૧૨. ઝાનવિભઙ્ગો

૧. સુત્તન્તભાજનીયં

માતિકાવણ્ણના

૫૦૮. પાતિમોક્ખસંવરાદીતિ આદિ-સદ્દેન ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારતા, ભોજને મત્તઞ્ઞુતા, સતિસમ્પજઞ્ઞં, જાગરિયાનુયોગોતિ એવમાદિકે સઙ્ગણ્હાતિ. અસુભાનુસ્સતિયોતિ અસુભઝાનાનિ, અનુસ્સતિઝાનાનિ ચ. સતિ સમણભાવકરપુબ્બભાગકરણીયસમ્પત્તિયં સમણભાવોપિ સિદ્ધોયેવ હોતીતિ આહ ‘‘સુઞ્ઞા…પે… દસ્સેતી’’તિ. કારણે હિ સિદ્ધે ફલમ્પિ સિદ્ધમેવ હોતીતિ. સિક્ખાપદાનં સરૂપં, સિક્ખિતબ્બાકારં, સઙ્ખેપતો વિભાગઞ્ચ દસ્સેતું ‘‘સિક્ખાપદેસૂ’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ નામકાયાદિવસેનાતિ નામકાયપદકાયબ્યઞ્જનકાયવસેન વુત્તેસુ. ઇમિના સિક્ખાપદાનં સિક્ખાય અધિગમૂપાયભૂતપઞ્ઞત્તિસભાવતં દસ્સેતિ. તેસુ સિક્ખિતબ્બાકારો સત્થુઆણાનતિક્કમોયેવાતિ આહ ‘‘વચ…પે… તબ્બેસૂ’’તિ. સિક્ખાકોટ્ઠાસેસૂતિ વુત્તપ્પભેદેસુ અધિસીલસિક્ખાભાગેસુ. તેસુ સમાદાનમેવ સિક્ખિતબ્બાકારોતિ વુત્તં ‘‘પરિપૂરણવસેન સિક્ખિતબ્બેસૂ’’તિ. સિક્ખાપદેકદેસભૂતાતિ સિક્ખાપદસમુદાયસ્સ અવયવભૂતા. ભિક્ખુસિક્ખા હિ ઇધાધિપ્પેતા ‘‘ઇધ ભિક્ખૂ’’તિ વુત્તત્તા. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘સેસસિક્ખા પન અત્થુદ્ધારવસેન સિક્ખાસદ્દસ્સ અત્થદસ્સનત્થં વુત્તા’’તિ (વિભ. અટ્ઠ. ૫૧૬).

માતિકાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિદ્દેસવણ્ણના

૫૦૯. દિટ્ઠત્તાતિ સયમ્ભૂઞાણેન સચ્છિકતત્તા. ખન્તિઆદીસુપિ એસેવ નયો. સયમ્ભૂઞાણેન સચ્છિકરણવસેનેવ હિ ભગવતો ખમનરુચ્ચનાદયો, ન અઞ્ઞેસં વિય અનુસ્સવાકારપરિવિતક્કાદિમુખેન. અવિપરીતટ્ઠો એકન્તનિય્યાનટ્ઠેન વેદિતબ્બો. સિક્ખિયમાનોતિ સિક્ખાય પટિપજ્જિયમાનો. સિક્ખિતબ્બાનિ સિક્ખાપદાનીતિ સિક્ખાપદપાળિં વદતિ. ખન્ધત્તયન્તિ સીલાદિક્ખન્ધત્તયં. ‘‘સબ્બપાપસ્સ…પે… બુદ્ધાન સાસન’’ન્તિ (ધ. પ. ૧૮૩; દી. નિ. ૧.૯૦; નેત્તિ. ૩૦) વચનતો આહ ‘‘અનુસાસનદાનભૂતં સિક્ખત્તય’’ન્તિ.

સમ્માદિટ્ઠિયા પચ્ચયત્તાતિ મગ્ગસમ્માદિટ્ઠિયા એકન્તહેતુભાવતો. એત્થ ચ સમ્માદિટ્ઠીતિ કમ્મસ્સકતાસમ્માદિટ્ઠિ, કમ્મપથસમ્માદિટ્ઠિ ચ. ફલકારણોપચારેહીતિ ફલૂપચારેન સમ્માદિટ્ઠિપચ્ચયત્તા, કારણૂપચારેન સમ્માદિટ્ઠિપુબ્બઙ્ગમત્તા. કુસલધમ્મેહિ અત્તનો એકદેસભૂતેહીતિ સમ્માદિટ્ઠિધમ્મે સન્ધાયાહ. કુસલપઞ્ઞાવિઞ્ઞાણાનં વા પજાનનવિજાનનવસેન દસ્સનં દિટ્ઠીતિ. તેન અવયવધમ્મેન સમુદાયસ્સ ઉપચરિતતં દસ્સેતિ. વિનયનકિરિયત્તાતિ દેસનાભૂતં સિક્ખત્તયમાહ. ધમ્મેનાતિ ધમ્મતો અનપેતેન. અવિસમસભાવેનાતિ અવિસમેન સભાવેન, સમેનાતિ અત્થો.

૫૧૦. અનઞ્ઞત્થેનાતિ ગરહાદિઅઞ્ઞત્થરહિતેન સકત્થેન. ભિન્નપટધરેતિ ભિક્ખુસારુપ્પવસેન પઞ્ચખણ્ડાદિના છેદેન છિન્નચીવરધરે.

ભેદનપરિયાયવસેન વુત્તં, તસ્મા કિલેસાનં પહાના કિલેસાનં ભેદા ભિક્ખૂતિ વુત્તં હોતિ.

ગુણવસેનાતિ સેક્ખધમ્માદિગુણાનં વસેન. તેન ભાવત્થતો ભિક્ખુસદ્દો દસ્સિતો હોતિ.

