૧. અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના

૨૧૯. ચક્ખુદ્વારે ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ ચક્ખુદ્વારભાવે તંદ્વારિકેહિ અત્તનો ઇન્દભાવં પરમિસ્સરભાવં કારયતીતિ અત્થો. તઞ્હિ તે રૂપગ્ગહણે અત્તાનં અનુવત્તેતિ, તે ચ તં અનુવત્તન્તીતિ. એસ નયો ઇતરેસુપિ. યેન તંસમઙ્ગીપુગ્ગલો તંસમ્પયુત્તધમ્મા વા અઞ્ઞાતાવિનો હોન્તિ, સો અઞ્ઞાતાવિભાવો પરિનિટ્ઠિતકિચ્ચજાનનં.

કત્થચિ દ્વેતિ ‘‘દ્વિન્નં ખો, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા ખીણાસવો ભિક્ખુ અઞ્ઞં બ્યાકરોતિ…પે… અરિયાય ચ પઞ્ઞાય અરિયાય ચ વિમુત્તિયા. યા હિસ્સ, ભિક્ખવે, અરિયા પઞ્ઞા, તદસ્સ પઞ્ઞિન્દ્રિયં. યા હિસ્સ અરિયા વિમુત્તિ, તદસ્સ સમાધિન્દ્રિય’’ન્તિઆદીસુ (સં. નિ. ૫.૫૧૬) દ્વે, ‘‘તિણ્ણં ખો, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનં ભાવિતત્તા બહુલીકતત્તા પિણ્ડોલભારદ્વાજેન ભિક્ખુના અઞ્ઞા બ્યાકતા…પે… સતિન્દ્રિયસ્સ સમાધિન્દ્રિયસ્સ પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સા’’તિ (સં. નિ. ૫.૫૧૯), ‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનિ. કતમાનિ તીણિ? અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયં અઞ્ઞિન્દ્રિયં અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિય’’ન્તિ (સં. નિ. ૫.૪૯૩), ‘‘તીણિમાનિ…પે… ઇત્થિન્દ્રિયં પુરિસિન્દ્રિયં જીવિતિન્દ્રિય’’ન્તિ (સં. નિ. ૫.૪૯૨) ચ એવમાદીસુ તીણિ, ‘‘પઞ્ચિમાનિ, બ્રાહ્મણ, ઇન્દ્રિયાનિ નાનાવિસયાનિ…પે… ચક્ખુન્દ્રિયં…પે… કાયિન્દ્રિય’’ન્તિ (સં. નિ. ૫.૫૧૨), ‘‘પઞ્ચિ…પે… સુખિન્દ્રિયં…પે… ઉપેક્ખિન્દ્રિય’’ન્તિ (સં. નિ. ૫.૫૦૧ આદયો), ‘‘પઞ્ચિ…પે… સદ્ધિન્દ્રિયં…પે… પઞ્ઞિન્દ્રિય’’ન્તિ (સં. નિ. ૫.૪૮૬ આદયો) ચ એવમાદીસુ પઞ્ચ. તત્થ સુત્તન્તે દુકાદિવચનં નિસ્સરણુપાયાદિભાવતો દુકાદીનં. સબ્બાનિ પન ઇન્દ્રિયાનિ અભિઞ્ઞેય્યાનિ, અભિઞ્ઞેય્યધમ્મદેસના ચ અભિધમ્મોતિ ઇધ સબ્બાનિ એકતો વુત્તાનિ.

ખીણાસવસ્સ ભાવભૂતો હુત્વા ઉપ્પત્તિતો ‘‘ખીણાસવસ્સેવ ઉપ્પજ્જનતો’’તિ વુત્તં.

