૧૬. ઞાણવિભઙ્ગો

૧. એકકમાતિકાદિવણ્ણના

૭૫૧. ઓકાસટ્ઠેન સમ્પયુત્તા ધમ્મા આરમ્મણઞ્ચાપિ ઞાણસ્સ વત્થુ. યાથાવકવત્થુવિભાવનાતિ નહેતાદિઅવિતથેકપ્પકારવત્થુવિભાવના. યથા એકં નહેતુ, તથા એકં અઞ્ઞમ્પીતિ હિ ગહેતબ્બં અવિતથસામઞ્ઞયુત્તં ઞાણારમ્મણં યાથાવકવત્થુ. યાથાવકેન વા અવિતથસામઞ્ઞેન વત્થુવિભાવના યાથાવકવત્થુવિભાવના.

દુકાનુરૂપેહીતિ દુકમાતિકાનુરૂપેહીતિ વદન્તિ. ઓસાનદુકસ્સ પન દુકમાતિકં અનિસ્સાય વુત્તત્તા દુકભાવાનુરૂપેહીતિ વત્તબ્બં. એવં તિકાનુરૂપેહીતિ એત્થાપિ દટ્ઠબ્બં. ઓસાનદુકે પન અત્થોતિ ફલં, અનેકત્થત્તા ધાતુસદ્દાનં તં જનેતીતિ અત્થજાપિકા, કારણગતા પઞ્ઞા. જાપિતો જનિતો અત્થો એતિસ્સાતિ જાપિતત્થા, કારણપઞ્ઞાસદિસી ફલપ્પકાસનભૂતા ફલસમ્પયુત્તા પઞ્ઞા.

૧૦. દસકમાતિકાવણ્ણના

૭૬૦. ‘‘ચતસ્સો ખો ઇમા, સારિપુત્ત, યોનિયો. કતમા…પે… યો ખો મં, સારિપુત્ત, એવં જાન’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૧૫૨) વચનેન ચતુયોનિપરિચ્છેદકઞાણં વુત્તં, ‘‘નિરયઞ્ચાહં, સારિપુત્ત, પજાનામી’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૧૫૩) પઞ્ચગતિપરિચ્છેદકં. ‘‘સંયુત્તકે આગતાનિ તેસત્તતિ ઞાણાનિ, સત્તસત્તતિ ઞાણાની’’તિ વુત્તં, તત્થ પન નિદાનવગ્ગે સત્તસત્તતિ આગતાનિ ચતુચત્તારીસઞ્ચ, તેસત્તતિ પન પટિસમ્ભિદામગ્ગે સુતમયાદીનિ આગતાનિ દિસ્સન્તિ, ન સંયુત્તકેતિ. અઞ્ઞાનિપીતિ એતેન ઇધ એકકાદિવસેન વુત્તં, અઞ્ઞત્થ ચ ‘‘પુબ્બન્તે ઞાણ’’ન્તિઆદિના, બ્રહ્મજાલાદીસુ ચ ‘‘તયિદં તથાગતો પજાનાતિ ‘ઇમાનિ દિટ્ઠિટ્ઠાનાનિ એવં ગહિતાની’તિ’’આદિના વુત્તં અનેકઞાણપ્પભેદં સઙ્ગણ્હાતિ. યાથાવપટિવેધતો સયઞ્ચ અકમ્પિયં પુગ્ગલઞ્ચ તંસમઙ્ગિં ઞેય્યેસુ અધિબલં કરોતીતિ આહ ‘‘અકમ્પિયટ્ઠેન ઉપત્થમ્ભકટ્ઠેન ચા’’તિ.

સેટ્ઠટ્ઠાનં સબ્બઞ્ઞુતં. પટિજાનનવસેન સબ્બઞ્ઞુતં અભિમુખં ગચ્છન્તિ, અટ્ઠ વા પરિસા ઉપસઙ્કમન્તીતિ આસભા, બુદ્ધા. ઇદં પનાતિ બુદ્ધાનં ઠાનં સબ્બઞ્ઞુતમેવ વદતિ. તિટ્ઠમાનોવાતિ અવદન્તોપિ તિટ્ઠમાનોવ પટિજાનાતિ નામાતિ અત્થો. અટ્ઠસુ પરિસાસુ ‘‘અભિજાનામહં, સારિપુત્ત, અનેકસતં ખત્તિયપરિસં…પે… તત્ર વત મં ભયં વા સારજ્જં વા ઓક્કમિસ્સતીતિ નિમિત્તમેતં, સારિપુત્ત, ન સમનુપસ્સામી’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૫૧) વચનેન દસ્સિતઅકમ્પિયઞાણયુત્તો દસબલોહન્તિ અભીતનાદં નદતિ. સીહનાદસુત્તેન ખન્ધકવગ્ગે આગતેન.

