૨. અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના

૧૬૭. નામરૂપપરિચ્છેદકથા અભિધમ્મકથાતિ સુત્તન્તે વિય પચ્ચયયુગળવસેન અકથેત્વા અજ્ઝત્તિકબાહિરવસેન અભિઞ્ઞેય્યાનિ આયતનાનિ અબ્બોકારતો અભિધમ્મભાજનીયે કથિતાનિ. આગમ્માતિ સબ્બસઙ્ખારેહિ નિબ્બિન્દસ્સ વિસઙ્ખારનિન્નસ્સ ગોત્રભુના વિવટ્ટિતમાનસસ્સ મગ્ગેન સચ્છિકરણેનાતિ અત્થો. સચ્છિકિરિયમાનઞ્હિ તં અધિગન્ત્વા આરમ્મણપચ્ચયભૂતઞ્ચ પટિચ્ચ અધિપતિપચ્ચયભૂતે ચ તમ્હિ પરમસ્સાસભાવેન વિનિમુત્તસઙ્ખારસ્સ ચ ગતિભાવેન પતિટ્ઠાનભૂતે પતિટ્ઠાય ખયસઙ્ખાતો મગ્ગો રાગાદયો ખેપેતીતિ તંસચ્છિકરણાભાવે રાગાદીનં અનુપ્પત્તિનિરોધગમનાભાવા ‘‘તં આગમ્મ રાગાદયો ખીયન્તી’’તિ વુત્તં. સુત્તતો મુઞ્ચિત્વાતિ સુત્તપદાનિ મુઞ્ચિત્વા. અઞ્ઞો સુત્તસ્સ અત્થો ‘‘માતરં પિતરં હન્ત્વા’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૨૯૪-૨૯૫) વિય આહરિતબ્બો, નત્થિ સુત્તપદેહેવ નીતો અત્થોતિ અત્થો.

એકં નાનન્તિ ચુણ્ણિતં ખુદ્દકં વા કરણં, ચુણ્ણીકરણન્તિ અબહુમાનેન વદતિ. ન ત્વં એકં નાનં જાનાસીતિ કિં એત્તકં ત્વમેવ ન જાનાસીતિ અત્થો. નનુ ઞાતેતિ ‘‘યદિપિ પુબ્બે ન ઞાતં, અધુનાપિ ઞાતે નનુ સાધુ હોતી’’તિ અત્તનો જાનનં પટિચ્છાદેત્વા વિક્ખેપં કરોન્તં નિબન્ધતિ. વિભજિત્વાતિ અક્ખરત્થમત્તે અટ્ઠત્વા લીનં અત્થં વિભજિત્વા ઉદ્ધરિત્વા નીહરિત્વા કથિતન્તિ અત્થો. રાગાદીનં ખયો નામ અભાવમત્તો, ન ચ અભાવસ્સ બહુભાવો અત્થિ અત્તનો અભાવત્તાતિ વદન્તસ્સ વચનપચ્છિન્દનત્થં પુચ્છતિ ‘‘રાગક્ખયો નામ રાગસ્સેવ ખયો’’તિઆદિ. યદિ હિ રાગક્ખયો દોસાદીનં ખયો ન હોતિ, દોસક્ખયાદયો ચ રાગાદીનં ખયા, અઞ્ઞમઞ્ઞવિસિટ્ઠા ભિન્ના આપન્ના હોન્તીતિ બહુનિબ્બાનતા આપન્ના એવ હોતિ, અઞ્ઞમઞ્ઞવિસેસો ચ નામ નિસ્સભાવસ્સ નત્થીતિ સસભાવતા ચ નિબ્બાનસ્સ. નવ તણ્હામૂલકા ‘‘તણ્હં પટિચ્ચ પરિયેસના’’તિ (દી. નિ. ૨.૧૦૩; ૩.૩૫૯; અ. નિ. ૯.૨૩; વિભ. ૯૬૩) આદયો, તેસુ પરિયેસનાદયો ચ પરિયેસનાદિકરકિલેસા દટ્ઠબ્બા. દિયડ્ઢકિલેસસહસ્સં નિદાનકથાયં વુત્તં.

