(૧.) એકકનિદ્દેસવણ્ણના

૭૬૧. ન હેતુમેવાતિ એત્થ ચ ન હેતૂ એવાતિ અત્થો, બ્યઞ્જનસિલિટ્ઠતાવસેન પન રસ્સત્તં મ-કારો ચ કતો ‘‘અદુક્ખમસુખા’’તિ એત્થ વિય. ઇમિનાપિ નયેનાતિ એત્થ પુરિમનયેન હેતુભાવાદિપટિક્ખેપો, પચ્છિમનયેન નહેતુધમ્માદિકોટ્ઠાસસઙ્ગહોતિ અયં વિસેસો વેદિતબ્બો. ચુતિગ્ગહણેન ચુતિપરિચ્છિન્નાય એકાય જાતિયા ગહણં દટ્ઠબ્બં, ભવગ્ગહણેન નવધા વુત્તભવસ્સ. તદન્તોગધતાય તત્થ તત્થ પરિયાપન્નતા વુત્તા. ઉપ્પન્નં મનોવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞેય્યમેવાતિ ‘‘ન રૂપં વિય ઉપ્પન્ના છવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞેય્યા’’તિ રૂપતો એતેસં વિસેસનં કરોતિ.

૭૬૨. કપ્પતો કપ્પં ગન્ત્વાપિ ન ઉપ્પજ્જતીતિ ન કદાચિ તથા ઉપ્પજ્જતિ. ન હિ ખીરાદીનં વિય એતેસં યથાવુત્તલક્ખણવિલક્ખણતા અત્થીતિ દસ્સેતિ.

૭૬૩. સમોધાનેત્વાતિ લોકે વિજ્જમાનં સબ્બં રૂપં સમોધાનેત્વા. એતેન મહત્તેપિ અવિભાવકત્તં દસ્સેન્તો સુખુમત્તા ન વિભાવેસ્સતીતિ વાદપથં છિન્દતિ. ચક્ખુપસાદે મમ વત્થુમ્હીતિ અત્થો. વિસયોતિ ઇસ્સરિયટ્ઠાનન્તિ અધિપ્પાયો.

૭૬૪. અબ્બોકિણ્ણાતિ અબ્યવહિતા, અનન્તરિતાતિ અત્થો. વવત્થિતાનમ્પિ પટિપાટિનિયમો તેન પટિક્ખિત્તોતિ અત્થો. અનન્તરતાતિ અનન્તરપચ્ચયતા એતેન પટિક્ખિત્તાતિ અત્થો.

૭૬૫. સમનન્તરતાતિ ચ સમનન્તરપચ્ચયતા.

૭૬૬. આભુજનતોતિ આભુગ્ગકરણતો, નિવત્તનતો ઇચ્ચેવ અત્થો. એત્થ ચ ‘‘પઞ્ચ વિઞ્ઞાણા અનાભોગા’’તિ આભોગસભાવા ન હોન્તીતિ અત્થો, ‘‘પઞ્ચન્નં વિઞ્ઞાણાનં નત્થિ આવટ્ટના વા’’તિઆદીસુપિ આવટ્ટનભાવો વાતિઆદિના અત્થો દટ્ઠબ્બો.

ન કઞ્ચિ ધમ્મં પટિવિજાનાતીતિ એત્થ ન સબ્બે રૂપાદિધમ્મા ધમ્મગ્ગહણેન ગહિતાતિ યથાધિપ્પેતધમ્મદસ્સનત્થં ‘‘મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્માતિ એવં વુત્ત’’ન્તિ આહ.

રૂપાદીસુ અભિનિપતનં તેહિ સમાગમો તેસન્તિપિ વત્તું યુજ્જતીતિ આહ ‘‘રૂપાદીનં અભિનિપાતમત્ત’’ન્તિ. કમ્મત્થે વા સામિવચનં. વિઞ્ઞાણેહિ અભિનિપતિતબ્બાનિ હિ રૂપાદીનીતિ. ઇદં વુત્તં હોતીતિઆદીસુ હિ અયં અધિપ્પાયો – આરમ્મણકરણેન પટિવિજાનિતબ્બાનિ રૂપાદીનિ ઠપેત્વા કુસલાકુસલચેતનાય તંસમ્પયુત્તાનઞ્ચ યથાવુત્તાનં સહજપુબ્બઙ્ગમધમ્મેન પટિવિજાનિતબ્બાનં પટિવિજાનનં એતેસં નત્થીતિ. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘દસ્સનાદિમત્તતો પન મુત્તા અઞ્ઞા એતેસં કુસલાદિપટિવિઞ્ઞત્તિ નામ નત્થી’’તિ કિચ્ચન્તરં પટિસેધેતિ.