ઇદં દ્વયન્તિ ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિના પરતો સઙ્ગહદસ્સનવસેન વુત્તં ‘‘સેક્ખો’’તિઆદિકં વચનદ્વયં. ઇમિનાતિ ‘‘સેક્ખો ભિક્ખુ ભિન્નત્તા પાપકાન’’ન્તિ પદાનં અત્થદસ્સનેન. ન સમેતિ સેક્ખઅસેક્ખપુથુજ્જનાસેક્ખદીપનતો. તદિદન્તિ પઠમદ્વયં. નિપ્પરિયાયદસ્સનં અરિયાનં, અસેક્ખાનંયેવ ચ સેક્ખભિન્નકિલેસભાવદીપનતો. વુત્તોતિ પટિઞ્ઞાવચનં, સચ્ચં વુત્તોતિ અત્થો. ન પન ઇધાધિપ્પેતો અત્થુદ્ધારવસેન દસ્સિતત્તા.

ભગવતો વચનન્તિ ઉપસમ્પદાકમ્મવાચમાહ. તદનુરૂપન્તિ તદનુચ્છવિકં, યથાવુત્તન્તિ અત્થો. પરિસાવત્થુસીમાસમ્પત્તિયો ‘‘સમગ્ગેન સઙ્ઘેન અકુપ્પેના’’તિ (વિભ. ૫૧૦) ઇમિના પકાસિતાતિ ‘‘ઠાનારહ’’ન્તિ પદસ્સ ‘‘અનૂન…પે… અવુત્ત’’ન્તિ એત્તકમેવ અત્થમાહ.

૫૧૧. અવીતિક્કમનવિરતિભાવતોતિ અવીતિક્કમસમાદાનભૂતા વિરતીતિ કત્વા વારિત્તસીલં પત્વા વિરતિ એવ પધાનન્તિ ચેતનાસીલસ્સપિ પરિયાયતા વુત્તા. ‘‘નગરવડ્ઢકી વત્થુવિજ્જાચરિયો’’તિ ઇદં ઇધાધિપ્પેતનગરવડ્ઢકીદસ્સનં. વત્થુવિજ્જા, પાસાદવિજ્જાતિ દુવિધા હિ વડ્ઢકીવિજ્જા. લેહિતબ્બન્તિ સાયિતબ્બં. ચુબિતબ્બન્તિ પાતબ્બં.

ઇન્દ્રિયસંવરાહારત્તાતિ ઇન્દ્રિયસંવરહેતુકત્તા. પાતિમોક્ખસીલં સિક્ખાપદસીલં ન પકતિસીલાદિકેન ગય્હતીતિ આહ ‘‘પાતિમોક્ખતો અઞ્ઞં સીલં કાયિકઅવીતિક્કમાદિગ્ગહણેન ગહિત’’ન્તિ. તં પન પાતિમોક્ખસીલેન ન સઙ્ગય્હતીતિ ન સક્કા વત્તું, કાયિકવાચસિકસંવરસ્સ તબ્બિનિમુત્તસ્સ અભાવતોતિ દસ્સેન્તો ‘‘ઇમિના અધિપ્પાયેન વુત્ત’’ન્તિ આહ.

તત્થ પાતિમોક્ખસદ્દસ્સ એવં અત્થો વેદિતબ્બો – કિલેસાનં બલવભાવતો, પાપકિરિયાય સુકરભાવતો, પુઞ્ઞકિરિયાય ચ દુક્કરભાવતો બહુક્ખત્તું અપાયેસુ પતનસીલોતિ પાતી, પુથુજ્જનો, અનિચ્ચતાય વા ભવાદીસુ કમ્મવેગક્ખિત્તો ઘટિયન્તં વિય અનવટ્ઠાનેન પરિબ્ભમનતો ગમનસીલોતિ પાતી, મરણવસેન વા તમ્હિ તમ્હિ સત્તનિકાયે અત્તભાવસ્સ પાતનસીલોતિ પાતી, સત્તસન્તાનો, ચિત્તમેવ વા. તં પાતિનં સંસારદુક્ખતો મોક્ખેતીતિ પાતિમોક્ખં. ચિત્તસ્સ હિ વિમોક્ખેન સત્તોપિ ‘‘વિમુત્તો’’તિ વુચ્ચતિ. વુત્તઞ્હિ ‘‘ચિત્તવોદાના વિસુજ્ઝન્તી’’તિ (સં. નિ. ૩.૧૦૦), ‘‘અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુત્ત’’ન્તિ (મહાવ. ૨૮) ચ. અથ વા અવિજ્જાદિના હેતુના સંસારે પતતિ ગચ્છતિ પવત્તતીતિ પાતી. ‘‘અવિજ્જાનીવરણાનં સત્તાનં તણ્હાસંયોજનાનં સન્ધાવતં સંસરત’’ન્તિ (સં. નિ. ૨.૧૨૪; ૩.૯૯; ૫.૫૨૦; કથા. ૭૫) હિ વુત્તં. તસ્સ પાતિનો સત્તસ્સ તણ્હાદિસંકિલેસત્તયતો મોક્ખો એતેનાતિ પાતિમોક્ખં. ‘‘કણ્ઠેકાળો’’તિઆદીનં વિય તસ્સ સમાસસિદ્ધિ વેદિતબ્બા.

