરુદ્ધા’’તિ.

ઈદિસેસુપીતિ એત્થ પિ-સદ્દો સમ્ભાવને, તેન રતનત્તયનિમિત્તમ્પિ અકુસલચિત્તપ્પવત્તિ ન કાતબ્બા, પગેવ વટ્ટામિસલોકામિસનિમિત્તન્તિ દસ્સેતિ. સભાવધમ્મતો અઞ્ઞસ્સ કત્તુઅભાવજોતનત્થં આહનતીતિ કત્તુઅત્થે આઘાતસદ્દં દસ્સેતિ, તત્થ આહનતીતિ હિંસતિ વિબાધતિ, ઉપતાપેતિ ચાતિ અત્થો. આહનતિ એતેન, આહનનમત્તં વા આઘાતોતિ કરણભાવત્થાપિ સમ્ભવન્તિયેવ. એવં અવયવભેદનેન આઘાત-સદ્દસ્સ અત્થં વત્વા ઇદાનિ તત્થ પરિયાયેનપિ અત્થં દસ્સેન્તો ‘‘કોપસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ આહ. અયઞ્ચ નયો ‘‘અપ્પચ્ચયો અનભિરદ્ધી’’તિઆદીસુપિ યથાસમ્ભવં વત્તબ્બો. અપ્પતીતા હોન્તિ તેનાતિ પાકટપરિયાયેન અપ્પચ્ચય-સદ્દસ્સ અત્થદસ્સનં, તંમુખેન પન ન પચ્ચેતિ તેનાતિ અપ્પચ્ચયોતિ દટ્ઠબ્બં. અભિરાધયતીતિ સાધયતિ. દ્વીહીતિ આઘાતઅનભિરદ્ધિપદેહિ. એકેનાતિ અપ્પચ્ચયપદેન. સેસાનન્તિ સઞ્ઞાવિઞ્ઞાણક્ખન્ધાનં, સઞ્ઞાવિઞ્ઞાણઅવસિટ્ઠસઙ્ખારક્ખન્ધસઙ્ખાતાનં વા. કરણન્તિ ઉપ્પાદનં. આઘાતાદીનઞ્હિ પવત્તિયા પચ્ચયસમવાયનં ઇધ ‘‘કરણ’’ન્તિ વુત્તં, તં પન અત્થતો ઉપ્પાદનમેવ. અનુપ્પાદનઞ્હિ સન્ધાય ભગવતા ‘‘ન કરણીયા’’તિ વુત્તન્તિ. પટિક્ખિત્તમેવ એકુપ્પાદેકવત્થુકેકારમ્મણેકનિરોધભાવતો.

તત્થાતિ તસ્મિં મનોપદોસે. તુમ્હન્તિ ‘‘તુમ્હાક’’ન્તિ ઇમિના સમાનત્થો એકો સદ્દો ‘‘યથા અમ્હાક’’ન્તિ ઇમિના સમાનત્થો ‘‘અમ્હ’’ન્તિ અયં સદ્દો. યથાહ, ‘‘તસ્મા હિ અમ્હં દહરા ન મિય્યરે’’તિ (જા. ૧.૯.૯૩, ૯૯). ‘‘અન્તરાયો’’તિ ઇદં મનોપદોસસ્સ અકરણીયતાય કારણવચનં. યસ્મા તુમ્હાકંયેવ ચ ભવેય્ય તેન કોપાદિના પઠમજ્ઝાનાદીનં અન્તરાયો, તસ્મા તે કોપાદિપરિયાયેન વુત્તા આઘાતાદયો ન કરણીયાતિ અત્થો. તેન નાહં ‘‘સબ્બઞ્ઞૂ’’તિ ઇસ્સરભાવેન તુમ્હે તતો નિવારેમિ, અથ ખો ઇમિના નામ કારણેનાતિ દસ્સેતિ. તં પન કારણવચનં યસ્મા આદીનવવિભાવનં હોતિ, તસ્મા આહ ‘‘આદીનવં દસ્સેન્તો’’તિ. ‘‘અપિ નુ તુમ્હે’’તિઆદિના મનોપદોસો ન કાલન્તરભાવિનોયેવ હિતસુખસ્સ અન્તરાયકરો, અથ ખો તઙ્ખણપ્પવત્તિરહસ્સપિ હિતસુખસ્સ અન્તરાયકરોતિ મનોપદોસે આદીનવં દળ્હતરં કત્વા દસ્સેતિ. યેસં કેસઞ્ચિ ‘‘પરે’’તિઆદીસુ વિય ન પટિવિરુદ્ધાનંયેવાતિ અત્થો. તેનેવાહ ‘‘કુપિતો’’તિઆદિ.

અન્ધતમન્તિ અન્ધભાવકરતમં. યન્તિ યત્થ. ભુમ્મત્થે હિ એતં પચ્ચત્તવચનં. યસ્મિં કાલે કોધો સહતે નરં, અન્ધતમં તદા હોતીતિ સમ્બન્ધો. યન્તિ વા કારણવચનં, યસ્મા કોધો ઉપ્પજ્જમાનો નરં અભિભવતિ, તસ્મા અન્ધતમં તદા હોતિ, યદા કોધોતિ અત્થો યંતંસદ્દાનં એકન્તસમ્બન્ધિભાવતો. અથ વા યન્તિ કિરિયાય પરામસનં. કોધો સહતેતિ યદેતં કોધસ્સ સહનં અભિભવનં, એતં અન્ધકારતમભવનન્તિ અત્થો. અથ વા યં નરં કોધો સહતે અભિભવતિ, તસ્સ અન્ધતમં તદા હોતિ, તતો ચ કુદ્ધો અત્થં ન જાનાતિ, કુદ્ધો ધમ્મં ન પસ્સતીતિ. અન્તરતોતિ અબ્ભન્તરતો, ચિત્તતો વા.

‘‘ઇદઞ્ચિદઞ્ચ કારણ’’ન્તિ ઇમિના સબ્બઞ્ઞૂ એવ અમ્હાકં સત્થા અવિપરીતધમ્મદેસનત્તા, સ્વાક્ખાતો ધમ્મો એકન્તનિય્યાનિકત્તા, સુપ્પટિપન્નો સઙ્ઘો સંકિલેસરહિતત્તાતિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ. ‘‘ઇદઞ્ચિદઞ્ચ કારણ’’ન્તિ એતેન ચ ‘‘ન સબ્બઞ્ઞૂ’’તિઆદિવચનં અભૂતં અતચ્છન્તિ નિબ્બેઠિતં હોતિ. દુતિયં પદન્તિ ‘‘અતચ્છ’’ન્તિ પદં. પઠમસ્સાતિ ‘‘અભૂત’’ન્તિ પદસ્સ. ચતુત્થઞ્ચાતિ ‘‘ન ચ પનેતં અમ્હેસુ સંવિજ્જતી’’તિ પદં. તતિયસ્સાતિ ‘‘નત્થિ ચેતં અમ્હેસૂ’’તિ પદસ્સ. અવણ્ણેયેવાતિ કારણપતિરૂપકં વત્વા દોસપતિટ્ઠાપનવસેન નિન્દને એવ. ન સબ્બત્થાતિ કેવલં અક્કોસનખુંસનવમ્ભનાદીસુ ન એકન્તેન નિબ્બેઠનં કાતબ્બન્તિ અત્થો. વુત્તમેવત્થં ‘‘યદિ હી’’તિઆદિના પાકટં કત્વા દસ્સેતિ.

૬. આનન્દન્તિ પમોદન્તિ એતેન ધમ્મેન તંસમઙ્ગિનો સત્તાતિ આનન્દ-સદ્દસ્સ કરણત્થતં દસ્સેતિ. સોભનં મનો અસ્સાતિ સુમનો, સોભનં વા મનો સુમનો, તસ્સ ભાવો સોમનસ્સન્તિ તદઞ્ઞધમ્માનમ્પિ સમ્પયુત્તાનં સોમનસ્સભાવો આપજ્જતીતિ? નાપજ્જતિ રુળ્હીસદ્દત્તા યથા ‘‘પઙ્કજ’’ન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘ચેતસિકસુખસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ આહ. ઉબ્બિલયતીતિ ઉબ્બિલં, ભિન્દતિ પુરિમાવત્થાય વિસેસં આપજ્જતીતિ અત્થો. ઉબ્બિલમેવ ઉબ્બિલાવિતં, તસ્સ ભાવો ઉબ્બિલાવિતત્તં. યાય ઉપ્પન્નાય કાયચિત્તં વાતપૂરિતભસ્તા વિય ઉદ્ધુમાયનાકારપ્પત્તં હોતિ, તસ્સા ગેહસ્સિતાય ઓદગ્ગિયપીતિયા એતં અધિવચનં. તેનેવાહ ‘‘ઉદ્ધચ્ચાવહાયા’’તિઆદિ. ઇધાપિ ‘‘કિઞ્ચાપિ તેસં ભિક્ખૂનં ઉબ્બિલાવિતમેવ નત્થિ, અથ ખો આયતિં કુલપુત્તાનં એદિસેસુપિ ઠાનેસુ અકુસલુપ્પત્તિં પટિસેધેન્તો ધમ્મનેત્તિં ઠપેતી’’તિ, ‘‘દ્વીહિ પદેહિ સઙ્ખારક્ખન્ધો, એકેન વેદનાક્ખન્ધો વુત્તો’’તિ એત્થ ‘‘તેસં વસેન સેસાનમ્પિ સમ્પયુત્તધમ્માનં કરણં પટિક્ખિત્તમેવા’’તિ ચ અટ્ઠકથાયં, ‘‘પિ-સદ્દો સમ્ભાવને’’તિઆદિના ઇધ ચ વુત્તનયેન અત્થો યથાસમ્ભવં વેદિતબ્બો. ‘‘તુમ્હંયેવસ્સ તેન અન્તરાયો’’તિ એત્થાપિ ‘‘અન્તરાયોતિ ઇદ’’ન્તિઆદિના હેટ્ઠા અવણ્ણપક્ખે વુત્તનયેન અત્થો વેદિતબ્બો.

કસ્મા પનેતન્તિ ચ વક્ખમાનંયેવ અત્થં મનસિ કત્વા ચોદેતિ. આચરિયો ‘‘સચ્ચં વણ્ણિત’’ન્તિ તમત્થં પટિજાનિત્વા ‘‘તં પન નેક્ખમ્મનિસ્સિત’’ન્તિઆદિના પરિહરતિ. તત્થ એતન્તિ આનન્દાદીનં અકરણીયતાવચનં. નનુ ભગવતા વણ્ણિતન્તિ સમ્બન્ધો. કસિણેનાતિ કસિણતાય સકલભાવેન. કેચિ પન ‘‘જમ્બુદીપસ્સાતિ કરણે સામિવચન’’ન્તિ વદન્તિ, તેસં મતેન કસિણજમ્બુદીપ-સદ્દાનં સમાનાધિકરણભાવો દટ્ઠબ્બો. તસ્માતિ યસ્મા ગેહસ્સિતપીતિસોમનસ્સં ઝાનાદીનં અન્તરાયકરં, તસ્મા. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા ‘‘સોમનસ્સં પાહં દેવાનં ઇન્દ દુવિધેન વદામિ સેવિતબ્બમ્પિ અસેવિતબ્બમ્પી’’તિ (દી. નિ. ૨.૩૫૯). ‘‘અયઞ્હી’’તિઆદિ યેન સમ્પયુત્તા પીતિ અન્તરાયકરી, તં દસ્સનત્થં વુત્તં. તત્થ ‘‘ઇદઞ્હિ લોભસહગતં પીતિસોમનસ્સ’’ન્તિ વત્તબ્બં સિયા, પીતિગ્ગહણેન પન સોમનસ્સમ્પિ ગહિતમેવ હોતિ સોમનસ્સરહિતાય પીતિયા અભાવતોતિ પીતિયેવ ગહિતાતિ દટ્ઠબ્બં. અથ વા સેવિતબ્બાસેવિતબ્બવિભાગવચનતો સોમનસ્સસ્સ પાકટો અન્તરાયકરભાવો, ન તથા પીતિયાતિ પીતિયેવ લોભસહગતત્તેન વિસેસેત્વા વુત્તા. ‘‘લુદ્ધો અત્થ’’ન્તિઆદિગાથાનં ‘‘કુદ્ધો અત્થ’’ન્તિઆદિ ગાથાસુ વિય અત્થો દટ્ઠબ્બો.

‘‘મમં વા ભિક્ખવે પરે વણ્ણં ભાસેય્યું, ધમ્મસ્સ વા વણ્ણં ભાસેય્યું, સઙ્ઘસ્સ વા વણ્ણં ભાસેય્યું, તત્ર ચે તુમ્હે અસ્સથ આનન્દિનો સુમના ઉબ્બિલાવિતા, અપિ નુ તુમ્હે પરેસં સુભાસિતદુબ્ભાસિતં આજાનેય્યાથાતિ. નો હેતં ભન્તે’’તિ અયં તતિયવારો, સો દેસનાકાલે નીહરિત્વા દેસેતબ્બપુગ્ગલાભાવતો દેસનાય અનાગતોપિ તદત્થસમ્ભવતો અત્થતો આગતોયેવાતિ દટ્ઠબ્બો યથા તં કથાવત્થુપકરણં વિત્થારવસેનાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘અત્થતો આગતો યેવા’’તિ એતેન સંવણ્ણનાકાલે તથા બુજ્ઝનકસત્તાનં વસેન સો વારો આનેત્વા વત્તબ્બોતિ દસ્સેતિ. ‘‘યથેવ હી’’તિઆદિના તમેવત્થસમ્ભવં વિભાવેતિ. વુત્તનયેનાતિ ‘‘તત્ર તુમ્હેહીતિ તસ્મિં વણ્ણે તુમ્હેહી’’તિઆદિના, ‘‘દુતિયં પદં પઠમસ્સ પદસ્સ, ચતુત્થઞ્ચ તતિયસ્સ વેવચન’’ન્તિઆદિના ચ વુત્તનયેન.