લિઙ્ગેતિ ગમેતિ ઞાપેતીતિ લિઙ્ગં, લિઙ્ગીયતિ વા એતેનાતિ લિઙ્ગં, કિં લિઙ્ગેતિ, કિઞ્ચ વા લિઙ્ગીયતીતિ? ઇન્દં ઇન્દો વા, ઇન્દસ્સ લિઙ્ગં ઇન્દલિઙ્ગં, ઇન્દલિઙ્ગસ્સ અત્થો તંસભાવો ઇન્દલિઙ્ગટ્ઠો, ઇન્દલિઙ્ગમેવ વા ઇન્દ્રિય-સદ્દસ્સ અત્થો ઇન્દલિઙ્ગટ્ઠો. સજ્જિતં ઉપ્પાદિતન્તિ સિટ્ઠં, ઇન્દેન સિટ્ઠં ઇન્દસિટ્ઠં. જુટ્ઠં સેવિતં. કમ્મસઙ્ખાતસ્સ ઇન્દસ્સ લિઙ્ગાનિ, તેન ચ સિટ્ઠાનીતિ કમ્મજાનેવ યોજેતબ્બાનિ, ન અઞ્ઞાનિ. તે ચ દ્વે અત્થા કમ્મે એવ યોજેતબ્બા, ઇતરે ચ ભગવતિ એવાતિ ‘‘યથાયોગ’’ન્તિ આહ. તેનાતિ ભગવતો કમ્મસ્સ ચ ઇન્દત્તા. એત્થાતિ એતેસુ ઇન્દ્રિયેસુ. ઉલ્લિઙ્ગેન્તિ પકાસેન્તિ ફલસમ્પત્તિવિપત્તીહિ કારણસમ્પત્તિવિપત્તિઅવબોધતો. ‘‘સો તં નિમિત્તં આસેવતી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૯.૩૫) ગોચરકરણમ્પિ આસેવનાતિ વુત્તાતિ આહ ‘‘કાનિચિ ગોચરાસેવનાયા’’તિ. તત્થ સબ્બેસં ગોચરીકાતબ્બત્તેપિ ‘‘કાનિચી’’તિ વચનં અવિપસ્સિતબ્બાનં બહુલીમનસિકરણેન અનાસેવનીયત્તા. પચ્ચવેક્ખણામત્તમેવ હિ તેસુ હોતીતિ. ‘‘તસ્સ તં મગ્ગં આસેવતો’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૧૭૦) ભાવના ‘‘આસેવના’’તિ વુત્તાતિ ભાવેતબ્બાનિ સદ્ધાદીનિ સન્ધાયાહ ‘‘કાનિચિ ભાવનાસેવનાયા’’તિ. આધિપચ્ચં ઇન્દ્રિયપચ્ચયભાવો, અસતિ ચ ઇન્દ્રિયપચ્ચયભાવે ઇત્થિપુરિસિન્દ્રિયાનં અત્તનો પચ્ચયવસેન પવત્તમાનેહિ તંસહિતસન્તાને અઞ્ઞાકારેન અનુપ્પજ્જમાનેહિ લિઙ્ગાદીહિ અનુવત્તનીયભાવો, ઇમસ્મિઞ્ચત્થે ઇન્દન્તિ પરમિસ્સરિયં કરોન્તિચ્ચેવ ઇન્દ્રિયાનિ. ચક્ખાદીસુ દસ્સિતેન નયેન અઞ્ઞેસઞ્ચ તદનુવત્તીસુ આધિપચ્ચં યથારહં યોજેતબ્બં.

હેટ્ઠાતિ અટ્ઠસાલિનિયં. અમોહો એવ, ન વિસું ચત્તારો ધમ્મા, તસ્મા અમોહસ્સ પઞ્ઞિન્દ્રિયપદે વિભાવિતાનિ લક્ખણાદીનિ તેસઞ્ચ વેદિતબ્બાનીતિ અધિપ્પાયો. સેસાનિ અટ્ઠસાલિનિયં લક્ખણાદીહિ સરૂપેનેવ આગતાનિ. નનુ ચ સુખિન્દ્રિયદુક્ખિન્દ્રિયાનં તત્થ લક્ખણાદીનિ ન વુત્તાનીતિ? કિઞ્ચાપિ ન વુત્તાનિ, સોમનસ્સદોમનસ્સિન્દ્રિયાનં પન વુત્તલક્ખણાદિવસેન વિઞ્ઞેય્યતો એતેસમ્પિ વુત્તાનેવ હોન્તિ. કથં? ઇટ્ઠફોટ્ઠબ્બાનુભવનલક્ખણં સુખિન્દ્રિયં, ઇટ્ઠાકારસમ્ભોગરસં, કાયિકસ્સાદપચ્ચુપટ્ઠાનં, કાયિન્દ્રિયપદટ્ઠાનં. અનિટ્ઠફોટ્ઠબ્બાનુભવનલક્ખણં દુક્ખિન્દ્રિયં, અનિટ્ઠાકારસમ્ભોગરસં, કાયિકાબાધપચ્ચુપટ્ઠાનં, કાયિન્દ્રિયપદટ્ઠાનન્તિ. એત્થ ચ ઇટ્ઠાનિટ્ઠાકારાનમેવ આરમ્મણાનં સમ્ભોગરસતા વેદિતબ્બા, ન વિપરીતેપિ ઇટ્ઠાકારેન અનિટ્ઠાકારેન ચ સમ્ભોગરસતાતિ.