અથ વા પાતેતિ વિનિપાતેતિ દુક્ખેતિ પાતિ, ચિત્તં. વુત્તઞ્હિ ‘‘ચિત્તેન નીયતિ લોકો, ચિત્તેન પરિકસ્સતી’’તિ (સં. નિ. ૧.૬૨). તસ્સ પાતિનો મોક્ખો એતેનાતિ પાતિમોક્ખં. પતતિ વા એતેન અપાયદુક્ખે વા સંસારદુક્ખે વાતિ પાતી, તણ્હાદિસંકિલેસો. વુત્તઞ્હિ ‘‘તણ્હા જનેતિ પુરિસં (સં. નિ. ૧.૫૫-૫૭), તણ્હાદુતિયો પુરિસો’’તિ (ઇતિવુ. ૧૫; મહાનિ. ૧૯૧; ચૂળનિ. પારાયનાનુગીતિગાથા નિદ્દેસ ૧૦૭) ચ આદિ. તતો મોક્ખોતિ પાતિમોક્ખં.

અથ વા પતતિ એત્થાતિ પાતીનિ, છ અજ્ઝત્તિકબાહિરાનિ આયતનાનિ. વુત્તઞ્હિ ‘‘છસુ લોકો સમુપ્પન્નો, છસુ કુબ્બતિ સન્થવ’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૭૦; સુ. નિ. ૧૭૧). તતો છઅજ્ઝત્તિકબાહિરાયતનસઙ્ખાતતો પાતિતો મોક્ખોતિ પાતિમોક્ખં.

અથ વા પાતો વિનિપાતો અસ્સ અત્થીતિ પાતી, સંસારો, તતો મોક્ખોતિ પાતિમોક્ખં.

અથ વા સબ્બલોકાધિપતિભાવતો ધમ્મિસ્સરો ભગવા ‘‘પતી’’તિ વુચ્ચતિ, મુચ્ચતિ એતેનાતિ મોક્ખો, પતિનો મોક્ખો તેન પઞ્ઞત્તત્તાતિ પતિમોક્ખો, પતિમોક્ખો એવ પાતિમોક્ખં. સબ્બગુણાનં વા મૂલભાવતો ઉત્તમટ્ઠેન પતિ ચ સો યથાવુત્તેનત્થેન મોક્ખો ચાતિ પતિમોક્ખો, પતિમોક્ખો એવ પાતિમોક્ખં. તથા હિ વુત્તં ‘‘પાતિમોક્ખન્તિ મુખમેતં પમુખમેત’’ન્તિ (મહાવ. ૧૩૫) વિત્થારો.

અથ વા પ-ઇતિ પકારે, અતીતિ અચ્ચન્તત્થે નિપાતો, તસ્મા પકારેહિ અચ્ચન્તં મોક્ખેતીતિ પાતિમોક્ખં. ઇદઞ્હિ સીલં સયં તદઙ્ગવસેન, સમાધિસહિતં પઞ્ઞાસહિતઞ્ચ વિક્ખમ્ભનવસેન સમુચ્છેદવસેન ચ અચ્ચન્તં મોક્ખેતિ મોચેતીતિ પાતિમોક્ખં. પતિ પતિ મોક્ખોતિ વા પતિમોક્ખો, તમ્હા તમ્હા વીતિક્કમદોસતો પચ્ચેકં મોક્ખોતિ અત્થો, પતિમોક્ખોયેવ પાતિમોક્ખં. મોક્ખો વા નિબ્બાનં, તસ્સ મોક્ખસ્સ પટિબિમ્બભૂતોતિ પતિમોક્ખં. સીલસંવરો હિ નિબ્બેધભાગિયો સૂરિયસ્સ અરુણુગ્ગમનં વિય નિબ્બાનસ્સ ઉદયભૂતો તપ્પટિભાગો વિય હોતિ યથારહં કિલેસનિબ્બાપનતોતિ પતિમોક્ખં, પતિમોક્ખંયેવ પાતિમોક્ખં.

અથ વા મોક્ખં પતિ વત્તતિ, મોક્ખાભિમુખન્તિ વા પતિમોક્ખં, પતિમોક્ખંયેવ પાતિમોક્ખન્તિ. ઇદમ્પિ પાતિમોક્ખસદ્દસ્સ મુખમત્તદસ્સનમેવ. સબ્બાકઆરેન પન જિનપાતિમોક્ખો ભગવાવ અનવજ્જપતિમોક્ખં પાતિમોક્ખં સંવણ્ણેય્ય.

૫૧૩. ગરુભણ્ડવિસ્સજ્જનકરણભૂતં એતસ્સ અત્થીતિ ગરુભણ્ડવિસ્સજ્જનં. ગરુભણ્ડન્તરભૂતં થાવરાદિ. ઊનકં ન વટ્ટતીતિ ફાતિકમ્મં વુત્તં. અતિરેકગ્ઘનકં, તદગ્ઘનકમેવ વા વટ્ટતીતિ. યથાવુત્તન્તિ પોક્ખરણિતો પંસુઉદ્ધરણાદિથાવરકમ્મં.

ધારેતિ, પોસેતિ વા પરેસં દારકે.

ગિહીનં કરિયમાનં વુત્તં, ન સઙ્ઘસ્સ, ગણસ્સ વાતિ અત્થો. પિણ્ડપટિપિણ્ડન્તિ ઉત્તરપદલોપં, પુરિમપદે ઉત્તરપદલોપઞ્ચ કત્વા નિદ્દેસોતિ આહ ‘‘પિણ્ડત્થ’’ન્તિઆદિ. અયોનિસો વિચારણં અયાથાવપટિપત્તિ.

૫૧૪. ગચ્છન્તિ યથાસકં વિસયે પવત્તન્તીતિ ગાવો, ચક્ખાદીનિ ઇન્દ્રિયાનિ.

વિધુનનં પપ્ફોટનં, પવાહનન્તિ અત્થો.