‘‘દેવમનુસ્સાનં ચતુચક્કં વત્તતી’’તિ (અ. નિ. ૪.૩૧) સુત્તસેસેન સપ્પુરિસૂપસ્સયાદીનં ફલસમ્પત્તિ પવત્તિ, પુરિમસપ્પુરિસૂપસ્સયાદિં ઉપનિસ્સાય પચ્છિમસપ્પુરિસૂપસ્સયાદીનં સમ્પત્તિ પવત્તિ વા વુત્તાતિ આદિ-સદ્દેન તત્થ ચ ચક્ક-સદ્દસ્સ ગહણં વેદિતબ્બં. પટિવેધનિટ્ઠત્તા અરહત્તમગ્ગઞાણં પટિવેધોતિ ‘‘ફલક્ખણે ઉપ્પન્નં નામા’’તિ વુત્તં. તેન પટિલદ્ધસ્સપિ દેસનાઞાણસ્સ કિચ્ચનિપ્ફત્તિપરસ્સ બુજ્ઝનમત્તેન હોતીતિ ‘‘અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞસ્સ સોતાપત્તિફલક્ખણે પવત્તં નામા’’તિ વુત્તં. તતો પરં પન યાવ પરિનિબ્બાના દેસનાઞાણપ્પવત્તિ તસ્સેવ પવત્તિતસ્સ ધમ્મચક્કસ્સ ઠાનન્તિ વેદિતબ્બં, પવત્તિતચક્કસ્સ ચક્કવત્તિનો ચક્કરતનટ્ઠાનં વિય.

સમાદીયન્તીતિ સમાદાનાનિ, તાનિ પન સમાદિયિત્વા કતાનિ હોન્તીતિ આહ ‘‘સમાદિયિત્વા કતાન’’ન્તિ. કમ્મમેવ વા કમ્મસમાદાનન્તિ એતેન સમાદાન-સદ્દસ્સ અપુબ્બત્થાભાવં દસ્સેતિ મુત્તગત-સદ્દે ગત-સદ્દસ્સ વિય.

અગતિગામિનિન્તિ નિબ્બાનગામિનિં. વુત્તઞ્હિ ‘‘નિબ્બાનઞ્ચાહં, સારિપુત્ત, પજાનામિ નિબ્બાનગામિનિઞ્ચ પટિપદ’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૧૫૩).

હાનભાગિયધમ્મન્તિ હાનભાગિયસભાવં, કામસહગતસઞ્ઞાદિધમ્મં વા. તં કારણન્તિ પુબ્બેવ કતાભિસઙ્ખારાદિં.