ચૂળસીલવણ્ણના

૭. નિવત્તો અમૂલકત્તા વિસ્સજ્જેતબ્બતાભાવતો. અનુવત્તતિયેવ વિસ્સજ્જેતબ્બતાય અધિકતભાવતો. અનુસન્ધિં દસ્સેસ્સતિ ‘‘અત્થિ ભિક્ખવે’’તિઆદિના. ઓરન્તિ વા અપરભાગો ‘‘ઓરતો ભોગં, ઓરં પાર’’ન્તિઆદીસુ વિય. અથ વા હેટ્ઠાઅત્થો ઓર-સદ્દો ‘‘ઓરં આગમનાય યે પચ્ચયા, તે ઓરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાની’’તિઆદીસુ વિય. સીલઞ્હિ સમાધિપઞ્ઞાયો અપેક્ખિત્વા અપરભાગો, હેટ્ઠાભૂતઞ્ચ હોતીતિ. સીલમત્તકન્તિ એત્થ મત્ત-સદ્દો અપ્પકત્થો વા ‘‘ભેસજ્જમત્તા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૪૪૭) વિય. વિસેસનિવત્તિઅત્થો વા ‘‘અવિતક્કવિચારમત્તા ધમ્મા (ધ. સ. તિકમાતિકા ૬), મનોમત્તા ધાતુ મનોધાતૂ’’તિ ચ આદીસુ વિય. ‘‘અપ્પમત્તકં, ઓરમત્તક’’ન્તિ પદદ્વયેન સામઞ્ઞતો વુત્તોયેવ હિ અત્થો સીલમત્તકન્તિ વિસેસવસેન વુત્તો. અથ વા સીલેનપિ તદેકદેસસ્સેવ સઙ્ગહણત્થં અપ્પકત્થવાચકો, વિસેસનિવત્તિઅત્થો એવ વા ‘‘સીલમત્તક’’ન્તિ એત્થ મત્ત-સદ્દો વુત્તો. તથા હિ ઇન્દ્રિયસંવરપચ્ચયસન્નિસ્સિતસીલાનિ ઇધ દેસનં અનારુળ્હાનિ. ન હિ તાનિ પાતિમોક્ખઆજીવપારિસુદ્ધિસીલાનિ વિય સબ્બપુથુજ્જનેસુ પાકટાનીતિ. ‘‘ઉસ્સાહં કત્વા’’તિ એતેન ‘‘વદમાનો’’તિ એત્થ સત્તિઅત્થં માન-સદ્દં દસ્સેતિ.

અલઙ્કરણં વિભૂસનં અલઙ્કારો, કુણ્ડલાદિપસાધનં વા. ઊનટ્ઠાનપૂરણં મણ્ડનં. મણ્ડનેતિ મણ્ડનહેતુ. અથ વા મણ્ડતીતિ મણ્ડનો, મણ્ડનજાતિકો પુરિસો. બહુવચનત્થે ચ ઇદં એકવચનં, મણ્ડનસીલેસૂતિ અત્થો. પરિપૂરકારીતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો, પકારત્થો વા, તેન સકલમ્પિ સીલથોમન સુત્તં દસ્સેતિ. ચન્દનન્તિ ચન્દનસહચરણતો ચન્દનગન્ધો, તથા તગરાદીસુપિ. સતઞ્ચ ગન્ધોતિ એત્થ ગન્ધો વિયાતિ ગન્ધોતિ વુત્તો સીલનિબન્ધનો થુતિઘોસો. સીલઞ્હિ કિત્તિયા નિમિત્તં. યથાહ ‘‘સીલવતો સીલસમ્પન્નસ્સ કલ્યાણો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગચ્છતી’’તિ (દી. નિ. ૨.૧૫૦; અ. નિ. ૫.૨૧૩; મહાવ. ૨૮૫). પવાયતીતિ પકાસતિ. ગન્ધાવ ગન્ધજાતા.

‘‘અપ્પકં બહુક’’ન્તિ ઇદં પારાપારં વિય અઞ્ઞમઞ્ઞં ઉપનિધાય વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘ઉપરિગુણે ઉપનિધાયા’’તિ. સીલઞ્હીતિ એત્થ હિ-સદ્દો હેતુઅત્થો, તેન ઇદં દસ્સેતિ ‘‘યસ્મા સીલં કિઞ્ચાપિ પતિટ્ઠાભાવેન સમાધિસ્સ બહુકારં, પભાવાદિગુણવિસેસે પનસ્સ ઉપનિધાય કલમ્પિ ન ઉપેતિ, તથા સમાધિ ચ પઞ્ઞાયા’’તિ. તેનેવાહ ‘‘તસ્મા’’તિઆદિ. ઇદાનિ ‘‘કથ’’ન્તિ પુચ્છિત્વા સમાધિસ્સ આનુભાવં વિત્થારતો વિભાવેતિ. ‘‘અભિ…પે… મૂલે’’તિ ઇદં યમકપાટિહારિયસ્સ સુપાકટભાવદસ્સનત્થં, અઞ્ઞેહિ બોધિમૂલઞાતિસમાગમાદીસુ કતપાટિહારિયેહિ વિસેસનત્થઞ્ચ વુત્તં. યમકપાટિહારિયકરણત્થાય હિ ભગવતો ચિત્તે ઉપ્પન્ને તદનુચ્છવિકં ઠાનં ઇચ્છિતબ્બન્તિ રતનમણ્ડપાદિ સક્કસ્સ દેવરઞ્ઞો આણાય વિસ્સકમ્મુના નિમ્મિતન્તિ વદન્તિ, ભગવતાવ નિમ્મિતન્તિ અપરે. ‘‘યો કોચિ એવરૂપં પાટિહારિયં કાતું સમત્થો અત્થિ ચે, આગચ્છતૂ’’તિ ચોદનાસદિસત્તા વુત્તં ‘‘અત્તાદાનપરિદીપન’’ન્તિ. તત્થ અત્તાદાનં અનુયોગો, તિત્થિયાનં તથા કાતું અસમત્થત્તા, ‘‘કરિસ્સામા’’તિ પુબ્બે ઉટ્ઠિતત્તા તિત્થિયપરિમદ્દનં.

ઉપરિમકાયતોતિઆદિ પટિસમ્ભિદામગ્ગે (પટિ. મ. ૧.૧૧૬).

તત્થાયં પાળિસેસો –

‘‘હેટ્ઠિમકાયતો અગ્ગિક્ખન્ધો પવત્તતિ, ઉપરિમકાયતો ઉદકધારા પવત્તતિ. પુરત્થિમકાયતો અગ્ગિ, પચ્છિમકાયતો ઉદકં. પચ્છિમકાયતો અગ્ગિ, પુરત્થિમકાયતો ઉદકં. દક્ખિણઅક્ખિતો અગ્ગિ, વામઅક્ખિતો ઉદકં. વામઅક્ખિતો અગ્ગિ, દક્ખિણઅક્ખિતો ઉદકં. દક્ખિણકણ્ણસોતતો અગ્ગિ, વામકણ્ણસોતતો ઉદકં. વામકણ્ણસોતતો અગ્ગિ, દક્ખિણકણ્ણસોતતો ઉદકં. દક્ખિણનાસિકાસોતતો અગ્ગિ, વામનાસિકાસોતતો ઉદકં. વામનાસિકાસોતતો અગ્ગિ, દક્ખિણનાસિકાસોતતો ઉદકં. દક્ખિણઅંસકૂટતો અગ્ગિ, વામઅંસકૂટતો ઉદકં. વામઅંસકૂટતો અગ્ગિ, દક્ખિણઅંસકૂટતો ઉદકં. દક્ખિણહત્થતો અગ્ગિ, વામહત્થતો ઉદકં. વામહત્થતો અગ્ગિ, દક્ખિણહત્થતો ઉદકં. દક્ખિણપસ્સતો અગ્ગિ, વામપસ્સતો ઉદકં. વામપસ્સતો અગ્ગિ, દક્ખિણપસ્સતો ઉદકં. દક્ખિણપાદતો અગ્ગિ, વામપાદતો ઉદકં. વામપાદતો અગ્ગિ, દક્ખિણપાદતો ઉદકં. અઙ્ગુલઙ્ગુલેહિ અગ્ગિ, અઙ્ગુલન્તરિકાહિ ઉદકં. અઙ્ગુલન્તરિકાહિ અગ્ગિ, અઙ્ગુલઙ્ગુલેહિ ઉદકં. એકેકલોમતો અગ્ગિ, એકેકલોમતો ઉદકં. લોમકૂપતો લોમકૂપતો અગ્ગિક્ખન્ધો પવત્તતિ, લોમકૂપતો લોમકૂપતો ઉદકધારા પવત્તતી’’તિ (પટિ. મ. ૧.૧૧૬).

અટ્ઠકથાયં પન ‘‘એકેકલોમકૂપતો’’તિ આગતં.

‘‘છન્નં વણ્ણાનન્તિ આદિનયપ્પવત્ત’’ન્તિ એત્થાપિ નીલાનં પીતકાનં લોહિતકાનં ઓદાતાનં મઞ્જિટ્ઠાનં પભસ્સરાનન્તિ અયં પાળિસેસો. ‘‘સુવણ્ણવણ્ણા રસ્મિયો’’તિ ઇદં તાસં યેભુય્યતાય વુત્તં. વિત્થારેતબ્બન્તિ એત્થાપિ ‘‘સત્થા તિટ્ઠતિ, નિમ્મિતો ચઙ્કમતિ વા નિસીદતિ વા સેય્યં વા કપ્પેતી’’તિઆદિના ચતૂસુ ઇરિયાપથેસુ એકેકમૂલકા સત્થુવસેન ચત્તારો, નિમ્મિતવસેન ચત્તારોતિ સબ્બેવ અટ્ઠ વારે વિત્થારેતબ્બં.

મધુપાયાસન્તિ મધુસિત્તં પાયાસં. અત્તા મિત્તો મજ્ઝત્તો વેરીતિ ચતૂસુ સીમસમ્ભેદવસેન ચતુરઙ્ગસમન્નાગતં મેત્તાકમ્મટ્ઠાનં. ‘‘ચતુરઙ્ગસમન્નાગત’’ન્તિ ઇદં પન ‘‘વીરિયાધિટ્ઠાન’’ન્તિ એતેનાપિ યોજેતબ્બં. તત્થ ‘‘કામં તચો ચ ન્હારુ ચા’’તિઆદિપાળિ (મ. નિ. ૨.૧૮૪; સં. નિ. ૨.૨૨; અ. નિ. ૨.૫; અ. નિ. ૮.૧૩; મહાનિ. ૧૯૬) વસેન ચતુરઙ્ગસમન્નાગતતા વેદિતબ્બા. ‘‘કિચ્છં વતાયં લોકો આપન્નો’’તિઆદિના (દી. નિ. ૨.૫૭; સં. નિ. ૨.૪) જરામરણમુખેન પચ્ચયાકારે ઞાણં ઓતારેત્વા. આનાપાનચતુત્થજ્ઝાનન્તિ એત્થાપિ ‘‘સબ્બબુદ્ધાનં આચિણ્ણ’’ન્તિ પદં વિભત્તિવિપરિણામં કત્વા યોજેતબ્બં. તમ્પિ હિ સબ્બબુદ્ધાનં આચિણ્ણમેવાતિ વદન્તિ. છત્તિંસકોટિસતસહસ્સમુખેન મહાવજિરઞાણગબ્ભં ગણ્હાપેન્તો વિપસ્સનંવડ્ઢેત્વા. દ્વત્તિંસદોણગણ્હનપ્પમાણં કુણ્ડં કોલમ્બો. દરિભાગો કન્દરો. ચક્કવાળપાદેસુ મહાસમુદ્દો ચક્કવાળમહાસમુદ્દો.

‘‘દુવે પુથુજ્જના’’તિઆદિ પુથુજ્જને લબ્ભમાનવિભાગદસ્સનત્થં વુત્તં, ન મૂલપરિયાયવણ્ણનાદીસુ વિય પુથુજ્જનવિસેસનિદ્ધારણત્થં. સબ્બોપિ હિ પુથુજ્જનો ભગવતો ઉપરિ ગુણે વિભાવેતું ન સક્કોતિ, તિટ્ઠતુ પુથુજ્જનો, સાવકપચ્ચેકબુદ્ધાનમ્પિ અવિસયા બુદ્ધગુણા. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘સોતાપન્ના’’તિઆદિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૮). વાચુગ્ગતકરણં ઉગ્ગહો. અત્થપરિપુચ્છનં પરિપુચ્છા. અટ્ઠકથાવસેન અત્થસ્સ સવનં સવનં. બ્યઞ્જનત્થાનં સુનિક્ખેપસુદસ્સનેન ધમ્મસ્સ પરિહરણં ધારણં. એવં સુતધાતપરિચિતાનં મનસાનુપેક્ખનં પચ્ચવેક્ખણં. બહૂનં નાનપ્પકારાનં કિલેસાનં સક્કાયદિટ્ઠિયા ચ અવિહતત્તા તા જનેન્તિ, તાહિ વા જનિતાતિ પુથુજ્જના. અવિઘાતમેવ વા જન-સદ્દો વદતિ. પુથુ સત્થારાનં મુખુલ્લોકિકાતિ એત્થ પુથૂ જના સત્થુપટિઞ્ઞા એતેસન્તિ પુથુજ્જનાતિ વચનત્થો. પુથુ…પે… અવુટ્ઠિતાતિ એત્થ જનેતબ્બા, જાયન્તિ વા એત્થાતિ જના, ગતિયો. પુથૂ જના એતેસન્તિ પુથુજ્જના. ઇતો પરે જાયન્તિ એતેહીતિ જના, અભિસઙ્ખારાદયો. તે એતેસં પુથૂ વિજ્જન્તીતિ પુથુજ્જના. અભિસઙ્ખરણાદિ અત્થો એવ વા જન-સદ્દો દટ્ઠબ્બો. કામરાગભવરાગદિટ્ઠિઅવિજ્જા ઓઘા. રાગગ્ગિઆદયો સન્તાપા. તેયેવ, સબ્બેપિ વા કિલેસા પરિળાહા. પુથુ પઞ્ચસુ કામગુણેસુ રત્તાતિ એત્થ જાયતીતિ જનો, રાગો ગેધોતિ એવં આદિકો. પુથુ જનો એતેસન્તિ પુથુજ્જના, પુથૂસુ વા જના જાતા રત્તાતિ એવં રાગાદિઅત્થો એવ વા જન-સદ્દો દટ્ઠબ્બો. પલિબુદ્ધાતિ સમ્બુદ્ધા, ઉપદ્દુતા વા. ‘‘પુથૂનં ગણનપથમતીતાન’’ન્તિઆદિના પુથૂ જના પુથુજ્જનાતિ દસ્સેતિ.