૫૧૫. યથા કરણત્થો કરણીયસદ્દો, એવં વિકિરણત્થોપિ હોતીતિ આહ ‘‘વિક્ખિપિતબ્બાની’’તિ, વિદ્ધંસિતબ્બાનીતિ અત્થો. સંયમનીયાનિ વા સંયમકરણીયાનિ, ‘‘ન પુન એવં કરોમી’’તિ અત્તનો દહનં મનસા અધિટ્ઠાનં સંયમનં, સંયમનકરણીયાનિ સંવરકરણીયાનીતિ ચિત્તમત્તાયત્તા એવ સંયમસંવરા આચરિયેન અધિપ્પેતાતિ આહ ‘‘અનાપત્તિગમનીયાની’’તિ. અન્તેવાસિકત્થેરો પન દેસનાપિ ચિત્તુપ્પાદમનસિકારેહિ વિના ન હોતીતિ દેસનાવિસુદ્ધિં નિસ્સરણં વદતિ.

૫૧૬. ‘‘અલઙ્કતો ચેપિ…પે… સ ભિક્ખૂ’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૧૪૨) વિય ઇધાપિ ગુણતો ભિક્ખુ અધિપ્પેતો. તથા ચ વુત્તં ‘‘ઇધ ભિક્ખૂતિ પટિપત્તિયા ભિક્ખુભાવદસ્સનતો એવમાહા’’તિ (વિભ. અટ્ઠ. ૩૫૫). યત્તકં એકેન પુગ્ગલેન અસેસેત્વા સમાદાતું સક્કા, તં સન્ધાયાહ ‘‘યેન સમાદાનેન સબ્બાપિ સિક્ખા સમાદિન્ના હોન્તી’’તિ યથા ઉપસમ્પદાપારિપૂરિયા અસેસં ઉપસમ્પન્નસિક્ખાસમાદાનં. તન્તિ સમાદાનં. અનેકેસૂતિ વિસું વિસું સમાદાનેસુ. યથા સમાદિન્નાય સિક્ખાય સબ્બેન સબ્બં અવીતિક્કમનં સિક્ખિતબ્બાકારો, એવં સતિ વીતિક્કમે દેસનાગામિનિયા દેસના, વુટ્ઠાનગામિનિયા વુટ્ઠાનં તદુપાયભૂતં પારિવાસિકવત્તચરણાદીતિ વુત્તં ‘‘અવીતિ…પે… આકારેના’’તિ. યં સિક્ખાપદં પમાદેન વીતિક્કન્તં, તં સિક્ખિયમાનં ન હોતીતિ સેસિતં નામ હોતીતિ આહ ‘‘વીતિક્કમનવસેન સેસસ્સા’’તિ.

૫૧૯. ચિત્તપરિસોધનભાવનાતિ ચિત્તસ્સ પરિસોધનભૂતા આવરણીયધમ્મવિક્ખમ્ભિકા સમાધિવિપસ્સનાભાવના ચિત્તપરિસોધનભાવના. સુપ્પપરિગ્ગાહકન્તિ નિદ્દાપરિગ્ગાહકં. ઇદન્તિ ઇદં અબ્બોકિણ્ણભવઙ્ગોત્તરણસઙ્ખાતં કિરિયમયચિત્તાનં અપ્પવત્તનં સુપ્પં નામ. ઇતો ભવઙ્ગોત્તરણતો. પુબ્બે ઇતો કિરિયમયચિત્તપ્પવત્તિતો પરઞ્ચ નત્થિ. અયં કાયકિલમથો, થિનમિદ્ધઞ્ચ એતસ્સ સુત્તસ્સ પચ્ચયો.

૫૨૨. સતિપટ્ઠાનાદયોતિ સતિપટ્ઠાનસમ્મપ્પધાનઇદ્ધિપાદા, એકચ્ચે ચ મગ્ગધમ્મા સહ ન પવત્તન્તિ, તસ્મા પાળિયં ન વુત્તાતિ અધિપ્પાયો. એતે તાવ એકસ્મિં આરમ્મણે સહ ન પવત્તન્તીતિ ન ગણ્હેય્યું, ઇન્દ્રિયબલાનિ કસ્મા ન ગહિતાનીતિ આહ ‘‘પવત્ત…પે… હોન્તી’’તિ. એવમ્પિ સદ્ધિન્દ્રિયબલાનિ બોજ્ઝઙ્ગેહિ ન સઙ્ગય્હન્તીતિ કથં તેસં તદન્તોગધતાતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘પીતિ…પે… વુત્તત્તા’’તિ.

૫૨૩. સમન્તતોતિ સબ્બભાગેસુ સબ્બેસુ અભિક્કમાદીસુ, સબ્બભાગતો વા તેસુ એવ અભિક્કમાદીસુ અત્થાનત્થાદિસબ્બભાગતો સબ્બાકારતો. સમ્માતિ અવિપરીતં યોનિસો. સમન્તિ અવિસમં, ઇટ્ઠાદિઆરમ્મણે રાગાદિવિસમરહિતં કત્વાતિ અત્થો.

ભિક્ખા ચરીયતિ એત્થાતિ ભિક્ખાચારો, ભિક્ખાય ચરણટ્ઠાનં, સો એવ ગોચરો, ભિક્ખાય ચરણમેવ વા સમ્પજઞ્ઞસ્સ વિસયભાવતો ગોચરો, તસ્મિં ભિક્ખાચારગોચરે. સો પન અભિક્કમાદિભેદભિન્નન્તિ વિસેસનવસેન વુત્તં ‘‘અભિક્કમાદીસુ પના’’તિ. કમ્મટ્ઠાનસઙ્ખાતેતિ યોગકમ્મસ્સ ભાવનાય પવત્તિટ્ઠાનસઙ્ખાતે આરમ્મણે, ભાવનાકમ્મેયેવ વા, યોગિનો સુખવિસેસહેતુતાય વા કમ્મટ્ઠાનસઙ્ખાતે સમ્પજઞ્ઞસ્સ વિસયભાવેન ગોચરે. અભિક્કમાદીસૂતિ અભિક્કમપટિક્કમાદીસુ ચેવ ચીવરપારુપનાદીસુ ચ. અસમ્મુય્હનં ચિત્તકિરિયાવાયોધાતુવિપ્ફારવસેનેવ તેસં પવત્તિ, ન અઞ્ઞથાતિ યાથાવતો જાનનં.