અવિપાકભાવેન અઞ્ઞં અબ્યાકતસામઞ્ઞં અનિવારેન્તો કુસલાકુસલગ્ગહણઞ્ચ કરોતીતિ ચવનપરિયોસાનઞ્ચ કિચ્ચં. પિ-સદ્દેન સહજવનકાનિ વીથિચિત્તાનિ સમ્પિણ્ડેત્વા પઞ્ચદ્વારે પટિસેધને અયં અધિપ્પાયો સિયા – ‘‘મનસા ચે પદુટ્ઠેન…પે… પસન્નેન ભાસતિ વા કરોતિ વા’’તિ (ધ. પ. ૧-૨) એવં વુત્તા ભાસનકરણકરા, તંસદિસા ચ સુખદુક્ખુપ્પાદકા બલવન્તો છટ્ઠદ્વારિકા એવ ધમ્મગ્ગહણેન ગહિતાતિ ન તેસં પઞ્ચદ્વારિકજવનેન પટિવિજાનનં અત્થિ, દુબ્બલાનં પન પુબ્બઙ્ગમપટિવિજાનનં તત્થ ન પટિસિદ્ધં ‘‘ન કાયકમ્મં ન વચીકમ્મં પટ્ઠપેતી’’તિ વિઞ્ઞત્તિદ્વયજનકસ્સેવ પટ્ઠપનપટિક્ખેપેન દુબ્બલસ્સ મનોકમ્મસ્સ અનુઞ્ઞાતત્તા. તથા કાયસુચરિતાદિકુસલકમ્મં કરોમીતિ, તબ્બિપરીતં અકુસલં કમ્મં કરોમીતિ ચ કુસલાકુસલસમાદાનં પઞ્ચદ્વારિકજવનેન ન હોતિ. તથા પટિચ્ચસમુપ્પાદવણ્ણનાયં વુત્તા ‘‘પઞ્ચદ્વારિકચુતિ ચ ન પઞ્ચદ્વારિકચિત્તેહિ હોતિ ચુતિચિત્તસ્સ અતંદ્વારિકત્તા’’તિ. યા પનાયં પાળિ ‘‘પઞ્ચહિ વિઞ્ઞાણેહિ ન કઞ્ચિ ધમ્મં પટિવિજાનાતિ અઞ્ઞત્ર અભિનિપાતમત્તા’’તિ, તસ્સા રૂપાદીનં આપાથમત્તં મુઞ્ચિત્વા અઞ્ઞં કઞ્ચિ ધમ્મસભાવં ન પટિવિજાનાતીતિ અયમત્થો દિસ્સતિ. ન હિ રૂપં પટિગ્ગણ્હન્તમ્પિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં રૂપન્તિ ચ ગણ્હાતીતિ. સમ્પટિચ્છનસ્સપિ રૂપનીલાદિઆકારપટિવિજાનનં નત્થીતિ કિઞ્ચિ ધમ્મસ્સ પટિવિજાનનં પટિક્ખિત્તં, પઞ્ચહિ પન વિઞ્ઞાણેહિ સાતિસયં તસ્સ વિજાનનન્તિ ‘‘અઞ્ઞત્ર અભિનિપાતમત્તા’’તિ ન વુત્તં. યસ્સ પાળિયં બહિદ્ધાપચ્ચુપ્પન્નારમ્મણતા વુત્તા, તતો અઞ્ઞં નિરુત્તિપટિસમ્ભિદં ઇચ્છન્તેહિ પઞ્ચદ્વારજવનેન પટિસમ્ભિદાઞાણસ્સ સહુપ્પત્તિ પટિસિદ્ધા. રૂપારૂપધમ્મેતિ રૂપારૂપાવચરધમ્મેતિ અત્થો.

પઞ્ચદ્વારિકચિત્તેન ન પટિબુજ્ઝતીતિ કસ્મા વુત્તં, નનુ રૂપાદીનં આપાથગમને નિદ્દાપટિબોધો હોતીતિ? ન, પઠમં મનોદ્વારિકજવનસ્સ ઉપ્પત્તિતોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘નિદ્દાયન્તસ્સ હી’’તિઆદિ. પલોભેત્વા સચ્ચસુપિનેન.

અબ્યાકતોયેવ આવજ્જનમત્તસ્સેવ ઉપ્પજ્જનતોતિ વદન્તિ. એવં વદન્તેહિ મનોદ્વારેપિ આવજ્જનં દ્વત્તિક્ખત્તું ઉપ્પજ્જિત્વા જવનટ્ઠાને ઠત્વા ભવઙ્ગં ઓતરતીતિ અધિપ્પેતન્તિ દટ્ઠબ્બં.

તસ્સા એવ વસેનાતિ તસ્સા વસેન એકવિધેન ઞાણવત્થુ હોતીતિ ચ, વેદિતબ્બન્તિ ચ યોજના કાતબ્બા.

એકકનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.