સત્તાનં અરિયભૂમિપટિલાભો ભગવતો દેસનાય સાધારણં પધાનઞ્ચ પયોજનન્તિ આહ ‘‘અજ્ઝત્તધમ્મં પરિઞ્ઞાયા’’તિઆદિ. અટ્ઠકથાયં ઇત્થિપુરિસિન્દ્રિયાનન્તરં જીવિતિન્દ્રિયદેસનક્કમો વુત્તો, સો ઇન્દ્રિયયમકદેસનાય સમેતિ. ઇધ પન ઇન્દ્રિયવિભઙ્ગે મનિન્દ્રિયાનન્તરં જીવિતિન્દ્રિયં વુત્તં, તં પુરિમપચ્છિમાનં અજ્ઝત્તિકબાહિરાનં અનુપાલકત્તેન તેસં મજ્ઝે વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. યઞ્ચ કિઞ્ચિ વેદયિતં, સબ્બં તં દુક્ખં. યાવ ચ દુવિધત્તભાવાનુપાલકસ્સ જીવિતિન્દ્રિયસ્સ પવત્તિ, તાવ દુક્ખભૂતાનં એતેસં વેદયિતાનં અનિવત્તીતિ ઞાપનત્થં. તેન ચ ચક્ખાદીનં દુક્ખાનુબન્ધતાય પરિઞ્ઞેય્યતં ઞાપેતિ. તતો અનન્તરં ભાવેતબ્બત્તાતિ ભાવનામગ્ગસમ્પયુત્તં અઞ્ઞિન્દ્રિયં સન્ધાય વુત્તં. દસ્સનાનન્તરા હિ ભાવનાતિ.

સતિપિ પુરેજાતાદિપચ્ચયભાવે ઇન્દ્રિયપચ્ચયભાવેન સાધેતબ્બમેવ કિચ્ચં ‘‘કિચ્ચ’’ન્તિ આહ તસ્સ અનઞ્ઞસાધારણત્તા ઇન્દ્રિયકથાય ચ પવત્તત્તા. પુબ્બઙ્ગમભાવેન મનિન્દ્રિયસ્સ વસવત્તાપનં હોતિ, નાઞ્ઞેસં. તંસમ્પયુત્તાનિપિ હિ ઇન્દ્રિયાનિ સાધેતબ્બભૂતાનેવ અત્તનો અત્તનો ઇન્દ્રિયકિચ્ચં સાધેન્તિ ચેતસિકત્તાતિ. ‘‘સબ્બત્થ ચ ઇન્દ્રિયપચ્ચયભાવેન સાધેતબ્બ’’ન્તિ અયં અધિકારો અનુવત્તતીતિ દટ્ઠબ્બો. અનુપ્પાદને અનુપત્થમ્ભે ચ તપ્પચ્ચયાનં તપ્પવત્તને નિમિત્તભાવો અનુવિધાનં. છાદેત્વા ફરિત્વા ઉપ્પજ્જમાના સુખદુક્ખવેદના સહજાતે અભિભવિત્વા સયમેવ પાકટા હોતિ, સહજાતા ચ તબ્બસેન સુખદુક્ખભાવપ્પત્તા વિયાતિ આહ ‘‘યથાસકં ઓળારિકાકારાનુપાપન’’ન્તિ. અસન્તસ્સ અપણીતસ્સપિ અકુસલતબ્બિપાકાદિસમ્પયુત્તસ્સ મજ્ઝત્તાકારાનુપાપનં યોજેતબ્બં, સમાનજાતિયં વા સુખદુક્ખેહિ સન્તપણીતાકારાનુપાપનઞ્ચ. પસન્નપગ્ગહિતઉપટ્ઠિતસમાહિતદસ્સનાકારાનુપાપનં યથાક્કમં સદ્ધાદીનં. આદિ-સદ્દેન ઉદ્ધમ્ભાગિયસંયોજનાનિ ગહિતાનિ, મગ્ગસમ્પયુત્તસ્સેવ ચ ઇન્દ્રિયસ્સ કિચ્ચં દસ્સિતં, તેનેવ ફલસમ્પયુત્તસ્સ તંતંસંયોજનાનંયેવ પટિપ્પસ્સદ્ધિપહાનકિચ્ચતા દસ્સિતા હોતીતિ. સબ્બકતકિચ્ચં અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયં અઞ્ઞસ્સ કાતબ્બસ્સ અભાવા અમતાભિમુખમેવ તબ્ભાવપચ્ચયો ચ હોતિ, ન ઇતરાનિ વિય કિચ્ચન્તરપસુતઞ્ચ. તેનાહ ‘‘અમતાભિમુખભાવપચ્ચયતા ચા’’તિ.

૨૨૦. એવં સન્તેપીતિ સતિપિ સબ્બસઙ્ગાહકત્તે વીરિયિન્દ્રિયપદાદીહિ સઙ્ગહેતબ્બાનિ કુસલાકુસલવીરિયાદીનિ, ચક્ખુન્દ્રિયપદાદીહિ સઙ્ગહેતબ્બાનિ કાલપુગ્ગલપચ્ચયાદિભેદેન ભિન્નાનિ ચક્ખાદીનિ સઙ્ગણ્હન્તિચ્ચેવ સબ્બસઙ્ગાહકાનિ, ન યસ્સા ભૂમિયા યાનિ ન વિજ્જન્તિ, તેસં સઙ્ગાહકત્તાતિ અત્થો. તેન ચ અવિસેસિતત્તા સબ્બેસં સબ્બભૂમિકત્તગહણપ્પસઙ્ગે તંનિવત્તનેન સબ્બસઙ્ગાહકવચનં અવિજ્જમાનસ્સ સઙ્ગાહકત્તદીપકં ન હોતીતિ દસ્સેતિ.

અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.