કમ્મટ્ઠાનં પધાનં કત્વાતિ ચીવરપારુપનાદિસરીરપરિહરણકિચ્ચકાલેપિ કમ્મટ્ઠાનમનસિકારમેવ પધાનં કત્વા.

તસ્માતિ યસ્મા ઉસ્સુક્કજાતો હુત્વા અતિવિય મં યાચસિ, યસ્મા ચ જીવિતન્તરાયાનં દુજ્જાનતં વદસિ, ઇન્દ્રિયાનિ ચ તે પરિપાકં ગતાનિ, તસ્મા. તિહાતિ નિપાતમત્તં. તે તયા. એવન્તિ ઇદાનિ વત્તબ્બાકારં વદતિ. સિક્ખિતબ્બન્તિ અધિસીલસિક્ખાદીનં તિસ્સન્નમ્પિ સિક્ખાનં વસેન સિક્ખનં કાતબ્બં. યથા પન સિક્ખિતબ્બં, તં દસ્સેન્તો ‘‘દિટ્ઠે દિટ્ઠમત્તં ભવિસ્સતી’’તિઆદિમાહ.

તત્થ દિટ્ઠે દિટ્ઠમત્તન્તિ રૂપાયતને ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન દિટ્ઠમત્તં. યથા હિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં રૂપે રૂપમત્તમેવ પસ્સતિ, ન નિચ્ચાદિસભાવં, એવં સેસતંદ્વારિકવિઞ્ઞાણેહિપિ મે એત્થ દિટ્ઠમત્તમેવ ભવિસ્સતીતિ સિક્ખિતબ્બન્તિ અત્થો. અથ વા દિટ્ઠે દિટ્ઠં નામ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, રૂપે રૂપવિજાનનન્તિ અત્થો. મત્તાતિ પમાણં. દિટ્ઠં મત્તા એતસ્સાતિ દિટ્ઠમત્તં, ચક્ખુવિઞ્ઞાણમત્તમેવ મે ચિત્તં ભવિસ્સતીતિ અત્થો. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા આપાથગતે રૂપે ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ન રજ્જતિ ન દુસ્સતિ ન મુય્હતિ, એવં રાગાદિવિરહેન ચક્ખુવિઞ્ઞાણમત્તમેવ મે જવનં ભવિસ્સતિ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણપ્પમાણેનેવ નં ઠપેસ્સામીતિ. અથ વા દિટ્ઠં નામ ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન દિટ્ઠરૂપં. દિટ્ઠે દિટ્ઠં નામ તત્થેવ ઉપ્પન્નં સમ્પટિચ્છનસન્તીરણવોટ્ઠબ્બનસઙ્ખાતં ચિત્તત્તયં. યથા તં ન રજ્જતિ ન દુસ્સતિ ન મુય્હતિ, એવં આપાથગતે રૂપે તેનેવ સમ્પટિચ્છનાદિપ્પમાણેન જવનં ઉપ્પાદેસ્સામિ, નાસ્સ તં પમાણં અતિક્કમિત્વા રજ્જનાદિવસેન ઉપ્પજ્જિતું દસ્સામીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. એસ નયો સુતમુતેસુ. મુતન્તિ ચ તદારમ્મણવિઞ્ઞાણેહિ સદ્ધિં ગન્ધરસફોટ્ઠબ્બાયતનં વેદિતબ્બં. વિઞ્ઞાતે વિઞ્ઞાતમત્તન્તિ એત્થ પન વિઞ્ઞાતં નામ મનોદ્વારાવજ્જનેન વિઞ્ઞાતારમ્મણં, તસ્મિં વિઞ્ઞાતે. વિઞ્ઞાતમત્તન્તિ આવજ્જનપ્પમાણં. યથા આવજ્જનં ન રજ્જતિ ન દુસ્સતિ ન મુય્હતિ, એવં રજ્જનાદિવસેન ઉપ્પજ્જિતું અદત્વા આવજ્જનપ્પમાણેનેવ ચિત્તં ઠપેસ્સામીતિ અયમેત્થ અત્થો. એવઞ્હિ તે બાહિય સિક્ખિતબ્બન્તિ એવં ઇમાય પટિપદાય તયા બાહિય તિસ્સન્નં સિક્ખાનં અનુપવત્તનવસેન સિક્ખિતબ્બં. ઇતિ ભગવા બાહિયસ્સ સંખિત્તરુચિતાય છહિ વિઞ્ઞાણકાયેહિ સદ્ધિં છળારમ્મણભેદભિન્નં વિપસ્સનાવિસયં દિટ્ઠાદીહિ ચતૂહિ કોટ્ઠાસેહિ વિભજિત્વા તત્થસ્સ ઞાતતીરણપરિઞ્ઞં દસ્સેતિ.

કથં? એત્થ હિ રૂપાયતનં પસ્સિતબ્બટ્ઠેન દિટ્ઠં નામ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણં પન સદ્ધિં તંદ્વારિકવિઞ્ઞાણેહિ દસ્સનટ્ઠેન, તદુભયમ્પિ યથાપચ્ચયં પવત્તમાનં ધમ્મમત્તમેવ, ન એત્થ કોચિ કત્તા વા કારેતા વા. યતો તં હુત્વા અભાવટ્ઠેન અનિચ્ચં, ઉદયબ્બયપટિપીળનટ્ઠેન દુક્ખં, અવસવત્તનટ્ઠેન અનત્તાતિ કુતો તત્થ પણ્ડિતસ્સ રજ્જનાદીનં ઓકાસોતિ અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો. એસ નયો સુતાદીસુપિ.