યેહિ ગુણવિસેસેહિ નિમિત્તભૂતેહિ ભગવતિ તથાગત-સદ્દો પવત્તો, તંદસ્સનત્થં ‘‘અટ્ઠહિ કારણેહિ ભગવા તથાગતો’’તિઆદિમાહ. ગુણનેમિત્તકાનેવ હિ ભગવતો સબ્બાનિ નામાનિ. યથાહ –

‘‘અસઙ્ખ્યેય્યાનિ નામાનિ, સગુણેન મહેસિનો;

ગુણેન નામમુદ્ધેય્યં, અપિ નામસહસ્સતો’’તિ. (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧૩૧૩; ઉદા. અટ્ઠ. ૫૩; પટિ. મ. અટ્ઠ. ૧.૧.૭૬);

તથા આગતોતિ એત્થ આકારનિયમનવસેન ઓપમ્મસમ્પટિપાદનત્થો તથા-સદ્દો. સામઞ્ઞજોતનાય વિસેસાવટ્ઠાનતો પટિપદાગમનત્થો આગત-સદ્દો, ન ઞાણગમનત્થો ‘‘તથલક્ખણં આગતો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૭; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૨; સં. નિ. અટ્ઠ. ૨.૪.૭૮; અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૧૭૦; ઉદા. અટ્ઠ. ૧૮; પટિ. મ. અટ્ઠ. ૧.૧.૩૭; થેરગા. અટ્ઠ. ૧.૩; ઇતિવુ. અટ્ઠ. ૩૮; મહાનિ. અટ્ઠ. ૧૪) વિય, નાપિ કાયગમનાદિઅત્થો ‘‘આગતો ખો મહાસમણો, માગધાનં ગિરિબ્બજ’’ન્તિઆદીસુ (મહાવ. ૬૨) વિય. તત્થ યદાકારનિયમનવસેન ઓપમ્મસમ્પટિપાદનત્થો તથા-સદ્દો, તં કરુણાપધાનત્તા મહાકરુણામુખેન પુરિમબુદ્ધાનં આગમનપટિપદં ઉદાહરણવસેન સામઞ્ઞતો દસ્સેન્તો યંતંસદ્દાનં એકન્તસમ્બન્ધભાવતો ‘‘યથા સબ્બલોક…પે… આગતા’’તિ આહ. તં પન પટિપદં મહાપદાનસુત્તાદીસુ (દી. નિ. ૨.૪) સમ્બહુલનિદ્દેસેન સુપાકટાનં આસન્નાનઞ્ચ વિપસ્સીઆદીનં છન્નં સમ્માસમ્બુદ્ધાનં વસેન નિદસ્સેન્તો ‘‘યથા વિપસ્સી ભગવા’’તિઆદિમાહ. તત્થ યેન અભિનીહારેનાતિ મનુસ્સત્તલિઙ્ગસમ્પત્તિહેતુસત્થારદસ્સનપબ્બજ્જાઅભિઞ્ઞાદિગુણસમ્પત્તિઅધિકારછન્દાનં વસેન અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતેન કાયપ્પણિધાનમહાપણિધાનેન. સબ્બેસઞ્હિ બુદ્ધાનં કાયપ્પણિધાનં ઇમિનાવ અભિનીહારેન સમિજ્ઝતીતિ. એવં મહાભિનીહારવસેન ‘‘તથાગતો’’તિ પદસ્સ અત્થં દસ્સેત્વા ઇદાનિ પારમીપૂરણવસેન દસ્સેતું ‘‘યથા વિપસ્સી ભગવા…પે… કસ્સપો ભગવા દાનપારમિં પૂરેત્વા’’તિઆદિમાહ.

એત્થ ચ સુત્તન્તિકાનં મહાબોધિયાનપટિપદાય કોસલ્લજનનત્થં પારમીસુ અયં વિત્થારકથા – કા પનેતા પારમિયો? કેનટ્ઠેન પારમિયો? કતિવિધા ચેતા? કો તાસં કમો? કાનિ લક્ખણરસપચ્ચુપટ્ઠાનપદટ્ઠાનાનિ? કો પચ્ચયો? કો સંકિલેસો? કિં વોદાનં? કો પટિપક્ખો? કા પટિપત્તિ? કો વિભાગો? કો સઙ્ગહો? કો સમ્પાદનૂપાયો? કિત્તકેન કાલેન સમ્પાદનં? કો આનિસંસો? કિં ચેતાસં ફલન્તિ?

તત્રિદં વિસ્સજ્જનં – કા પનેતા પારમિયોતિ. તણ્હામાનાદીહિ અનુપહતા કરુણૂપાયકોસલ્લપરિગ્ગહિતા દાનાદયો ગુણા પારમિયો.

કેનટ્ઠેન પારમિયોતિ દાનસીલાદિગુણવિસેસયોગેન સત્તુત્તમતાય પરમા મહાસત્તા બોધિસત્તા, તેસં ભાવો, કમ્મં વા પારમી, દાનાદિકિરિયા. અથ વા પરતીતિ પરમો, દાનાદિગુણાનં પૂરકો પાલકો ચ બોધિસત્તો. પરમસ્સ અયં, પરમસ્સ વા ભાવો, કમ્મં વા પારમી, દાનાદિકિરિયાવ. અથ વા પરં સત્તં અત્તનિ મવતિ બન્ધતિ ગુણવિસેસયોગેન, પરં વા અધિકતરં મજ્જતિ સુજ્ઝતિ સંકિલેસમલતો, પરં વા સેટ્ઠં નિબ્બાનં વિસેસેન મયતિ ગચ્છતિ, પરં વા લોકં પમાણભૂતેન ઞાણવિસેસેન ઇધલોકં વિય મુનાતિ પરિચ્છિન્દતિ, પરં વા અતિવિય સીલાદિગુણગણં અત્તનો સન્તાને મિનોતિ પક્ખિપતિ, પરં વા અત્તભૂતતો ધમ્મકાયતો અઞ્ઞં, પટિપક્ખં વા તદનત્થકરં કિલેસચોરગણં મિનાતિ હિંસતીતિ પરમો, મહાસત્તો. ‘‘પરમસ્સ અય’’ન્તિઆદિ વુત્તનયેનેવ યોજેતબ્બં. પારે વા નિબ્બાને મજ્જતિ સુજ્ઝતિ સત્તે ચ સોધેતિ, તત્થ વા સત્તે મવતિ બન્ધતિ યોજેતિ, તં વા મયતિ ગચ્છતિ ગમેતિ ચ, મુનાતિ વા તં યાથાવતો, તત્થ વા સત્તે મિનોતિ પક્ખિપતિ, કિલેસારિં વા સત્તાનં તત્થ મિનાતિ હિંસતીતિ પારમી, મહાપુરિસો. તસ્સ ભાવો, કમ્મં વા પારમિતા, દાનાદિકિરિયાવ. ઇમિના નયેન પારમીનં સદ્દત્થો વેદિતબ્બો.

કતિવિધાતિ સઙ્ખેપતો દસવિધા, તા પન પાળિયં સરૂપતો આગતાયેવ. યથાહ –

‘‘વિચિનન્તો તદા દક્ખિં, પઠમં દાનપારમિ’’ન્તિઆદિ (બુ. વં. ૧૧૬).

યથા ચાહ –

‘‘કતિ નુ ખો ભન્તે બુદ્ધકારકા ધમ્મા? દસ ખો સારિપુત્ત બુદ્ધકારકા ધમ્મા. કતમે દસ? દાનં ખો સારિપુત્ત બુદ્ધકારકો ધમ્મો, સીલં નેક્ખમ્મં પઞ્ઞા વીરિયં ખન્તિ સચ્ચમધિટ્ઠાનં મેત્તા ઉપેક્ખા બુદ્ધકારકો ધમ્મો, ઇમે ખો સારિપુત્ત દસ બુદ્ધકારકા ધમ્માતિ. ઇદમવોચ ભગવા, ઇદં વત્વાન સુગતો અથાપરં એતદવોચ સત્થા –

‘દાનં સીલઞ્ચ નેક્ખમ્મં, પઞ્ઞા વીરિયેન પઞ્ચમં;

ખન્તિ સચ્ચં અધિટ્ઠાનં, મેત્તુપેક્ખાતિ તે દસા’તિ’’.

કેચિ પન ‘‘છબ્બિધા’’તિ વદન્તિ, તં એતાસં સઙ્ગહવસેન વુત્તં. સો પન સઙ્ગહો પરતો આવિભવિસ્સતિ.

કો તાસં કમોતિ એત્થ કમો નામ દેસનાક્કમો, સો ચ પઠમસમાદાનહેતુકો, સમાદાનં પવિચયહેતુકં, ઇતિ યથા આદિમ્હિ પવિચિતા સમાદિન્ના ચ, તથા દેસિતા. તત્થ ચ દાનં સીલસ્સ બહૂપકારં સુકરઞ્ચાતિ તં આદિમ્હિ વુત્તં. દાનં સીલપરિગ્ગહિતં મહપ્ફલં હોતિ મહાનિસંસન્તિ દાનાનન્તરં સીલં વુત્તં. સીલં નેક્ખમ્મપરિગ્ગહિતં, નેક્ખમ્મં પઞ્ઞાપરિગ્ગહિતં, પઞ્ઞા વીરિયપરિગ્ગહિતા, વીરિયં ખન્તિપરિગ્ગહિતં, ખન્તિ સચ્ચપરિગ્ગહિતા, સચ્ચં અધિટ્ઠાનપરિગ્ગહિતં, અધિટ્ઠાનં મેત્તાપરિગ્ગહિતં, મેત્તા ઉપેક્ખાપરિગ્ગહિતા મહપ્ફલા હોતિ મહાનિસંસાતિ મેત્તાનન્તરં ઉપેક્ખા વુત્તા. ઉપેક્ખા પન કરુણાપરિગ્ગહિતા, કરુણા ચ ઉપેક્ખાપરિગ્ગહિતાતિ વેદિતબ્બા. કથં પન મહાકારુણિકા બોધિસત્તા સત્તેસુ ઉપેક્ખકા હોન્તીતિ? ઉપેક્ખિતબ્બયુત્તેસુ કઞ્ચિ કાલં ઉપેક્ખકા હોન્તિ, ન પન સબ્બત્થ, સબ્બદા ચાતિ કેચિ. અપરે પન ન સત્તેસુ ઉપેક્ખકા, સત્તકતેસુ પન વિપ્પકારેસુ ઉપેક્ખકા હોન્તીતિ.

અપરો નયો – પચુરજનેસુપિ પવત્તિયા સબ્બસત્તસાધારણત્તા, અપ્પફલત્તા, સુકરત્તા ચ આદિમ્હિ દાનં વુત્તં. સીલેનદાયકપટિગ્ગાહકસુદ્ધિતો, પરાનુગ્ગહં વત્વા પરપીળાનિવત્તિવચનતો, કિરિયધમ્મં વત્વા અકિરિયધમ્મવચનતો, ભોગસમ્પત્તિહેતું વત્વા ભવસમ્પત્તિહેતુવચનતો ચ દાનસ્સ અનન્તરં સીલં વુત્તં. નેક્ખમ્મેન સીલસમ્પત્તિસિદ્ધિતો, કાયવચીસુચરિતં વત્વા મનોસુચરિતવચનતો, વિસુદ્ધસીલસ્સ સુખેનેવ ઝાનસમિજ્ઝનતો, કમ્માપરાધપ્પહાનેન પયોગસુદ્ધિં વત્વા કિલેસાપરાધપ્પહાનેન આસયસુદ્ધિવચનતો, વીતિક્કમપ્પહાનેન ચિત્તસ્સ પરિયુટ્ઠાનપ્પહાનવચનતો ચ સીલસ્સ અનન્તરં નેક્ખમ્મં વુત્તં. પઞ્ઞાય નેક્ખમ્મસ્સ સિદ્ધિપરિસુદ્ધિતો, ઝાનાભાવે પઞ્ઞાભાવવચનતો. સમાધિપદટ્ઠાના હિ પઞ્ઞા, પઞ્ઞાપચ્ચુપટ્ઠાનો ચ સમાધિ. સમથનિમિત્તં વત્વા ઉપેક્ખાનિમિત્તવચનતો, પરહિતજ્ઝાનેન પરહિતકરણૂપાયકોસલ્લવચનતો ચ નેક્ખમ્મસ્સ અનન્તરં પઞ્ઞા વુત્તા. વીરિયારમ્ભેન પઞ્ઞાકિચ્ચસિદ્ધિતો, સત્તસુઞ્ઞતાધમ્મનિજ્ઝાનક્ખન્તિં વત્વા સત્તહિતાય આરમ્ભસ્સ અચ્છરિયતાવચનતો, ઉપેક્ખાનિમિત્તં વત્વા પગ્ગહનિમિત્તવચનતો, નિસમ્મકારિતં વત્વા ઉટ્ઠાનવચનતો ચ. નિસમ્મકારિનો હિ ઉટ્ઠાનં ફલવિસેસમાવહતીતિ પઞ્ઞાય અનન્તરં વીરિયં વુત્તં.

વીરિયેન તિતિક્ખાસિદ્ધિતો. વીરિયવા હિ આરદ્ધવીરિયત્તા સત્તસઙ્ખારેહિ ઉપનીતં દુક્ખં અભિભુય્ય વિહરતિ વીરિયસ્સ તિતિક્ખાલઙ્કારભાવતો. વીરિયવતો હિ તિતિક્ખા સોભતિ. પગ્ગહનિમિત્તં વત્વા સમથનિમિત્તવચનતો, અચ્ચારમ્ભેન ઉદ્ધચ્ચદોસપ્પહાનવચનતો. ધમ્મનિજ્ઝાનક્ખન્તિયા હિ ઉદ્ધચ્ચદોસો પહીયતિ. વીરિયવતો સાતચ્ચકરણવચનતો. ખન્તિબહુલો હિ અનુદ્ધતો સાતચ્ચકારી હોતિ. અપ્પમાદવતો પરહિતકિરિયારમ્ભે પચ્ચુપકારતણ્હાભાવવચનતો. યાથાવતો ધમ્મનિજ્ઝાને હિ સતિ તણ્હા ન હોતિ. પરહિતારમ્ભે પરમેપિ પરકતદુક્ખસહનભાવવચનતો ચ વીરિયસ્સ અનન્તરં ખન્તિ વુત્તા. સચ્ચેન ખન્તિયા ચિરાધિટ્ઠાનતો, અપકારિનો અપકારખન્તિં વત્વા તદુપકારકરણે અવિસંવાદવચનતો, ખન્તિયા અપવાદવાચાવિકમ્પનેન ભૂતવાદિતાય અવિજહનવચનતો, સત્તસુઞ્ઞતાધમ્મનિજ્ઝાનક્ખન્તિં વત્વા તદુપબ્રૂહિતઞાણસચ્ચવચનતો ચ ખન્તિયા અનન્તરં સચ્ચં વુત્તં. અધિટ્ઠાનેન સચ્ચસિદ્ધિતો. અચલાધિટ્ઠાનસ્સ હિ વિરતિ સિજ્ઝતિ. અવિસંવાદિતં વત્વા તત્થ અચલભાવવચનતો. સચ્ચસન્ધો હિ દાનાદીસુ પટિઞ્ઞાનુરૂપં નિચ્ચલોવ પવત્તતિ. ઞાણસચ્ચં વત્વા સમ્ભારેસુ પવત્તિનિટ્ઠાપનવચનતો. યથાભૂતઞાણવા હિ બોધિસમ્ભારેસુ અધિતિટ્ઠતિ, તે ચ નિટ્ઠાપેતિ પટિપક્ખેહિ અકમ્પિયભાવતોતિ સચ્ચસ્સ અનન્તરં અધિટ્ઠાનં વુત્તં. મેત્તાય પરહિતકરણસમાદાનાધિટ્ઠાનસિદ્ધિતો, અધિટ્ઠાનં વત્વા હિતૂપસંહારવચનતો. બોધિસમ્ભારે હિ અધિતિટ્ઠમાનો મેત્તાવિહારી હોતિ. અચલાધિટ્ઠાનસ્સ સમાદાનાવિકોપનતો, સમાદાનસમ્ભવતો ચ અધિટ્ઠાનસ્સ અનન્તરં મેત્તા વુત્તા. ઉપેક્ખાય મેત્તાવિસુદ્ધિતો, સત્તેસુ હિતૂપસંહારં વત્વા તદપરાધેસુ ઉદાસીનતાવચનતો, મેત્તાભાવનં વત્વા તન્નિસ્સન્દભાવનાવચનતો, ‘‘હિતકામસત્તેપિ ઉપેક્ખકો’’તિ અચ્છરિયગુણભાવવચનતો ચ મેત્તાય અનન્તરં ઉપેક્ખા વુત્તાતિ એવમેતાસં કમો વેદિતબ્બો.