ઓળારિકતાય કારેતબ્બોતિ અતિસુખુમસ્સ નિબ્બાનસ્સ ઓળારિકભાવદોસાપત્તિયા બોધેતબ્બો, નિગ્ગહેતબ્બો વા. વત્થુન્તિ ઉપાદિન્નકફોટ્ઠબ્બં મેથુનં. અચ્છાદીનમ્પિ નિબ્બાનપ્પત્તિ કસ્મા વુત્તા, નનુ ‘‘કિલેસાનં અચ્ચન્તં અનુપ્પત્તિનિરોધો નિબ્બાન’’ન્તિ ઇચ્છન્તસ્સ કિલેસાનં વિનાસો કઞ્ચિ કાલં અપ્પવત્તિ નિબ્બાનં ન હોતીતિ? ન, અભાવસામઞ્ઞતો. અચ્ચન્તાપવત્તિ હિ કઞ્ચિ કાલઞ્ચ અપ્પવત્તિ અભાવોયેવાતિ નત્થિ વિસેસો. સવિસેસં વા વદન્તસ્સ અભાવતા આપજ્જતીતિ. તિરચ્છાનગતેહિપિ પાપુણિતબ્બત્તા તેસમ્પિ પાકટં પિળન્ધનં વિય ઓળારિકં થૂલં. કેવલં પન કણ્ણે પિળન્ધિતું ન સક્કોતિ, પિળન્ધનતોપિ વા થૂલત્તા ન સક્કાતિ ઉપ્પણ્ડેન્તો વિય નિગ્ગણ્હાતિ.

નિબ્બાનારમ્મણકરણેન ગોત્રભુક્ખણે કિલેસક્ખયપ્પત્તિ પનસ્સ આપન્નાતિ મઞ્ઞમાનો આહ ‘‘ત્વં અખીણેસુયેવા’’તિઆદિ. નનુ આરમ્મણકરણમત્તેન કિલેસક્ખયો અનુપ્પત્તોતિ ન સક્કા વત્તું. ચિત્તઞ્હિ અતીતાનાગતાદિસબ્બં આલમ્બેતિ, ન નિપ્ફન્નમેવાતિ ગોત્રભુપિ મગ્ગેન કિલેસાનં યા અનુપ્પત્તિધમ્મતા કાતબ્બા, તં આરબ્ભ પવત્તિસ્સતીતિ? ન, અપ્પત્તનિબ્બાનસ્સ નિબ્બાનારમ્મણઞાણાભાવતો. ન હિ અઞ્ઞધમ્મા વિય નિબ્બાનં, તં પન અતિગમ્ભીરત્તા અપ્પત્તેન આલમ્બિતું ન સક્કા. તસ્મા તેન ગોત્રભુના પત્તબ્બેન તિકાલિકસભાવાતિક્કન્તગમ્ભીરભાવેન ભવિતબ્બં, કિલેસક્ખયમત્તતં વા ઇચ્છતો ગોત્રભુતો પુરેતરં નિપ્ફન્નેન કિલેસક્ખયેન. તેનાહ ‘‘ત્વં અખીણેસુયેવ કિલેસેસુ કિલેસક્ખયં નિબ્બાનં પઞ્ઞપેસી’’તિ. અપ્પત્તકિલેસક્ખયારમ્મણકરણે હિ સતિ ગોત્રભુતો પુરેતરચિત્તાનિપિ આલમ્બેય્યુન્તિ.

મગ્ગસ્સ કિલેસક્ખયં નિબ્બાનન્તિ મગ્ગસ્સ આરમ્મણભૂતં નિબ્બાનં કતમન્તિ અત્થો. મગ્ગોતિઆદિના પુરિમપુચ્છાદ્વયમેવ વિવરતિ.

ન ચ કિઞ્ચીતિ રૂપાદીસુ નિબ્બાનં કિઞ્ચિ ન હોતિ, ન ચ કદાચિ હોતિ, અતીતાદિભાવેન ન વત્તબ્બન્તિ વદન્તિ, તં આગમ્મ અવિજ્જાતણ્હાનં કિઞ્ચિ એકદેસમત્તમ્પિ ન હોતિ, તદેવ તં આગમ્મ કદાચિ ન ચ હોતીતિ અત્થો યુત્તો.

અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.