ઇદાનિ ઞાતતીરણપરિઞ્ઞાસુ પતિટ્ઠિતસ્સ ઉપરિ સહ ફલેન પહાનપરિઞ્ઞં દસ્સેતું ‘‘યતો ખો તે બાહિયા’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ યતોતિ યદા, યસ્મા વા. તેતિ તવ. તતોતિ તદા, તસ્મા વા. તેનાતિ તેન દિટ્ઠાદિના, દિટ્ઠાદિપટિબદ્ધેન વા રાગાદિના. ઇદં વુત્તં હોતિ – બાહિય, તવ યસ્મિં કાલે, યેન વા કારણેન દિટ્ઠાદીસુ મયા વુત્તવિધિં પટિપજ્જન્તસ્સ અવિપરીતસભાવાવબોધેન દિટ્ઠાદિમત્તં ભવિસ્સતિ, તસ્મિં કાલે, તેન વા કારણેન ત્વં તેન દિટ્ઠાદિપટિબદ્ધેન રાગાદિના સહ ન ભવિસ્સસિ, રત્તો વા દુટ્ઠો વા મૂળ્હો વા ન ભવિસ્સસિ પહીનરાગાદિકત્તા, તેન વા દિટ્ઠાદિના સહ પટિબદ્ધો ન ભવિસ્સસીતિ. તતો ત્વં, બાહિય, ન તત્થાતિ યદા, યસ્મા વા ત્વં તેન રાગેન વા રત્તો, દોસેન વા દુટ્ઠો, મોહેન વા મૂળ્હો ન ભવિસ્સસિ, તદા, તસ્મા વા ત્વં તત્થ દિટ્ઠાદિકે ન ભવિસ્સસિ, તસ્મિં દિટ્ઠે વા સુતમુતવિઞ્ઞાતે વા ‘‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’તિ (મહાવ. ૨૧) તણ્હામાનદિટ્ઠીહિ અલ્લીનો પતિટ્ઠિતો ન ભવિસ્સસિ. એત્તાવતા પહાનપરિઞ્ઞં મત્થકં પાપેત્વા ખીણાસવભૂમિ દસ્સિતા. તતો ત્વં, બાહિય, નેવિધ, ન હુરં, ન ઉભયમન્તરેનાતિ યદા ત્વં, બાહિય, તેન રાગાદિના તત્થ દિટ્ઠાદીસુ પટિબદ્ધો ન ભવિસ્સસિ, તદા ત્વં નેવ ઇધ લોકે, ન પરલોકે, ન ઉભયત્થ હોસિ. એસેવન્તો દુક્ખસ્સાતિ કિલેસદુક્ખસ્સ, વટ્ટદુક્ખસ્સ ચ અયમેવ અન્તો અયં પરિચ્છેદો પરિવટુમભાવોતિ અયમેવ હિ એત્થ અત્થો. યે પન ‘‘ઉભયમન્તરેના’’તિ પદં ગહેત્વા અન્તરાભવં નામ ઇચ્છન્તિ, તેસં તં મિચ્છા. તત્થ યં વત્તબ્બં, તં પરતો અન્તરાભવકથાયં (કથા. ૫૦૫ આદયો ) આવિ ભવિસ્સતિ.

એતેસન્તિ અતિહરણવીતિહરણાનં.

‘‘તત્થ હી’’તિઆદિના પઞ્ચવિઞ્ઞાણવીથિયં પુરેતરં પવત્તઅયોનિસોમનસિકારવસેન આવજ્જનાદીનં અયોનિસો આવજ્જનાદિના ઇટ્ઠાદિઆરમ્મણે લોભાદિપ્પવત્તિમત્તં હોતિ, ન પન ઇત્થિપુરિસાદિવિકપ્પગાહો, મનોદ્વારેયેવ પન સો હોતીતિ દસ્સેતિ. તસ્સાતિ ‘‘ઇત્થી, પુરિસો’’તિ રજ્જનાદિકસ્સ. ભવઙ્ગાદીતિ ભવઙ્ગઆવજ્જનદસ્સનાનિ, સમ્પટિચ્છનસન્તીરણવોટ્ઠબ્બનપઞ્ચદ્વારિકજવનઞ્ચ. અપુબ્બતિત્તરતાવસેનાતિ અપુબ્બતાઇત્તરભાવાનં વસેન.

અતિહરતીતિ મુખદ્વારં અતિક્કમિત્વા હરતિ. તંતંવિજાનનનિપ્ફાદકોતિ તસ્સ તસ્સ પરિયેસનાદિવિસયસ્સ, વિજાનનસ્સ ચ નિપ્ફાદકો. યેન હિ પયોગેન પરિયેસનાદિ નિપ્ફજ્જતિ, સો તબ્બિસયં વિજાનનમ્પિ નિપ્ફાદેતિ નામ હોતિ. સમ્માપટિપત્તિન્તિ ધમ્મેસુ અવિપરીતપટિપત્તિં યથાભૂતાવબોધં.

ગમનેપીતિ ગમનપયોગેપિ. અતિહરણં યથાઠિતસ્સેવ કાયસ્સ ઇચ્છિતદેસાભિમુખકરણં. ગમનં દેસન્તરુપ્પત્તિ. વક્ખમાનોતિ ‘‘અભિક્કન્તે પટિક્કન્તેતિ…પે… અદ્ધાગમનવસેન કથિતો. ગતે ઠિતે નિસિન્નેતિ એત્થ વિહારે ચુણ્ણિકપાદુદ્ધારઇરિયાપથવસેન કથિતો’’તિ (વિભ. અટ્ઠ. ૫૨૩) વક્ખમાનો વિસેસો.