કાનિ લક્ખણરસપચ્ચુપટ્ઠાનપદટ્ઠાનાનીતિ? એત્થ અવિસેસેન તાવ સબ્બાપિ પારમિયો પરાનુગ્ગહલક્ખણા, પરેસં ઉપકારકરણરસા, અવિકમ્પનરસા વા, હિતેસિતાપચ્ચુપટ્ઠાના, બુદ્ધત્તપચ્ચુપટ્ઠાના વા, મહાકરુણાપદટ્ઠાના, કરુણૂપાયકોસલ્લપદટ્ઠાના વા.

વિસેસેન પન યસ્મા કરુણૂપાયકોસલ્લપરિગ્ગહિતા અત્તુપકરણપરિચ્ચાગચેતના દાનપારમિતા. કરુણૂપાયકોસલ્લપરિગ્ગહિતં કાયવચીસુચરિતં અત્થતો અકત્તબ્બવિરતિ, કત્તબ્બકરણચેતનાદયો ચ સીલપારમિતા. કરુણૂપાયકોસલ્લપરિગ્ગહિતો આદીનવદસ્સનપુબ્બઙ્ગમો કામભવેહિ નિક્ખમનચિત્તુપ્પાદો નેક્ખમ્મપારમિતા. કરુણૂપાયકોસલ્લપરિગ્ગહિતો ધમ્માનં સામઞ્ઞવિસેસલક્ખણાવબોધો પઞ્ઞાપારમિતા. કરુણૂપાયકોસલ્લપરિગ્ગહિતો કાયચિત્તેહિ પરહિતારમ્ભો વીરિયપારમિતા. કરુણૂપાયકોસલ્લપરિગ્ગહિતં સત્તસઙ્ખારાપરાધસહનં અદોસપ્પધાનો તદાકારપ્પવત્તો ચિત્તુપ્પાદો ખન્તિપારમિતા. કરુણૂપાયકોસલ્લપરિગ્ગહિતં વિરતિચેતનાદિભેદં અવિસંવાદનં સચ્ચપારમિતા. કરુણૂપાયકોસલ્લપરિગ્ગહિતં અચલસમાદાનાધિટ્ઠાનં તદાકારપ્પવત્તો ચિત્તુપ્પાદો અધિટ્ઠાનપારમિતા. કરુણૂપાયકોસલ્લપરિગ્ગહિતો લોકસ્સ હિતૂપસંહારો અત્થતો અબ્યાપાદો મેત્તાપારમિતા. કરુણૂપાયકોસલ્લપરિગ્ગહિતા અનુનયપટિઘવિદ્ધંસિની ઇટ્ઠાનિટ્ઠેસુ સત્તસઙ્ખારેસુ સમપ્પવત્તિ ઉપેક્ખાપારમિતા.

તસ્મા પરિચ્ચાગલક્ખણં દાનં, દેય્યધમ્મે લોભવિદ્ધંસનરસં, અનાસત્તિપચ્ચુપટ્ઠાનં, ભવવિભવસમ્પત્તિપચ્ચુપટ્ઠાનં વા, પરિચ્ચજિતબ્બવત્થુપદટ્ઠાનં. સીલનલક્ખણં સીલં, સમાધાનલક્ખણં, પતિટ્ઠાનલક્ખણઞ્ચાતિ વુત્તં હોતિ. દુસ્સીલ્યવિદ્ધંસનરસં, અનવજ્જરસં વા, સોચેય્યપચ્ચુપટ્ઠાનં, હિરોત્તપ્પપદટ્ઠાનં. કામતો ભવતો ચ નિક્ખમનલક્ખણં નેક્ખમ્મં, તદાદીનવવિભાવનરસં, તતો એવ વિમુખભાવપચ્ચુપટ્ઠાનં, સંવેગપદટ્ઠાનં. યથાસભાવપટિવેધલક્ખણા પઞ્ઞા, અક્ખલિતપટિવેધલક્ખણા વા કુસલિસ્સાસખિત્તઉસુપટિવેધો વિય, વિસયોભાસનરસા પદીપો વિય, અસમ્મોહપચ્ચુપટ્ઠાના અરઞ્ઞગતસુદેસકો વિય, સમાધિપદટ્ઠાના, ચતુસચ્ચપદટ્ઠાના વા. ઉસ્સાહલક્ખણં વીરિયં, ઉપત્થમ્ભનરસં, અસંસીદનપચ્ચુપટ્ઠાનં, વીરિયારમ્ભવત્થુ (અ. નિ. ૮.૮૦) પદટ્ઠાનં, સંવેગપદટ્ઠાનં વા. ખમનલક્ખણા ખન્તિ, ઇટ્ઠાનિટ્ઠસહનરસા, અધિવાસનપચ્ચુપટ્ઠાના, અવિરોધપચ્ચુપટ્ઠાના વા, યથાભૂતદસ્સનપદટ્ઠાના. અવિસંવાદનલક્ખણં સચ્ચં, યાથાવવિભાવનરસં [યથાસભાવવિભાવનરસં (ચરિયા. અટ્ઠ. પકિણ્ણકકથાય)], સાધુતાપચ્ચુપટ્ઠાનં, સોરચ્ચપદટ્ઠાનં. બોધિસમ્ભારેસુ અધિટ્ઠાનલક્ખણં અધિટ્ઠાનં, તેસં પટિપક્ખાભિભવનરસં, તત્થ અચલતાપચ્ચુપટ્ઠાનં, બોધિસમ્ભારપદટ્ઠાનં. હિતાકારપ્પવત્તિલક્ખણા મેત્તા, હિતૂપસંહારરસા, આઘાતવિનયનરસા વા, સોમ્મભાવપચ્ચુપટ્ઠાના, સત્તાનં મનાપભાવદસ્સનપદટ્ઠાના. મજ્ઝત્તાકારપ્પવત્તિલક્ખણા ઉપેક્ખા, સમભાવદસ્સનરસા, પટિઘાનુનયવૂપસમપચ્ચુપટ્ઠાના, કમ્મસ્સકતાપચ્ચવેક્ખણપદટ્ઠાના. એત્થ ચ કરુણૂપાયકોસલ્લપરિગ્ગહિતતા દાનાદીનં પરિચ્ચાગાદિલક્ખણસ્સ વિસેસનભાવેન વત્તબ્બા, યતો તાનિ પારમીસઙ્ખ્યં લભન્તીતિ.

કો પચ્ચયોતિ અભિનીહારો પચ્ચયો. યો હિ અયં ‘‘મનુસ્સત્તં લિઙ્ગસમ્પત્તી’’તિઆદિ (બુ. વં. ૨.૫૯) અટ્ઠધમ્મસમોધાનસમ્પાદિતો ‘‘તિણ્ણો તારેય્યં, મુત્તો મોચેય્યં, બુદ્ધો બોધેય્યં, સુદ્ધો સોધેય્યં, દન્તો દમેય્યં, સન્તો સમેય્યં, અસ્સત્થો અસ્સાસેય્યં, પરિનિબ્બુતો પરિનિબ્બાપેય્ય’’ન્તિઆદિના (ચરિયા. અટ્ઠ. પકિણ્ણકકથાય) પવત્તો અભિનીહારો, સો અવિસેસેન સબ્બપારમીનં પચ્ચયો. તપ્પવત્તિયા હિ ઉદ્ધં પારમીનં પવિચયુપટ્ઠાનસમાદાનાધિટ્ઠાનનિપ્ફત્તિયો મહાપુરિસાનં સમ્ભવન્તિ.

યથા ચ અભિનીહારો, એવં મહાકરુણા, ઉપાયકોસલ્લઞ્ચ. તત્થ ઉપાયકોસલ્લં નામ દાનાદીનં બોધિસમ્ભારભાવસ્સ નિમિત્તભૂતા પઞ્ઞા, યાહિ કરુણૂપાયકોસલ્લતાહિ મહાપુરિસાનં અત્તસુખનિરપેક્ખતા, નિરન્તરં પરહિતકરણપસુતતા, સુદુક્કરેહિપિ મહાબોધિસત્તચરિતેહિ વિસાદાભાવો, પસાદસમ્બુદ્ધિદસ્સનસવનાનુસ્સરણાવત્થાસુપિ સત્તાનં હિતસુખપટિલાભહેતુભાવો ચ સમ્પજ્જતિ. તથા હિ પઞ્ઞાય બુદ્ધભાવસિદ્ધિ, કરુણાય બુદ્ધકમ્મસિદ્ધિ. પઞ્ઞાય સયં તરતિ, કરુણાય પરે તારેતિ. પઞ્ઞાય પરદુક્ખં પરિજાનાતિ, કરુણાય પરદુક્ખપટિકારં આરભતિ. પઞ્ઞાય ચ દુક્ખે નિબ્બિન્દતિ, કરુણાય દુક્ખં સમ્પટિચ્છતિ. તથા પઞ્ઞાય પરિનિબ્બાનાભિમુખો હોતિ, કરુણાય તં ન પાપુણાતિ. તથા કરુણાય સંસારાભિમુખો હોતિ, પઞ્ઞાય તત્ર નાભિરમતિ. પઞ્ઞાય ચ સબ્બત્થ વિરજ્જતિ, કરુણાનુગતત્તા ન ચ ન સબ્બેસં અનુગ્ગહાય પવત્તો, કરુણાય સબ્બેપિ અનુકમ્પતિ, પઞ્ઞાનુગતત્તા ન ચ ન સબ્બત્થ વિરત્તચિત્તો. પઞ્ઞાય ચ અહંકારમમંકારાભાવો, કરુણાય આલસિયદીનતાભાવો. તથા પઞ્ઞાકરુણાહિ યથાક્કમં અત્તપરનાથતા, ધીરવીરભાવો, અનત્તન્તપઅપરન્તપતા, અત્તહિતપરહિતનિપ્ફત્તિ, નિબ્ભયાભિંસનકભાવો, ધમ્માધિપતિલોકાધિપતિતા, કતઞ્ઞુપુબ્બકારિભાવો, મોહતણ્હાવિગમો, વિજ્જાચરણસિદ્ધિ, બલવેસારજ્જનિપ્ફત્તીતિ સબ્બસ્સાપિ પારમિતાફલસ્સ વિસેસેન ઉપાયભાવતો પઞ્ઞાકરુણા પારમીનં પચ્ચયો. ઇદઞ્ચ દ્વયં પારમીનં વિય પણિધાનસ્સાપિ પચ્ચયો.

તથા ઉસ્સાહઉમ્મઙ્ગઅવત્થાનહિતચરિયા ચ પારમીનં પચ્ચયોતિ વેદિતબ્બા, યા બુદ્ધભાવસ્સ ઉપ્પત્તિટ્ઠાનતાય ‘‘બુદ્ધભૂમિયો’’તિ પવુચ્ચન્તિ. યથાહ –

‘‘કતિ પન ભન્તે બુદ્ધભૂમિયો? ચતસ્સો ખો સારિપુત્ત બુદ્ધભૂમિયો. કતમા ચતસ્સો? ઉસ્સાહો ચ હોતિ વીરિયં, ઉમઙ્ગો ચ હોતિ પઞ્ઞાભાવના, અવત્થાનઞ્ચ હોતિ અધિટ્ઠાનં, મેત્તાભાવના ચ હોતિ હિતચરિયા. ઇમા ખો સારિપુત્ત ચતસ્સો બુદ્ધભૂમિયો’’તિ (સુ. નિ. અટ્ઠ. ૧.ખગ્ગવિસાણસુત્તવણ્ણનાયમ્પિ).

તથા નેક્ખમ્મપવિવેકઅલોભાદોસામોહનિસ્સરણપ્પભેદા છ અજ્ઝાસયા. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘નેક્ખમ્મજ્ઝાસયા ચ બોધિસત્તા કામે દોસદસ્સાવિનો, પવિવેક…પે… સઙ્ગણિકાય, અલોભ…પે… લોભે, અદોસ…પે… દોસે, અમોહ…પે… મોહે, નિસ્સરણજ્ઝાસયા ચ બોધિસત્તા સબ્બભવેસુ દોસદસ્સાવિનો’’તિ (વિસુદ્ધિ. અટ્ઠ. ૧.૪૯ વાક્યખન્ધેપિ).

તસ્મા એતે બોધિસત્તાનં છ અજ્ઝાસયા દાનાદીનં પચ્ચયાતિ વેદિતબ્બા. ન હિ લોભાદીસુ આદીનવદસ્સનેન, અલોભાદિઅધિકભાવેન ચ વિના દાનાદિપારમિયો સમ્ભવન્તિ. અલોભાદીનઞ્હિ અધિકભાવેન પરિચ્ચાગાદિનિન્નચિત્તતા અલોભજ્ઝાસયાદિતાતિ. યથા ચેતે, એવં દાનજ્ઝાસયતાદયોપિ. યથાહ –

‘‘કતિ પન ભન્તે બોધાય ચરન્તાનં બોધિસત્તાનં અજ્ઝાસયા? દસ ખો સારિપુત્ત બોધાય ચરન્તાનં બોધિસત્તાનં અજ્ઝાસયા. કતમે દસ? દાનજ્ઝાસયા સારિપુત્ત બોધિસત્તા મચ્છેરે દોસદસ્સાવિનો, સીલ…પે… ઉપેક્ખજ્ઝાસયા સારિપુત્ત બોધિસત્તા સુખદુક્ખેસુ દોસદસ્સાવિનો’’તિ.

એતેસુ હિ મચ્છેરઅસંવરકામવિચિકિચ્છાકોસજ્જઅક્ખન્તિવિસંવાદઅનધિટ્ઠાનબ્યાપાદ- સુખદુક્ખસઙ્ખાતેસુ આદીનવદસ્સનપુબ્બઙ્ગમા દાનાદિનિન્નચિત્તતાસઙ્ખાતા દાનજ્ઝાસયતાદયો દાનાદિપારમીનં નિબ્બત્તિયા કારણન્તિ. તથા અપરિચ્ચાગપરિચ્ચાગાદીસુ યથાક્કમં આદીનવાનિસંસપચ્ચવેક્ખણા દાનાદિપારમીનં પચ્ચયો.

તત્થાયં પચ્ચવેક્ખણાવિધિ – ખેત્તવત્થુહિરઞ્ઞસુવણ્ણગોમહિંસદાસિદાસપુત્તદારાદિપરિગ્ગહબ્યાસત્તચિત્તાનં સત્તાનં ખેત્તાદીનં વત્થુકામભાવેન બહુપત્થનીયભાવતો, રાજચોરાદિસાધારણભાવતો, વિવાદાધિટ્ઠાનતો, સપત્તકરણતો, નિસ્સારતો, પટિલાભપરિપાલનેસુ પરવિહેઠનહેતુતો, વિનાસનિમિત્તઞ્ચ સોકાદિઅનેકવિહિતબ્યસનાવહતો, તદાસત્તિનિદાનઞ્ચ મચ્છેરમલપરિયુટ્ઠિતચિત્તાનં અપાયૂપપત્તિસમ્ભવતોતિ એવં વિવિધવિપુલાનત્થાવહા એતે અત્થા નામ, તેસં પરિચ્ચાગોયેવેકો સોત્થિભાવોતિ પરિચ્ચાગે અપ્પમાદો કરણીયો.

અપિચ ‘‘યાચકો યાચમાનો અત્તનો ગુય્હસ્સ આચિક્ખનતો મય્હં વિસ્સાસિકો’’તિ ચ ‘‘પહાય ગમનીયં અત્તનો સન્તકં ગહેત્વા પરલોકં યાહીતિ મય્હં ઉપદેસકો’’તિ ચ ‘‘આદિત્તે વિય અગારે મરણગ્ગિના આદિત્તે લોકે તતો મય્હં સન્તકસ્સ અપવાહકસહાયો’’તિ ચ ‘‘અપવાહિતસ્સ ચસ્સ નિજ્ઝાયનિક્ખેપટ્ઠાનભૂતો’’તિ ચ ‘‘દાનસઙ્ખાતે કલ્યાણકમ્મસ્મિં સહાયભાવતો, સબ્બસમ્પત્તીનં અગ્ગભૂતાય પરમદુલ્લભાય બુદ્ધભૂમિયા સમ્પત્તિહેતુભાવતો ચ પરમો કલ્યાણમિત્તો’’તિ ચ પચ્ચવેક્ખિતબ્બં.

તથા ‘‘ઉળારે કમ્મનિ અનેનાહં સમ્ભાવિતો, તસ્મા સા સમ્ભાવના અવિતથા કાતબ્બા’’તિ ચ ‘‘એકન્તભેદિતાય જીવિતસ્સ અયાચિતેનપિ મયા દાતબ્બં, પગેવ યાચિતેના’’તિ ચ ‘‘ઉળારજ્ઝાસયેહિ ગવેસિત્વાપિ દાતબ્બો, સયમેવાગતો મમ પુઞ્ઞેના’’તિ ચ ‘‘યાચકસ્સ દાનાપદેસેન મય્હમેવાયમનુગ્ગહો’’તિ ચ ‘‘અહં વિય અયં સબ્બોપિ લોકો મયા અનુગ્ગહેતબ્બો’’તિ ચ ‘‘અસતિ યાચકે કથં મય્હં દાનપારમી પૂરેય્યા’’તિ ચ ‘‘યાચકાનમેવત્થાય મયા સબ્બો પરિગ્ગહેતબ્બો’’તિ ચ ‘‘અયાચિત્વા મમ સન્તકં યાચકા સયમેવ કદા ગણ્હેય્યુ’’ન્તિ ચ ‘‘કથમહં યાચકાનં પિયો ચસ્સં મનાપો’’તિ ચ ‘‘કથં વા તે મય્હં પિયા ચસ્સુ મનાપા’’તિ ચ ‘‘કથં વાહં દદમાનો, દત્વાપિ ચ અત્તમનો અસ્સં પમુદિતો પીતિસોમનસ્સજાતો’’તિ ચ ‘‘કથં વા મે યાચકા ભવેય્યું, ઉળારો ચ દાનજ્ઝાસયો’’તિ ચ ‘‘કથં વાહમયાચિતોયેવ યાચકાનં હદયમઞ્ઞાય દદેય્ય’’ન્તિ ચ ‘‘સતિ ધને યાચકે ચ અપરિચ્ચાગો મહતી મય્હં વઞ્ચના’’તિ ચ ‘‘કથં વાહં અત્તનો અઙ્ગાનિ જીવિતં વાપિ યાચકાનં પરિચ્ચજેય્ય’’ન્તિ ચ પચ્ચવેક્ખિતબ્બં.

અપિચ ‘‘અત્થો નામાયં નિરપેક્ખં દાયકં અનુગચ્છતિ યથા તં નિરપેક્ખં ખેપકં કિટકો’’તિ અત્થે નિરપેક્ખતાય ચિત્તં ઉપ્પાદેતબ્બં. યાચમાનો પન યદિ પિયપુગ્ગલો હોતિ, ‘‘પિયો મં યાચતી’’તિ સોમનસ્સં ઉપ્પાદેતબ્બં. અથ ઉદાસીનપુગ્ગલો હોતિ, ‘‘અયં મં યાચમાનો અદ્ધા ઇમિના પરિચ્ચાગેન મિત્તો હોતી’’તિ સોમનસ્સં ઉપ્પાદેતબ્બં. દદન્તોપિ હિ યાચકાનં પિયો હોતીતિ. અથ પન વેરીપુગ્ગલો યાચતિ, ‘‘પચ્ચત્થિકો મં યાચતિ, અયં મં યાચમાનો અદ્ધા ઇમિના પરિચ્ચાગેન વેરીપિ પિયો મિત્તો હોતી’’તિ વિસેસતો સોમનસ્સં ઉપ્પાદેતબ્બં. એવં પિયપુગ્ગલે વિય મજ્ઝત્તવેરીપુગ્ગલેસુપિ મેત્તાપુબ્બઙ્ગમં કરુણં ઉપટ્ઠપેત્વાવ દાતબ્બં.

સચે પનસ્સ ચિરકાલપરિભાવિતત્તા લોભસ્સ દેય્યધમ્મવિસયા લોભધમ્મા ઉપ્પજ્જેય્યું, તેન બોધિસત્તપટિઞ્ઞેન ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખિતબ્બં ‘‘નનુ તયા સપ્પુરિસ સમ્બોધાય અભિનીહારં કરોન્તેન સબ્બસત્તાનં ઉપકારત્થાય અયં કાયો નિસ્સટ્ઠો, તપ્પરિચ્ચાગમયઞ્ચ પુઞ્ઞં, તત્થ નામ તે બાહિરેપિ વત્થુસ્મિં અતિસઙ્ગપ્પવત્તિ હત્થિસિનાનસદિસી હોતિ, તસ્મા તયા ન કત્થચિ સઙ્ગો ઉપ્પાદેતબ્બો. સેય્યથાપિ નામ મહતો ભેસજ્જરુક્ખસ્સ તિટ્ઠતો મૂલં મૂલત્થિકા હરન્તિ, પપટિકં, તચં, ખન્ધં, વિટપં, સારં, સાખં, પલાસં, પુપ્ફં, ફલં ફલત્થિકા હરન્તિ, ન તસ્સ રુક્ખસ્સ ‘મય્હં સન્તકં એતે હરન્તી’’તિ વિતક્કસમુદાચારો હોતિ, એવમેવ સબ્બલોકહિતાય ઉસ્સુક્કમાપજ્જન્તેન મયા મહાદુક્ખે અકતઞ્ઞુકે નિચ્ચાસુચિમ્હિ કાયે પરેસં ઉપકારાય વિનિયુજ્જમાને અણુમત્તોપિ મિચ્છાવિતક્કો ન ઉપ્પાદેતબ્બો, કો વા એત્થ વિસેસો અજ્ઝત્તિકબાહિરેસુ મહાભૂતેસુ એકન્તભેદનવિકિરણવિદ્ધંસનધમ્મેસુ, કેવલં પન સમ્મોહવિજમ્ભિતમેતં, યદિદં ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’તિ અભિનિવેસો. તસ્મા બાહિરેસુ વિય અજ્ઝત્તિકેસુપિ કરચરણનયનાદીસુ, મંસાદીસુ ચ અનપેક્ખેન હુત્વા ‘તંતદત્થિકા હરન્તૂ’તિ નિસ્સટ્ઠચિત્તેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ. એવં પટિસઞ્ચિક્ખતો ચસ્સ બોધાય પહિતત્તસ્સ કાયજીવિતેસુ નિરપેક્ખસ્સ અપ્પકસિરેનેવ કાયવચીમનોકમ્માનિ સુવિસુદ્ધાનિ હોન્તિ. સો વિસુદ્ધકાયવચીમનોકમ્મન્તો વિસુદ્ધાજીવો ઞાયપટિપત્તિયં ઠિતો, આયાપાયુપાયકોસલ્લસમન્નાગમેન ભિય્યોસો મત્તાય દેય્યધમ્મપરિચ્ચાગેન, અભયદાનસદ્ધમ્મદાનેહિ ચ સબ્બસત્તે અનુગ્ગણ્હિતું સમત્થો હોતીતિ. અયં તાવ દાનપારમિયં પચ્ચવેક્ખણાનયો.

સીલપારમિયં પન એવં પચ્ચવેક્ખિતબ્બં – ઇદઞ્હિ સીલં નામ ગઙ્ગોદકાદીહિ વિસોધેતું અસક્કુણેય્યસ્સ દોસમલસ્સ વિક્ખાલનજલં, હરિચન્દનાદીહિ વિનેતું અસક્કુણેય્યરાગાદિપરિળાહવિનયનં, હારમકુટકુણ્ડલાદીહિ પચુરજનાલઙ્કારેહિ અસાધારણો સાધૂનં અલઙ્કારવિસેસો, સબ્બદિસાવાયનતો અકિત્તિમો, સબ્બકાલાનુરૂપો ચ સુરભિગન્ધો, ખત્તિયમહાસાલાદીહિ દેવતાહિ ચ વન્દનીયાદિભાવાવહનતો પરમો વસીકરણમન્તો, ચાતુમહારાજિકાદિ દેવલોકારોહનસોપાનપન્તિ, ઝાનાભિઞ્ઞાનં અધિગમુપાયો, નિબ્બાનમહાનગરસ્સ સમ્પાપકમગ્ગો, સાવકબોધિપચ્ચેકબોધિસમ્માસમ્બોધીનં પતિટ્ઠાનભૂમિ, યં યં વા પનિચ્છિતં પત્થિતં, તસ્સ તસ્સ સમિજ્ઝનૂપાયભાવતો ચિન્તામણિકપ્પરુક્ખાદિકે ચ અતિસેતિ. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા ‘‘ઇજ્ઝતિ ભિક્ખવે સીલવતો ચેતોપણિધિ વિસુદ્ધત્તા’’તિ (અ. નિ. ૮.૩૫). અપરમ્પિ વુત્તં ‘‘આકઙ્ખેય્ય ચે ભિક્ખવે ભિક્ખુ સબ્રહ્મચારીનં પિયો ચ અસ્સં મનાપો ચ ગરુ ચ ભાવનીયો ચાતિ, સીલેસ્વેવસ્સ પરિપૂરકારી’’તિઆદિ (મ. નિ. ૧.૬૧), તથા ‘‘અવિપ્પટિસારત્થાનિ ખો આનન્દ કુસલાનિ સીલાની’’તિ (અ. નિ. ૧૦.૧; ૧૧.૧), ‘‘પઞ્ચિમે ગહપતયો આનિસંસા સીલવતો સીલસમ્પદાયા’’તિ (દી. નિ. ૨.૧૫૦; ઉદા. ૭૬; મહાવ. ૧૮૫) સુત્તાનઞ્ચ વસેન સીલસ્સ ગુણા પચ્ચવેક્ખિતબ્બા, તથા અગ્ગિક્ખન્ધોપમસુત્તાદીનં (અ. નિ. ૭.૭૨) વસેન સીલવિરહે આદીનવા.

પીતિસોમનસ્સનિમિત્તતો, અત્તાનુવાદપરાનુવાદદણ્ડદુગ્ગતિભયાભાવતો, વિઞ્ઞૂહિ પાસંસભાવતો, અવિપ્પટિસારહેતુતો, સોત્થિટ્ઠાનતો, અભિજનસાપતેય્યાધિપતેય્યાયુરૂપટ્ઠાનબન્ધુમિત્તસમ્પત્તીનં અતિસયનતો ચ સીલં પચ્ચવેક્ખિતબ્બં. સીલવતો હિ અત્તનો સીલસમ્પદાહેતુ મહન્તં પીતિસોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ ‘‘કતં વત મયા કુસલં, કતં કલ્યાણં, કતં ભીરુત્તાણ’’ન્તિ. તથા સીલવતો અત્તા ન ઉપવદતિ, ન પરે વિઞ્ઞૂ, દણ્ડદુગ્ગતિભયાનં સમ્ભવોયેવ નત્થિ, ‘‘સીલવા પુરિસપુગ્ગલો કલ્યાણધમ્મો’’તિ વિઞ્ઞૂનં પાસંસો હોતિ. તથા સીલવતો ય્વાયં ‘‘કતં વત મયા પાપં, કતં લુદ્દં, કતં કિબ્બિસ’’ન્તિ દુસ્સીલસ્સ વિપ્પટિસારો ઉપ્પજ્જતિ, સો ન હોતિ. સીલઞ્ચ નામેતં અપ્પમાદાધિટ્ઠાનતો, ભોગબ્યસનાદિપરિહારમુખેન મહતો અત્થસ્સ સાધનતો, મઙ્ગલભાવતો ચ પરમં સોત્થિટ્ઠાનં, નિહીનજચ્ચોપિ સીલવા ખત્તિયમહાસાલાદીનં પૂજનીયો હોતીતિ કુલસમ્પત્તિં અતિસેતિ સીલસમ્પદા, ‘‘તં કિં મઞ્ઞસિ મહારાજ, ઇધ તે અસ્સ પુરિસો દાસો કમ્મકરો’’તિઆદિ (દી. નિ. ૧.૧૮૩) વચનઞ્ચેત્થ સાધકં. ચોરાદીહિ અસાધારણતો, પરલોકાનુગમનતો, મહપ્ફલભાવતો, સમથાદિગુણાધિટ્ઠાનતો ચ બાહિરધનં અતિસેતિ સીલં, પરમસ્સ ચિત્તિસ્સરિયસ્સ અધિટ્ઠાનભાવતો ખત્તિયાદીનં ઇસ્સરિયં અતિસેતિ સીલં. સીલનિમિત્તઞ્હિ તંતંસત્તનિકાયેસુ સત્તાનં ઇસ્સરિયં વસ્સસતદીઘપ્પમાણતો જીવિતતો એકાહમ્પિ સીલવતો જીવિતસ્સ વિસિટ્ઠતાવચનતો, સતિ ચ જીવિતે સિક્ખાનિક્ખેપસ્સ મરણતાવચનતો સીલં જીવિતતો વિસિટ્ઠતરં. વેરીનમ્પિ મનુઞ્ઞભાવાવહનતો, જરારોગવિપત્તીહિ અનભિભવનીયતો ચ રૂપસમ્પત્તિં અતિસેતિ સીલં. પાસાદહમ્મિયાદિટ્ઠાનવિસેસે, રાજયુવરાજસેનાપતિઆદિટ્ઠાનવિસેસે ચ અતિસેતિ સીલં સુખવિસેસાધિટ્ઠાનભાવતો. સભાવસિનિદ્ધે સન્તિકાવચરેપિ બન્ધુજને મિત્તજને ચ અતિસેતિ એકન્તહિતસમ્પાદનતો, પરલોકાનુગમનતો ચ. ‘‘ન તં માતા પિતા કયિરા’’તિઆદિ (ધ. પ. ૪૩) વચનઞ્ચેત્થ સાધકં. તથા હત્થિઅસ્સરથાદિભેદેહિ, મન્તાગદસોત્થાનપ્પયોગેહિ ચ દુરારક્ખં અત્તાનં આરક્ખભાવેન સીલમેવ વિસિટ્ઠતરં અત્તાધીનતો, અપરાધીનતો, મહાવિસયતો ચ. તેનેવાહ ‘‘ધમ્મો હવે રક્ખતિ ધમ્મચારિ’’ન્તિઆદિ (જા. ૧.૯.૧૦૨). એવમનેકગુણસમન્નાગતં સીલન્તિ પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ અપરિપુણ્ણા ચેવ સીલસમ્પદા પારિપૂરિં ગચ્છતિ અપરિસુદ્ધા ચ પારિસુદ્ધિં.