પવત્તેતિ ચઙ્કમાદીસુ પવત્તે રૂપારૂપધમ્મે. પરિગ્ગણ્હન્તસ્સ અનિચ્ચાદિતો.

કાયિકકિરિયાદિનિબ્બત્તકજવનં ફલૂપચારેન ‘‘કાયાદિકિરિયામય’’ન્તિ વુત્તં. કિરિયાસમુટ્ઠિતત્તાતિ પન કારણૂપચારેન.

૫૨૬. કમ્મટ્ઠાનઉપાસનસ્સાતિ કમ્મટ્ઠાનભાવનાય. યોગપથન્તિ ભાવનાયોગ્ગકિરિયાય પવત્તનમગ્ગં.

૫૩૭. કાયાદીસૂતિ કાયવેદનાચિત્તધમ્મેસુ. સુટ્ઠુ પવત્તિયાતિ અસુભાનુપસ્સનાદિવસેન પવત્તિયા. નિય્યાનસભાવો સમ્માસતિતા એવ. ઉપટ્ઠાનન્તિ સતિં કિચ્ચતો દસ્સેતિ. એત્થ ચ યથાવુત્તો પરિગ્ગહો જાતો એતિસ્સાતિ પરિગ્ગહિતા, તં પરિગ્ગહિતં નિય્યાનભૂતં સતિં કત્વાતિ અત્થો વેદિતબ્બો.

૫૪૨-૩. પકુપ્પનં ઇધ વિકારાપત્તિભાવો.

૫૫૦. તપ્પટિપક્ખસઞ્ઞાતિ થિનમિદ્ધપટિપક્ખસઞ્ઞા. સા અત્થતો તદઙ્ગાદિવસેન થિનમિદ્ધવિનોદનાકારપ્પવત્તા કુસલવિતક્કસમ્પયુત્તસઞ્ઞા, તથાભૂતો વા ચિત્તુપ્પાદો સઞ્ઞાસીસેન વુત્તોતિ વેદિતબ્બો.

૫૫૩. સારમ્ભન્તિ આરમ્ભવન્તં, સહારમ્ભન્તિ અત્થો. નિરાવરણાભોગા થિનમિદ્ધન્ધકારવિગમેન નિરાવરણસમન્નાહારસઞ્ઞા. વિવટા અપ્પટિચ્છાદના.

૫૬૪. તત્થ તત્થાતિ ‘‘ઇમિના પાતિમોક્ખસંવરેન ઉપેતો હોતી’’તિઆદીસુ (વિભ. ૫૧૧).

૫૮૮. યથા કેનચિ નિક્કુજ્જિતં ‘‘ઇદં નામેત’’ન્તિ પકતિઞાણેન ન ઞાયતિ, એવં સબ્બપ્પકારેન અવિદિતં નિક્કુજ્જિતં વિય હોતીતિ આહ ‘‘સબ્બથા અઞ્ઞાતતા નિક્કુજ્જિતભાવો’’તિ. નિરવસેસપરિચ્છિન્દનાભાવોતિ દુવિઞ્ઞેય્યતાય નિરવસેસતો પરિચ્છિન્દિતબ્બતાભાવો, પરિચ્છિન્દિકાભાવો વા. એકદેસેનેવ હિ ગમ્ભીરં ઞાયતિ.

આચિક્ખન્તીતિઆદિતો પરિબ્યત્તં કથેન્તિ. દેસેન્તીતિ ઉપદિસનવસેન વદન્તિ, પબોધેન્તિ વા. પઞ્ઞાપેન્તીતિ પજાનાપેન્તિ, સંપકાસેન્તીતિ અત્થો. પટ્ઠપેન્તીતિ પકારેહિ અસઙ્કરતો ઠપેન્તિ. વિવરન્તીતિ વિવટં કરોન્તિ. વિભજન્તીતિ વિભત્તં કરોન્તિ. ઉત્તાનીકરોન્તીતિ અનુત્તાનં ગમ્ભીરં ઉત્તાનં પાકટં કરોન્તિ. એત્થ ચ ‘‘પઞ્ઞાપેન્તી’’તિઆદીહિ છહિ પદેહિ અત્થપદાનિ દસ્સિતાનિ. ‘‘આચિક્ખન્તિ દેસેન્તી’’તિ પન દ્વીહિ પદેહિ બ્યઞ્જનપદાનીતિ એવં અત્થબ્યઞ્જનપદસમ્પન્નાય ઉળારાય પસંસાય પસંસનં દસ્સેતિ. યં પનેતેસુ અત્થબ્યઞ્જનપદેસુ વત્તબ્બં, તં નેત્તિઅટ્ઠકથાયં (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૨૩ આદયો) વિત્થારતો વુત્તમેવ, તસ્મા તત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

૬૦૨. એત્થેવ યોજેતબ્બં તસ્સ હેટ્ઠાભૂમિસમતિક્કમનમુખેન ભૂમિવિસેસાધિગમુપાયદીપનતો. સબ્બત્થાપીતિ ‘‘રૂપસઞ્ઞાનં સમતિક્કમા, આકાસાનઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્મા’’તિ સબ્બેસુપિ સમતિક્કમવચનેસુ.