સચે પનસ્સ દીઘરત્તં પરિચયેન સીલપટિપક્ખા ધમ્મા દોસાદયો અન્તરન્તરા ઉપ્પજ્જેય્યું, તેન બોધિસત્તપટિઞ્ઞેન એવં પટિસઞ્ચિક્ખિતબ્બં ‘‘નનુ તયા સમ્બોધાય પણિધાનં કતં, સીલવિકલેન ચ ન સક્કા લોકિયાપિ સમ્પત્તિયો પાપુણિતું, પગેવ લોકુત્તરા, સબ્બસમ્પત્તીનં પન અગ્ગભૂતાય સમ્માસમ્બોધિયા અધિટ્ઠાનભૂતેન સીલેન પરમુક્કંસગતેન ભવિતબ્બં. તસ્મા ‘કિકીવ અણ્ડ’ન્તિઆદિના (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૯; દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૭) વુત્તનયેન સમ્મા સીલં પરિરક્ખન્તેન સુટ્ઠુ તયા પેસલેન ભવિતબ્બં. અપિ ચ તયા ધમ્મદેસનાય યાનત્તયે સત્તાનં અવતારણપરિપાચનાનિ કાતબ્બાનિ, સીલવિકલસ્સ ચ વચનં ન પચ્ચેતબ્બં હોતિ અસપ્પાયાહારવિચારસ્સ વિય વેજ્જસ્સ તિકિચ્છનં, તસ્મા કથાહં સદ્ધેય્યો હુત્વા સત્તાનં અવતારણપરિપાચનાનિ કરેય્ય’’ન્તિ સભાવપરિસુદ્ધસીલેન ભવિતબ્બં. કિઞ્ચ ‘‘ઝાનાદિગુણવિસેસયોગેન મે સત્તાનં ઉપકારકરણસમત્થતા, પઞ્ઞાપારમીઆદિપરિપૂરણઞ્ચ, ઝાનાદયો ચ ગુણા સીલપારિસુદ્ધિં વિના ન સમ્ભવન્તી’’તિ સમ્મદેવ સીલં પરિસોધેતબ્બં.

તથા ‘‘સમ્બાધો ઘરાવાસો રજોપથો’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૧૯૧; મ. નિ. ૧.૨૯૧; સં. નિ. ૨.૧૫૪; મ. નિ. ૨.૧૦) ઘરાવાસે ‘‘અટ્ઠિકઙ્કલૂપમા કામા’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૩૪; પાચિ. ૪૧૭; મહાનિ. ૩, ૬;), ‘‘માતાપિ પુત્તેન વિવદતી’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૧૬૮, ૧૭૮) ચ કામેસુ ‘‘સેય્યથાપિ પુરિસો ઇણં આદાય કમ્મન્તે પયોજેય્યા’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૨૧૮) કામચ્છન્દાદીસુ આદીનવદસ્સનપુબ્બઙ્ગમા વુત્તવિપરિયાયેન ‘‘અબ્ભોકાસો પબ્બજ્જા’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૧.૯૧; સં. નિ. ૧.૧૫૪) પબ્બજ્જાદીસુ આનિસંસપટિસઙ્ખાવસેન નેક્ખમ્મપારમિયં પચ્ચવેક્ખણા વેદિતબ્બા. અયમેત્થ સઙ્ખેપત્થો, વિત્થારો પન દુક્ખક્ખન્ધ (મ. નિ. ૧.૧૬૩) વીમંસસુત્તાદિ (મ. નિ. ૧.૪૮૭) વસેન દુક્ખક્ખન્ધઆસિવિસોપમસુત્તાદિવસેન (ચરિયા. અટ્ઠ. પકિણ્ણકકથાયં) વેદિતબ્બો.

તથા ‘‘પઞ્ઞાય વિના દાનાદયો ધમ્મા ન વિસુજ્ઝન્તિ, યથાસકં બ્યાપારસમત્થા ચ ન હોન્તી’’તિ પઞ્ઞાગુણા મનસિ કાતબ્બા. યથેવ હિ જીવિતેન વિના સરીરયન્તં ન સોભતિ, ન ચ અત્તનો કિરિયાસુ પટિપત્તિસમત્થં હોતિ, યથા ચ ચક્ખાદીનિ ઇન્દ્રિયાનિ વિઞ્ઞાણેન વિના યથાસકં વિસયેસુ કિચ્ચં કાતું નપ્પહોન્તિ, એવં સદ્ધાદીનિ ઇન્દ્રિયાનિ પઞ્ઞાય વિના સકિચ્ચપટિપત્તિયં અસમત્થાનીતિ પરિચ્ચાગાદિપટિપત્તિયં પઞ્ઞા પધાનકારણં. ઉમ્મીલિતપઞ્ઞાચક્ખુકા હિ મહાસત્તા અત્તનો અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનિપિ દત્વા અનત્તુક્કંસકા, અપરવમ્ભકા ચ હોન્તિ, ભેસજ્જરુક્ખા વિય વિકપ્પરહિતા કાલત્તયેપિ સોમનસ્સજાતા. પઞ્ઞાવસેન ઉપાયકોસલ્લયોગતો પરિચ્ચાગો પરહિતપ્પવત્તિયા દાનપારમિભાવં ઉપેતિ. અત્તત્થઞ્હિ દાનં વુડ્ઢિસદિસં હોતિ.

તથા પઞ્ઞાય અભાવેન તણ્હાદિસંકિલેસાવિયોગતો સીલસ્સ વિસુદ્ધિયેવ ન સમ્ભવતિ, કુતો સબ્બઞ્ઞુગુણાધિટ્ઠાનભાવો. પઞ્ઞવા એવ ચ ઘરાવાસે કામગુણેસુ સંસારે ચ આદીનવં, પબ્બજ્જાય ઝાનસમાપત્તિયં નિબ્બાને ચ આનિસંસં સુટ્ઠુ સલ્લક્ખેન્તો પબ્બજિત્વા ઝાનસમાપત્તિયો નિબ્બત્તેત્વા નિબ્બાનનિન્નો, પરે ચ તત્થ પતિટ્ઠપેતીતિ.

વીરિયઞ્ચ પઞ્ઞારહિતં યદિચ્છિતમત્થં ન સાધેતિ દુરારમ્ભભાવતો. વરમેવ હિ અનારમ્ભો દુરારમ્ભતો, પઞ્ઞાસહિતેન પન વીરિયેન ન કિઞ્ચિ દુરધિગમં ઉપાયપટિપત્તિતો. તથા પઞ્ઞવા એવ પરાપકારાદિઅધિવાસકજાતિયો હોતિ, ન દુપ્પઞ્ઞો. પઞ્ઞાવિરહિતસ્સ ચ પરેહિ ઉપનીતા અપકારા ખન્તિયા પટિપક્ખમેવ અનુબ્રૂહેન્તિ, પઞ્ઞવતો પન તે ખન્તિસમ્પત્તિયા પરિબ્રૂહનવસેન અસ્સા થિરભાવાય સંવત્તન્તિ. પઞ્ઞવા એવ તીણિ સચ્ચાનિ તેસં કારણાનિ પટિપક્ખે ચ યથાભૂતં જાનિત્વા પરેસં અવિસંવાદકો હોતિ. તથા પઞ્ઞાબલેન અત્તાનં ઉપત્થમ્ભેત્વા ધિતિસમ્પદાય સબ્બપારમીસુ અચલસમાદાનાધિટ્ઠાનો હોતિ, પઞ્ઞવા એવ ચ પિયમજ્ઝત્તવેરીવિભાગં અકત્વા સબ્બત્થ હિતૂપસંહારકુસલો હોતિ. તથા પઞ્ઞાવસેન લાભાદિલોકધમ્મસન્નિપાતે નિબ્બિકારતાય મજ્ઝત્તો હોતિ. એવં સબ્બાસં પારમીનં પઞ્ઞાવ પારિસુદ્ધિહેતૂતિ પઞ્ઞાગુણા પચ્ચવેક્ખિતબ્બા.

અપિચ પઞ્ઞાય વિના ન દસ્સનસમ્પત્તિ, અન્તરેન ચ દિટ્ઠિસમ્પદં ન સીલસમ્પદા, સીલદિટ્ઠિસમ્પદારહિતસ્સ ન સમાધિસમ્પદા, અસમાહિતેન ચ ન સક્કા અત્તહિતમત્તમ્પિ સાધેતું, પગેવ ઉક્કંસગતં પરહિતન્તિ પરહિતાય પટિપન્નેન ‘‘નનુ તયા સક્કચ્ચં પઞ્ઞાપારિસુદ્ધિયં આયોગો કરણીયો’’તિ બોધિસત્તેન અત્તા ઓવદિતબ્બો. પઞ્ઞાનુભાવેન હિ મહાસત્તો ચતુરધિટ્ઠાનાધિટ્ઠિતો ચતૂહિ સઙ્ગહવત્થૂહિ (દી. નિ. ૩.૨૧૦, ૩૧૩; અ. નિ. ૧૦.૩૨) લોકં અનુગ્ગણ્હન્તો સત્તે નિય્યાનિકમગ્ગે અવતારેતિ, ઇન્દ્રિયાનિ ચ નેસં પરિપાચેતિ. તથા પઞ્ઞાબલેન ખન્ધાયતનાદીસુ પવિચયબહુલો પવત્તિનિવત્તિયો યાથાવતો પરિજાનન્તો દાનાદયો ગુણે વિસેસનિબ્બેધભાગિયભાવં નયન્તો બોધિસત્તસિક્ખાય પરિપૂરકારી હોતીતિ એવમાદિના અનેકાકારવોકારે પઞ્ઞાગુણે વવત્થપેત્વા પઞ્ઞાપારમી અનુબ્રૂહેતબ્બા.

તથા દિસ્સમાનપારાનિપિ લોકિયાનિ કમ્માનિ નિહીનવીરિયેન પાપુણિતું અસક્કુણેય્યાનિ, અગણિતખેદેન પન આરદ્ધવીરિયેન દુરધિગમં નામ નત્થિ. નિહીનવીરિયો હિ ‘‘સંસારમહોઘતો સબ્બસત્તે સન્તારેસ્સામી’’તિ આરભિતુમેવ ન સક્કુણોતિ. મજ્ઝિમો આરભિત્વા અન્તરાવોસાનમાપજ્જતિ. ઉક્કટ્ઠવીરિયો પન અત્તસુખનિરપેક્ખો આરમ્ભપારં અધિગચ્છતીતિ વીરિયસમ્પત્તિ પચ્ચવેક્ખિતબ્બા. અપિચ ‘‘યસ્સ અત્તનોયેવ સંસારપઙ્કતો સમુદ્ધરણત્થમારમ્ભો, તસ્સાપિ વીરિયસ્સ સિથિલભાવેન મનોરથાનં મત્થકપ્પત્તિ ન સક્કા સમ્ભાવેતું, પગેવ સદેવકસ્સ લોકસ્સ સમુદ્ધરણત્થં કતાભિનીહારેના’’તિ ચ ‘‘રાગાદીનં દોસગણાનં મત્તમહાગજાનં વિય દુન્નિવારયભાવતો, તન્નિદાનાનઞ્ચ કમ્મસમાદાનાનં ઉક્ખિત્તાસિકવધકસદિસભાવતો, તન્નિમિત્તાનઞ્ચ દુગ્ગતીનં સબ્બદા વિવટમુખભાવતો, તત્થ નિયોજકાનઞ્ચ પાપમિત્તાનં સદા સન્નિહિતભાવતો, તદોવાદકારિતાય ચ બાલસ્સ પુથુજ્જનભાવસ્સ સતિ સમ્ભવે યુત્તં સયમેવ સંસારદુક્ખતો નિસ્સરિતુ’’ન્તિ ચ ‘‘મિચ્છાવિતક્કા વીરિયાનુભાવેન દૂરી ભવન્તી’’તિ ચ ‘‘યદિ પન સમ્બોધિ અત્તાધીનેન વીરિયેન સક્કા સમધિગન્તું, કિમેત્થ દુક્કર’’ન્તિ ચ એવમાદિના નયેન વીરિયસ્સ ગુણાપચ્ચવેક્ખિતબ્બા.