૬૧૦. તંયેવ આકાસં ફુટં વિઞ્ઞાણન્તિ તંયેવ કસિણુગ્ઘાટિમાકાસં ‘‘અનન્ત’’ન્તિ મનસિકારેન ફુટં ફરિત્વા ઠિતં પઠમારુપ્પવિઞ્ઞાણં ‘‘અનન્તં વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ મનસિ કરોતીતિ અત્થો. દુતિયવિકપ્પે પન સામઞ્ઞજોતના વિસેસે તિટ્ઠતીતિ ‘‘ફુટ’’ન્તિ ઇમિના વિઞ્ઞાણમેવ વુત્તન્તિ ફુટં વિઞ્ઞાણન્તિ પઠમારુપ્પવિઞ્ઞાણમાહ. તઞ્હિ આકાસસ્સ સફરણકવિઞ્ઞાણં. વિઞ્ઞાણેનાતિ ચ કરણત્થે કરણવચનં, તઞ્ચ દુતિયારુપ્પવિઞ્ઞાણં વદતીતિ આહ ‘‘વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનવિઞ્ઞાણેન મનસિ કરોતી’’તિ. તેનાતિ પઠમારુપ્પવિઞ્ઞાણેન. ગહિતાકારન્તિ અનન્તફરણવસેન ગહિતાકારં. મનસિ કરોતીતિ દુતિયારુપ્પપરિકમ્મમનસિકારેન મનસિ કરોતિ. એવન્તિ યથાવુત્તાકારં કસિણુગ્ઘાટિમાકાસે પઠમારુપ્પવિઞ્ઞાણેન અનન્તફરણવસેન યો ગહિતાકારો, તં મનસિ કરોન્તંયેવ. તં વિઞ્ઞાણન્તિ તં દુતિયારુપ્પવિઞ્ઞાણં. અનન્તં ફરતીતિ ‘‘અનન્ત’’ન્તિ ફરતિ, તસ્મા દુતિયોયેવત્થો યુત્તોતિ. ‘‘યઞ્હી’’તિઆદિના યથાવુત્તમત્થં પાકટં કરોતિ. તંફરણાકારસહિતન્તિ તસ્મિં આકાસે ફરણાકારસહિતં. વિઞ્ઞાણન્તિ પઠમારુપ્પવિઞ્ઞાણં.

૬૧૫. પુબ્બેતિ દુતિયારુપ્પપરિકમ્મકાલે. યં ‘‘અનન્તં વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ મનસિ કતં, તંયેવ પઠમારુપ્પવિઞ્ઞાણમેવ. તંયેવ હિ અભાવેતિ. આરમ્મણાતિક્કમવસેન હિ એતા સમાપત્તિયો લદ્ધબ્બાતિ.

નિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સુત્તન્તભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના

૬૨૩. ચતુક્કનયે દુતિયજ્ઝાનમેવ યેસં વિચારો ઓળારિકતો ન ઉપટ્ઠાતિ, યેસઞ્ચ ઉપટ્ઠાતિ, તેસં વસેન દ્વિધા ભિન્દિત્વા દેસિતન્તિ ચતુક્કનયતો પઞ્ચકનયો નીહતોતિ આહ ‘‘ઉદ્ધટાનંયેવ ચતુન્નં…પે… દસ્સનતો ચા’’તિ.

અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. પઞ્હપુચ્છકવણ્ણના

૬૪૦. તીસૂતિ પઠમાદીસુ તીસુ. ચતુક્કનયેન હિ તં વુત્તં. એવંકોટ્ઠાસિકાતિ અપ્પમાણાતિ વુત્તા. તેનાહ ‘‘લોકુત્તરભૂતા એવાતિ અધિપ્પાયો’’તિ. પરિચ્છિન્નાકાસ…પે… ચતુત્થાનં વટ્ટવિપસ્સનાપાદકત્તા ‘‘સબ્બત્થપાદકચતુત્થે સઙ્ગહિતાની’’તિ વુત્તં.

અયં કથાતિ પરિત્તારમ્મણાદિકથા. હેટ્ઠિમો અરિયો ઉપરિમસ્સ અરિયસ્સ લોકુત્તરચિત્તાનિ પટિવિજ્ઝિતું ન સક્કોતીતિ વુત્તં ‘‘ન ચ…પે… સક્કોતી’’તિ.

‘‘કિરિયતો દ્વાદસન્ન’’ન્તિ ચ પાઠો અત્થિ. સહ વદતિ લોકુત્તરફલચતુત્થતાસામઞ્ઞેનાતિ અધિપ્પાયો. ઇધ સબ્બસદ્દસ્સ પદેસસબ્બવાચિભાવતો એકદેસસ્સ અસમ્ભવેપિ સબ્બત્થપાદકતા એવ વેદિતબ્બાતિ દસ્સેતું ‘‘સબ્બત્થ…પે… દટ્ઠબ્બ’’ન્તિ આહ. પરિચ્છિન્નાકાસકસિણચતુત્થાદીનીતિ આદિ-સદ્દેન આનાપાનચતુત્થાદયો સઙ્ગહિતા. નવત્તબ્બતાયાતિ નવત્તબ્બારમ્મણતાય.

નિબ્બાનઞ્ચાતિ વત્તબ્બં તદારમ્મણસ્સાપિ બહિદ્ધારમ્મણભાવતો.

‘‘સસન્તાનગતમ્પી’’તિ ઇદં રૂપ-સદ્દેન, કમ્મ-સદ્દેન ચ સમ્બન્ધિતબ્બં ‘‘સસન્તાનગતમ્પિ અપાકટં રૂપં દિબ્બચક્ખુ વિય સસન્તાનગતમ્પિ અપાકટં કમ્મં વિભાવેતી’’તિ. પાકટે પન સસન્તાનગતે રૂપે, કમ્મે ચ અભિઞ્ઞાઞાણેન પયોજનં નત્થીતિ ‘‘અપાકટ’’ન્તિ વિસેસેત્વા વુત્તં.

પઞ્હપુચ્છકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઝાનવિભઙ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.