તથા ‘‘ખન્તિ નામાયં નિરવસેસગુણપટિપક્ખસ્સ કોધસ્સ વિધમનતો ગુણસમ્પાદને સાધૂનમપ્પટિહતમાયુધં, પરાભિભવને સમત્થાનં અલઙ્કારો, સમણબ્રાહ્મણાનં બલસમ્પદા, કોધગ્ગિવિનયની ઉદકધારા, કલ્યાણસ્સ કિત્તિસદ્દસ્સ સઞ્જાતિદેસો, પાપપુગ્ગલાનં વચીવિસવૂપસમકરો મન્તાગદો, સંવરે ઠિતાનં પરમા ધીરપકતિ, ગમ્ભીરાસયતાય સાગરો, દોસમહાસાગરસ્સ વેલા, અપાયદ્વારસ્સ પિધાનકવાટં, દેવબ્રહ્મલોકાનં આરોહણસોપાનં, સબ્બગુણાનં અધિવાસનભૂમિ, ઉત્તમા કાયવચીમનોવિસુદ્ધી’’તિ મનસિ કાતબ્બં. અપિ ચ ‘‘એતે સત્તા ખન્તિસમ્પત્તિયા અભાવતો ઇધ ચેવ તપન્તિ, પરલોકે ચ તપનીયધમ્માનુયોગતો’’તિ ચ ‘‘યદિપિ પરાપકારનિમિત્તં દુક્ખં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ પન દુક્ખસ્સ ખેત્તભૂતો અત્તભાવો, બીજભૂતઞ્ચ કમ્મં મયાવ અભિસઙ્ખત’’ન્તિ ચ ‘‘તસ્સ દુક્ખસ્સ આણણ્યકારણમેત’’ન્તિ ચ ‘‘અપકારકે અસતિ કથં મય્હં ખન્તિસમ્પદા સમ્ભવતી’’તિ ચ ‘‘યદિપાયં એતરહિ અપકારકો, અયં નામ પુબ્બે અનેન મય્હં ઉપકારો કતો’’તિ ચ ‘‘અપકારો એવ વા ખન્તિનિમિત્તતાય ઉપકારો’’તિ ચ ‘‘સબ્બેપિમે સત્તા મય્હં પુત્તસદિસા, પુત્તકતાપરાધેસુ ચ કો કુજ્ઝિસ્સતી’’તિ ચ ‘‘યેન કોધભૂતાવેસેન અયં મય્હં અપરજ્ઝતિ, સો કોધભૂતાવેસો મયા વિનેતબ્બો’’તિ ચ ‘‘યેન અપકારેન ઇદં મય્હં દુક્ખં ઉપ્પન્નં, તસ્સ અહમ્પિ નિમિત્ત’’ન્તિ ચ ‘‘યેહિ ધમ્મેહિ અપરાધો કતો, યત્થ ચ કતો, સબ્બેપિ તે તસ્મિંયેવ ખણે નિરુદ્ધા, કસ્સિદાનિ કેન કોધો કાતબ્બો’’તિ ચ ‘‘અનત્તતાય સબ્બધમ્માનં કો કસ્સ અપરજ્ઝતી’’તિ ચ પચ્ચવેક્ખન્તેન ખન્તિસમ્પદા બ્રૂહેતબ્બા.

યદિ પનસ્સ દીઘરત્તં પરિચયેન પરાપકારનિમિત્તકો કોધો ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠેય્ય, ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખિતબ્બં ‘‘ખન્તિ નામેસા પરાપકારસ્સ પટિપક્ખપટિપત્તીનં પચ્ચુપકારકારણ’’ન્તિ ચ ‘‘અપકારો ચ મય્હં દુક્ખુપ્પાદનેન દુક્ખુપનિસાય સદ્ધાય, સબ્બલોકે અનભિરતિસઞ્ઞાય ચ પચ્ચયો’’તિ ચ ‘‘ઇન્દ્રિયપકતિરેસા, યદિદં ઇટ્ઠાનિટ્ઠવિસયસમાયોગો, તત્થ અનિટ્ઠવિસયસમાયોગો મય્હં ન સિયાતિ તં કુતેત્થ લબ્ભા’’તિ ચ ‘‘કોધવસિકો સત્તો કોધેન ઉમ્મત્તો વિક્ખિત્તચિત્તો, તત્થ કિં પચ્ચપકારેના’’તિ ચ ‘‘સબ્બે પિમે સત્તા સમ્માસમ્બુદ્ધેન ઓરસપુત્તા વિય પરિપાલિતા, તસ્મા ન તત્થ મયા ચિત્તકોપોપિ કાતબ્બો’’તિ ચ ‘‘અપરાધકે ચ સતિ ગુણે ગુણવતિ મયા ન કોપો કાતબ્બો’’તિ ચ ‘‘અસતિ ગુણે વિસેસેન કરુણાયિતબ્બો’’તિ ચ ‘‘કોપેન ચ મય્હં ગુણયસા નિહીયન્તી’’તિ ચ ‘‘કુજ્ઝનેન મય્હં દુબ્બણ્ણદુક્ખસેય્યાદયો સપત્તકન્તા આગચ્છન્તી’’તિ ચ ‘‘કોધો ચ નામાયં સબ્બાહિતકારકો સબ્બહિતવિનાસકો બલવા પચ્ચત્થિકો’’તિ ચ ‘‘સતિ ચ ખન્તિયા ન કોચિ પચ્ચત્થિકો’’તિ ચ ‘‘અપરાધકેન અપરાધનિમિત્તં યં આયતિં લદ્ધબ્બં દુક્ખં, સતિ ચ ખન્તિયા મય્હં તદભાવો’’તિ ચ ‘‘ચિન્તનેન કુજ્ઝન્તેન ચ મયા પચ્ચત્થિકોયેવ અનુવત્તિતો હોતી’’તિ ચ ‘‘કોધે ચ મયા ખન્તિયા અભિભૂતે તસ્સ દાસભૂતો પચ્ચત્થિકો સમ્મદેવ અભિભૂતો હોતી’’તિ ચ ‘‘કોધનિમિત્તં ખન્તિગુણપરિચ્ચાગો મય્હં ન યુત્તો’’તિ ચ ‘‘સતિ ચ કોધે ગુણવિરોધિનિ (ગુણવિરોધપચ્ચનીધમ્મે ચરિયા. અટ્ઠ. પકિણ્ણકકથાયં) કિં મે સીલાદિધમ્મા પારિપૂરિં ગચ્છેય્યું, અસતિ ચ તેસુ કથાહં સત્તાનં ઉપકારબહુલો પટિઞ્ઞાનુરૂપં ઉત્તમં સમ્પત્તિં પાપુણિસ્સામી’’તિ ચ ‘‘ખન્તિયા ચ સતિ બહિદ્ધા વિક્ખેપાભાવતો સમાહિતસ્સ સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચતો દુક્ખતો સબ્બે ધમ્મા અનત્તતો નિબ્બાનઞ્ચ અસઙ્ખતામતસન્તપણીતાદિભાવતો નિજ્ઝાનં ખમન્તિ ‘બુદ્ધધમ્મા ચ અચિન્તેય્યાપરિમેય્યપભાવા’તિ’’, તતો ચ ‘‘અનુલોમિયં ખન્તિયં ઠિતો ‘કેવલા ઇમે ચ અત્તત્તનિયભાવરહિતા ધમ્મમત્તા યથાસકં પચ્ચયેહિ ઉપ્પજ્જન્તિ વયન્તિ, ન કુતોચિ આગચ્છન્તિ, ન કુહિઞ્ચિ ગચ્છન્તિ, ન ચ કત્થચિ પતિટ્ઠિતા, ન ચેત્થ કોચિ કસ્સચિ બ્યાપારો’તિ અહંકારમમંકારાનધિટ્ઠાનતા નિજ્ઝાનં ખમતિ, યેન બોધિસત્તો બોધિયા નિયતો અનાવત્તિધમ્મો હોતી’’તિ એવમાદિના ખન્તિપારમિયં પચ્ચવેક્ખણા વેદિતબ્બા.

તથા ‘‘સચ્ચેન વિના સીલાદીનં અસમ્ભવતો, પટિઞ્ઞાનુરૂપં પટિપત્તિયા અભાવતો ચ સચ્ચધમ્માતિક્કમે ચ સબ્બપાપધમ્માનં સમોસરણતો, અસચ્ચસન્ધસ્સ અપ્પચ્ચયિકભાવતો, આયતિઞ્ચ અનાદેય્યવચનતાવહનતો, સમ્પન્નસચ્ચસ્સ ચ સબ્બગુણાધિટ્ઠાનભાવતો, સચ્ચાધિટ્ઠાનેન સબ્બબોધિસમ્ભારાનં પારિસુદ્ધિપારિપૂરિસમન્વાયતો, સભાવધમ્માવિસંવાદનેન સબ્બબોધિસમ્ભારકિચ્ચકરણતો, બોધિસત્તપટિપત્તિયા ચ પરિનિપ્ફત્તિતો’’તિઆદિના સચ્ચપારમિયા સમ્પત્તિયો પચ્ચવેક્ખિતબ્બા.

તથા ‘‘દાનાદીસુ દળ્હસમાદાનં, તમ્પટિપક્ખસન્નિપાતે ચ નેસં અચલાવત્થાનં, તત્થ ચ થિરભાવં વિના ન દાનાદિસમ્ભારા સમ્બોધિનિમિત્તા સમ્ભવન્તી’’તિઆદિના અધિટ્ઠાને ગુણા પચ્ચવેક્ખિતબ્બા.

તથા ‘‘અત્તહિતમત્તે અવતિટ્ઠન્તેનાપિ સત્તેસુ હિતચિત્તતં વિના ન સક્કા ઇધલોકપરલોકસમ્પત્તિયો પાપુણિતું, પગેવ સબ્બસત્તે નિબ્બાનસમ્પત્તિયં પતિટ્ઠાપેતુકામેના’’તિ ચ ‘‘પચ્છા સબ્બસત્તાનં લોકુત્તરસમ્પત્તિં આકઙ્ખન્તેન ઇદાનિ લોકિયસમ્પત્તિં આકઙ્ખા યુત્તરૂપા’’તિ ચ ‘‘ઇદાનિ આસયમત્તેન પરેસં હિતસુખૂપસંહારં કાતું અસક્કોન્તો કદા પયોગેન તં સાધેસ્સામી’’તિ ચ ‘‘ઇદાનિ મયા હિતસુખૂપસંહારેન સંવદ્ધિતા પચ્છા ધમ્મસંવિભાગસહાયા મય્હં ભવિસ્સન્તી’’તિ ચ ‘‘એતેહિ વિના ન મય્હં બોધિસમ્ભારા સમ્ભવન્તિ, તસ્મા સબ્બબુદ્ધગુણવિભૂતિનિપ્ફત્તિકારણત્તા મય્હં એતે પરમં પુઞ્ઞક્ખેત્તં અનુત્તરં કુસલાયતનં ઉત્તમં ગારવટ્ઠાન’’ન્તિ ચ ‘‘સવિસેસં સત્તેસુ સબ્બેસુ હિતજ્ઝાસયતા પચ્ચુપટ્ઠપેતબ્બા, કિઞ્ચ કરુણાધિટ્ઠાનતોપિ સબ્બસત્તેસુ મેત્તા અનુબ્રૂહેતબ્બા. વિમરિયાદીકતેન હિ ચેતસા સત્તેસુ હિતસુખૂપસંહારનિરતસ્સ તેસં અહિતદુક્ખાપનયનકામતા બલવતી ઉપ્પજ્જતિ દળ્હમૂલા, કરુણા ચ સબ્બેસં બુદ્ધકારકધમ્માનમાદિ ચરણં પતિટ્ઠા મૂલં મુખં પમુખ’’ન્તિ એવમાદિના મેત્તાય ગુણા પચ્ચવેક્ખિતબ્બા.

તથા ‘‘ઉપેક્ખાય અભાવે સત્તેહિ કતા વિપ્પકારા ચિત્તસ્સ વિકારં ઉપ્પાદેય્યું, સતિ ચ ચિત્તવિકારે દાનાદિસમ્ભારાનં સમ્ભવોયેવ નત્થી’’તિ ચ ‘‘મેત્તાસિનેહેન સિનેહિતે ચિત્તે ઉપેક્ખાય વિના સમ્ભારાનં પારિસુદ્ધિ ન હોતી’’તિ ચ ‘‘અનુપેક્ખકો સમ્ભારેસુ પુઞ્ઞસમ્ભારં તબ્બિપાકઞ્ચ સત્તહિતત્થં પરિણામેતું ન સક્કોતી’’તિ ચ ‘‘ઉપેક્ખાય અભાવે દેય્યપટિગ્ગાહકેસુ વિભાગં અકત્વા પરિચ્ચજિતું ન સક્કોતી’’તિ ચ ‘‘ઉપેક્ખારહિતેન જીવિતપરિક્ખારાનં જીવિતસ્સ ચ અન્તરાયં અમનસિકરિત્વા સંવરવિસોધનં કાતું ન સક્કા’’તિ ચ ‘‘ઉપેક્ખાવસેન અરતિરતિસહસ્સેવ નેક્ખમ્મબલસિદ્ધિતો, ઉપપત્તિતો ઇક્ખનવસેનેવ સબ્બસમ્ભારકિચ્ચનિપ્ફત્તિતો, અચ્ચારદ્ધસ્સ વીરિયસ્સ અનુપેક્ખને પધાનકિચ્ચાકરણતો, ઉપેક્ખતોયેવ તિતિક્ખાનિજ્ઝાનસમ્ભવતો, ઉપેક્ખાવસેન સત્તસઙ્ખારાનં અવિસંવાદનતો, લોકધમ્માનં અજ્ઝુપેક્ખનેન સમાદિન્નધમ્મેસુ અચલાધિટ્ઠાનસિદ્ધિતો, પરાપકારાદીસુ અનાભોગવસેનેવ મેત્તાવિહારનિપ્ફત્તિતોતિ સબ્બબોધિસમ્ભારાનં સમાદાનાધિટ્ઠાનપારિપૂરિનિપ્ફત્તિયો ઉપેક્ખાનુભાવેન સમ્પજ્જન્તી’’તિ એવં આદિના નયેન ઉપેક્ખાપારમી પચ્ચવેક્ખિતબ્બા. એવં અપરિચ્ચાગપરિચ્ચાગાદીસુ યથાક્કમં આદીનવાનિસંસપચ્ચવેક્ખણા દાનાદિપારમીનં પચ્ચયોતિ વેદિતબ્બા.

તથા સપરિક્ખારા પઞ્ચદસ ચરણધમ્મા પઞ્ચ ચ અભિઞ્ઞાયો. તત્થ ચરણધમ્મા નામ સીલસંવરો, ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારતા, ભોજને મત્તઞ્ઞુતા, જાગરિયાનુયોગો, સત્ત સદ્ધમ્મા, ચત્તારિ ઝાનાનિ ચ. તેસુ સીલાદીનં ચતુન્નં તેરસપિ ધુતધમ્મા, અપ્પિચ્છતાદયો ચ પરિક્ખારો. સદ્ધમ્મેસુ સદ્ધાય બુદ્ધધમ્મસઙ્ઘસીલચાગદેવતૂપસમાનુસ્સતિ- લૂખપુગ્ગલપરિવજ્જનસિનિદ્ધપુગ્ગલસેવનપસાદનીય- ધમ્મપચ્ચવેક્ખણતદધિમુત્તતા પરિક્ખારો, હિરોત્તપ્પાનં અકુસલાદીનવપચ્ચવેક્ખણઅપાયાદીનવપચ્ચવેક્ખણકુસલધમ્મુપત્થમ્ભન- ભાવપચ્ચવેક્ખણહિરોત્તપ્પ રહિતપુગ્ગલપરિવજ્જનહિરોત્તપ્પસમ્પન્નપુગ્ગલસેવનતદધિમુત્તતા, બાહુસચ્ચસ્સ પુબ્બયોગપરિપુચ્છકભાવસદ્ધમ્માભિયોગઅનવજ્જવિજ્જાટ્ઠાનાદિ- પરિચયપરિપક્કિન્દ્રિયતાકિલેસદૂરીભાવઅપ્પસ્સુતપરિવજ્જનબહુસ્સુતસેવનતદધિમુત્તતા, વીરિયસ્સ અપાયભયપચ્ચવેક્ખણગમનવીથિપચ્ચવેક્ખણધમ્મમહત્તપચ્ચવેક્ખણ- થિનમિદ્ધવિનોદનકુસીતપુગ્ગલપરિવજ્જનઆરદ્ધવીરિયપુગ્ગલ- સેવનસમ્મપ્પધાનપચ્ચવેક્ખણતદધિમુત્તતા, સતિયા સતિસમ્પજઞ્ઞમુટ્ઠસ્સતિપુગ્ગલપરિવજ્જનઉપટ્ઠિતસ્સતિપુગ્ગલસેવનતદધિમુત્તતા, પઞ્ઞાય પરિપુચ્છકભાવવત્થુવિસદકિરિયાઇન્દ્રિયસમત્તપટિપાદનદુપ્પઞ્ઞ- પુગ્ગલપરિવજ્જનપઞ્ઞવન્તપુગ્ગલસેવનગમ્ભીરઞાણચરિયપચ્ચ- વેક્ખણતદધિમુત્તતા, ચતુન્નં ઝાનાનં સીલાદિચતુક્કં અટ્ઠતિંસાય આરમ્મણેસુ પુબ્બભાગભાવના, આવજ્જનાદિવસીભાવકરણઞ્ચ પરિક્ખારો. તત્થ સીલાદીહિ પયોગસુદ્ધિયા સત્તાનં અભયદાને, આસયસુદ્ધિયા આમિસદાને, ઉભયસુદ્ધિયા ચ ધમ્મદાને સમત્થો હોતીતિઆદિના ચરણાદીનં દાનાદિસમ્ભારાનં પચ્ચયભાવો યથારહં નિદ્ધારેતબ્બો, અતિવિત્થારભયેન ન નિદ્ધારયિમ્હ. એવં સમ્પત્તિચક્કાદયોપિ દાનાદીનં પચ્ચયોતિ વેદિતબ્બા.

કો સંકિલેસોતિ અવિસેસેન તણ્હાદીહિ પરામટ્ઠભાવો પારમીનં સંકિલેસો, વિસેસેન દેય્યપટિગ્ગાહકવિકપ્પા દાનપારમિયા સંકિલેસો, સત્તકાલવિકપ્પા સીલપારમિયા, કામભવતદુપસમેસુ અભિરતિઅનભિરતિવિકપ્પા નેક્ખમ્મપારમિયા, ‘‘અહં મમા’’તિ વિકપ્પા પઞ્ઞાપારમિયા, લીનુદ્ધચ્ચવિકપ્પા વીરિયપારમિયા, અત્તપરવિકપ્પા ખન્તિપારમિયા, અદિટ્ઠાદીસુ દિટ્ઠાદિવિકપ્પા સચ્ચપારમિયા, બોધિસમ્ભારતબ્બિપક્ખેસુ દોસગુણવિકપ્પા અધિટ્ઠાનપારમિયા, હિતાહિતવિકપ્પા મેત્તાપારમિયા, ઇટ્ઠાનિટ્ઠવિકપ્પા ઉપેક્ખાપારમિયા સંકિલેસોતિ વેદિતબ્બો.

કિં વોદાનન્તિ તણ્હાદીહિ અનુપઘાતો, યથાવુત્તવિકપ્પવિરહો ચ એતાસં વોદાનન્તિ વેદિતબ્બં. અનુપહતા હિ તણ્હામાનદિટ્ઠિકોધૂપનાહમક્ખપલાસઇસ્સામચ્છરિયમાયાસાઠેય્યથમ્ભસારમ્ભ- મદપમાદાદીહિ કિલેસેહિ દેય્યપટિગ્ગાહકવિકપ્પાદિરહિતા ચ દાનાદિપારમિયો પરિસુદ્ધા પભસ્સરા ભવન્તીતિ.

કો પટિપક્ખોતિ અવિસેસેન સબ્બેપિ કિલેસા સબ્બેપિ અકુસલા ધમ્મા એતાસં પટિપક્ખો, વિસેસેન પન પુબ્બે વુત્તા મચ્છેરાદયોતિ વેદિતબ્બા. અપિચ દેય્યપટિગ્ગાહકદાનફલેસુ અલોભાદોસામોહગુણયોગતો લોભદોસમોહપટિપક્ખં દાનં, કાયાદિદોસવઙ્કાપગમનતો લોભાદિપટિપક્ખં સીલં, કામસુખપરૂપઘાતઅત્તકિલમથપરિવજ્જનતો દોસત્તયપટિપક્ખં નેક્ખમ્મં, લોભાદીનં અન્ધીકરણતો, ઞાણસ્સ ચ અનન્ધીકરણતો લોભાદિપટિપક્ખા પઞ્ઞા, અલીનાનુદ્ધતઞાયારમ્ભવસેન લોભાદિપટિપક્ખં વીરિયં, ઇટ્ઠાનિટ્ઠસુઞ્ઞતાનં ખમનતો લોભાદિપટિપક્ખા ખન્તિ, સતિપિ પરેસં ઉપકારે અપકારે ચ યથાભૂતપ્પવત્તિયા લોભાદિપટિપક્ખં સચ્ચં, લોકધમ્મે અભિભુય્ય યથાસમાદિન્નેસુ સમ્ભારેસુ અચલનતો લોભાદિપટિપક્ખં અધિટ્ઠાનં, નીવરણવિવેકતો લોભાદિપટિપક્ખા મેત્તા, ઇટ્ઠાનિટ્ઠેસુ અનુનયપટિઘવિદ્ધંસનતો, સમપ્પવત્તિતો ચ લોભાદિપટિપક્ખા ઉપેક્ખાતિ દટ્ઠબ્બં.

કા પટિપત્તીતિ સુખૂપકરણસરીરજીવિતપરિચ્ચાગેન ભયાપનૂદનેન ધમ્મોપદેસેન ચ બહુધા સત્તાનં અનુગ્ગહકરણં દાને પટિપત્તિ. તત્થાયં વિત્થારનયો – ‘‘ઇમિનાહં દાનેન સત્તાનં આયુવણ્ણસુખબલપટિભાનાદિસમ્પત્તિં રમણીયં અગ્ગફલસમ્પત્તિં નિપ્ફાદેય્ય’’ન્તિ અન્નદાનં દેતિ, તથા સત્તાનં કમ્મકિલેસપિપાસવૂપસમાય પાનં દેતિ, તથા સુવણ્ણવણ્ણતાય, હિરોત્તપ્પાલઙ્કારસ્સ ચ નિપ્ફત્તિયા વત્થાનિ દેતિ, તથા ઇદ્ધિવિધસ્સ ચેવ નિબ્બાનસુખસ્સ ચ નિપ્ફત્તિયા યાનં દેતિ, તથા સીલગન્ધનિપ્ફત્તિયા ગન્ધં, બુદ્ધગુણસોભાનિપ્ફત્તિયા માલાવિલેપનં, બોધિમણ્ડાસનનિપ્ફત્તિયા આસનં, તથાગતસેય્યાનિપ્ફત્તિયા સેય્યં, સરણભાવનિપ્ફત્તિયા આવસથં, પઞ્ચચક્ખુપટિલાભાય પદીપેય્યં દેતિ. બ્યામપ્પભાનિપ્ફત્તિયા રૂપદાનં, બ્રહ્મસ્સરનિપ્ફત્તિયા સદ્દદાનં, સબ્બલોકસ્સ પિયભાવાય રસદાનં, બુદ્ધસુખુમાલભાવાય ફોટ્ઠબ્બદાનં, અજરામરણભાવાય ભેસજ્જદાનં, કિલેસદાસબ્યવિમોચનત્થં દાસાનં ભુજિસ્સતાદાનં, સદ્ધમ્માભિરતિયા અનવજ્જખિડ્ડારતિહેતુદાનં, સબ્બેપિ સત્તે અરિયાય જાતિયા અત્તનો પુત્તભાવૂપનયનાય પુત્તદાનં, સકલસ્સ લોકસ્સ પતિભાવૂપગમનાય દારદાનં, સુભલક્ખણસમ્પત્તિયા સુવણ્ણમણિમુત્તાપવાળાદિદાનં, અનુબ્યઞ્જનસમ્પત્તિયા નાનાવિધવિભૂસનદાનં, સદ્ધમ્મકોસાધિગમાય વિત્તકોસદાનં, ધમ્મરાજભાવાય રજ્જદાનં, ઝાનાદિસમ્પત્તિયા આરામુય્યાનાદિવનદાનં, ચક્કઙ્કિતેહિ પાદેહિ બોધિમણ્ડૂપસઙ્કમનાય ચરણદાનં, ચતુરોઘનિત્થરણાય સત્તાનં સદ્ધમ્મહત્થદાનત્થં હત્થદાનં, સદ્ધિન્દ્રિયાદિપટિલાભાય કણ્ણનાસાદિદાનં, સમન્તચક્ખુપટિલાભાય ચક્ખુદાનં, ‘‘દસ્સનસવનાનુસ્સરણપારિચરિયાદીસુ સબ્બકાલં સબ્બસત્તાનં હિતસુખાવહો, સબ્બલોકેન ચ ઉપજીવિતબ્બો મે કાયો ભવેય્યા’’તિ મંસલોહિતાદિદાનં, ‘‘સબ્બલોકુત્તમો ભવેય્ય’’ન્તિ ઉત્તમઙ્ગદાનં દેતિ.

એવં દદન્તો ચ ન અનેસનાય દેતિ, ન પરોપઘાતેન, ન ભયેન, ન લજ્જાય, ન દક્ખિણેય્યરોસનેન, ન પણીતે સતિ લૂખં, ન અત્તુક્કંસનેન, ન પરવમ્ભનેન, ન ફલાભિકઙ્ખાય, ન યાચકજિગુચ્છાય, ન અચિત્તીકારેન દેતિ, અથ ખો સક્કચ્ચં દેતિ, સહત્થેન દેતિ, કાલેન દેતિ, ચિત્તિં કત્વા દેતિ, અવિભાગેન દેતિ, તીસુ કાલેસુ સોમનસ્સિતો દેતિ. તતોયેવ દત્વા ન પચ્છાનુતાપી હોતિ, ન પટિગ્ગાહકવસેન માનાવમાનં કરોતિ, પટિગ્ગાહકાનં પિયસમુદાચારો હોતિ વદઞ્ઞૂ યાચયોગો સપરિવારદાયી. તઞ્ચ દાનસમ્પત્તિં સકલલોકહિતસુખાય પરિણામેતિ, અત્તનો ચ અકુપ્પાય વિમુત્તિયા, અપરિક્ખયસ્સ છન્દસ્સ, અપરિક્ખયસ્સ વીરિયસ્સ, અપરિક્ખયસ્સ સમાધાનસ્સ, અપરિક્ખયસ્સ ઞાણસ્સ, અપરિક્ખયાય સમ્માસમ્બોધિયા પરિણામેતિ. ઇમઞ્ચ દાનપારમિં પટિપજ્જન્તેન મહાસત્તેન જીવિતે, ભોગેસુ ચ અનિચ્ચસઞ્ઞા પચ્ચુપટ્ઠપેતબ્બા, સત્તેસુ ચ મહાકરુણા. એવઞ્હિ ભોગે ગહેતબ્બસારં ગણ્હન્તો આદિત્તસ્મા વિય અગારસ્મા સબ્બં સાપતેય્યં, અત્તાનઞ્ચ બહિ નીહરન્તો ન કિઞ્ચિ સેસેતિ, નિરવસેસતો નિસ્સજ્જતિયેવ. અયં તાવ દાનપારમિયા પટિપત્તિક્કમો.

સીલપારમિયા પન યસ્મા સબ્બઞ્ઞુસીલાલઙ્કારેહિ સત્તે અલઙ્કરિતુકામેન અત્તનોયેવ તાવ સીલં વિસોધેતબ્બં, તસ્મા સત્તેસુ તથા દયાપન્નચિત્તેન ભવિતબ્બં, યથા સુપિનન્તેનપિ ન આઘાતો ઉપ્પજ્જેય્ય. પરૂપકારનિરતતાય પરસન્તકો અલગદ્દો વિય ન પરામસિતબ્બો. અબ્રહ્મચરિયતોપિ આરાચારી, સત્તવિધમેથુન સંયોગવિરતો, પગેવ પરદારગમનતો. સચ્ચં હિતં પિયં પરિમિતમેવ ચ કાલેન ધમ્મિં કથં ભાસિતા હોતિ, અનભિજ્ઝાલુ અબ્યાપન્નો અવિપરીતદસ્સનો સમ્માસમ્બુદ્ધે નિવિટ્ઠસદ્ધો નિવિટ્ઠપેમો. ઇતિ ચતુરાપાયવટ્ટદુક્ખપથેહિ અકુસલકમ્મપથેહિ, અકુસલધમ્મેહિ ચ ઓરમિત્વા સગ્ગમોક્ખપથેસુ કુસલકમ્મપથેસુ પતિટ્ઠિતસ્સ સુદ્ધાસયપયોગતાય યથાભિપત્થિતા સત્તાનં હિતસુખૂપસઞ્હિતા મનોરથા સીઘં અભિનિપ્ફજ્જન્તિ.

તત્થ હિંસાનિવત્તિયા સબ્બસત્તાનં અભયદાનં દેતિ, અપ્પકસિરેનેવ મેત્તાભાવનં સમ્પાદેતિ, એકાદસ મેત્તાનિસંસે અધિગચ્છતિ, અપ્પાબાધો હોતિ અપ્પાતઙ્કો દીઘાયુકો સુખબહુલો, લક્ખણવિસેસે પાપુણાતિ, દોસવાસનઞ્ચ સમુચ્છિન્દતિ. તથા અદિન્નાદાનનિવત્તિયા ચોરાદિઅસાધારણે ઉળારે ભોગે અધિગચ્છતિ, અનાસઙ્કનીયો પિયો મનાપો વિસ્સસનીયો, વિભવસમ્પત્તીસુ અલગ્ગચિત્તો પરિચ્ચાગસીલો, લોભવાસનઞ્ચ સમુચ્છિન્દતિ. અબ્રહ્મચરિયનિવત્તિયા અલોભો હોતિ સન્તકાયચિત્તો, સત્તાનં પિયો હોતિ મનાપો અપરિસઙ્કનીયો, કલ્યાણો ચસ્સ કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગચ્છતિ, અલગ્ગચિત્તો હોતિ માતુગામેસુ અલુદ્ધાસયો, નેક્ખમ્મબહુલો, લક્ખણવિસેસે અધિગચ્છતિ, લોભવાસનઞ્ચ સમુચ્છિન્દતિ.