‘‘ઇદાની’’તિ એતસ્સ ‘‘ઇમિના અનુક્કમેન વુત્તાનીતિ વેદિતબ્બાની’’તિ ઇમિના સહ યોજના કાતબ્બા. કિલેસાવરણં તદભાવઞ્ચાતિ કિલેસાવરણાભાવં. કિલેસક્ખયાધિગમસ્સ હિ કિલેસાવરણં અટ્ઠાનં, તદભાવો ઠાનં. અનધિગમસ્સ કિલેસાવરણં ઠાનં, તદભાવો અટ્ઠાનન્તિ. તત્થ તદભાવગ્ગહણેન ગહિતં ‘‘અત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિકાય સમ્માદિટ્ઠિયા ઠિતિં તબ્બિપરીતાય ઠાનાભાવઞ્ચ અધિગમસ્સ ઠાનં પસ્સન્તેન ઇમિના ઞાણેન અધિગમાનધિગમાનં ઠાનાટ્ઠાનભૂતે કિલેસાવરણતદભાવે પસ્સતિ ભગવાતિ ઇમમત્થં સાધેન્તો આહ ‘‘લોકિયસમ્માદિટ્ઠિઠિતિદસ્સનતો નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિઠાનાભાવદસ્સનતો ચા’’તિ. એત્થ ચ અધિગમટ્ઠાનદસ્સનમેવ અધિપ્પેતં ઉપરિ ભબ્બપુગ્ગલવસેનેવ વિપાકાવરણાભાવદસ્સનાદિકસ્સ વક્ખમાનત્તા. ઇમિના પન ઞાણેન સિજ્ઝનતો પસઙ્ગેન ઇતરમ્પિ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ધાતુવેમત્તદસ્સનતોતિ રાગાદીનં અધિમત્તતાદિવસેન તંસહિતાનં ધાતૂનં વેમત્તતાદસ્સનતો, ‘‘અયં ઇમિસ્સા ધાતુયા અધિમત્તત્તા રાગચરિતો’’તિઆદિના ચરિયાહેતૂનં વા, રાગાદયો એવ વા પકતિભાવતો ધાતૂતિ રાગાદિવેમત્તદસ્સનતોતિ અત્થો. પયોગં અનાદિયિત્વાતિ સન્તતિમહામત્તઅઙ્ગુલિમાલાદીનં વિય કામરાગબ્યાપાદાદિવસેન પયોગં અનાદિયિત્વા.

(૧.) એકકનિદ્દેસવણ્ણના

૭૬૧. ન હેતુમેવાતિ એત્થ ચ ન હેતૂ એવાતિ અત્થો, બ્યઞ્જનસિલિટ્ઠતાવસેન પન રસ્સત્તં મ-કારો ચ કતો ‘‘અદુક્ખમસુખા’’તિ એત્થ વિય. ઇમિનાપિ નયેનાતિ એત્થ પુરિમનયેન હેતુભાવાદિપટિક્ખેપો, પચ્છિમનયેન નહેતુધમ્માદિકોટ્ઠાસસઙ્ગહોતિ અયં વિસેસો વેદિતબ્બો. ચુતિગ્ગહણેન ચુતિપરિચ્છિન્નાય એકાય જાતિયા ગહણં દટ્ઠબ્બં, ભવગ્ગહણેન નવધા વુત્તભવસ્સ. તદન્તોગધતાય તત્થ તત્થ પરિયાપન્નતા વુત્તા. ઉપ્પન્નં મનોવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞેય્યમેવાતિ ‘‘ન રૂપં વિય ઉપ્પન્ના છવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞેય્યા’’તિ રૂપતો એતેસં વિસેસનં કરોતિ.

૭૬૨. કપ્પતો કપ્પં ગન્ત્વાપિ ન ઉપ્પજ્જતીતિ ન કદાચિ તથા ઉપ્પજ્જતિ. ન હિ ખીરાદીનં વિય એતેસં યથાવુત્તલક્ખણવિલક્ખણતા અત્થીતિ દસ્સેતિ.

૭૬૩. સમોધાનેત્વાતિ લોકે વિજ્જમાનં સબ્બં રૂપં સમોધાનેત્વા. એતેન મહત્તેપિ અવિભાવકત્તં દસ્સેન્તો સુખુમત્તા ન વિભાવેસ્સતીતિ વાદપથં છિન્દતિ. ચક્ખુપસાદે મમ વત્થુમ્હીતિ અત્થો. વિસયોતિ ઇસ્સરિયટ્ઠાનન્તિ અધિપ્પાયો.

૭૬૪. અબ્બોકિણ્ણાતિ અબ્યવહિતા, અનન્તરિતાતિ અત્થો. વવત્થિતાનમ્પિ પટિપાટિનિયમો તેન પટિક્ખિત્તોતિ અત્થો. અનન્તરતાતિ અનન્તરપચ્ચયતા એતેન પટિક્ખિત્તાતિ અત્થો.

૭૬૫. સમનન્તરતાતિ ચ સમનન્તરપચ્ચયતા.

૭૬૬. આભુજનતોતિ આભુગ્ગકરણતો, નિવત્તનતો ઇચ્ચેવ અત્થો. એત્થ ચ ‘‘પઞ્ચ વિઞ્ઞાણા અનાભોગા’’તિ આભોગસભાવા ન હોન્તીતિ અત્થો, ‘‘પઞ્ચન્નં વિઞ્ઞાણાનં નત્થિ આવટ્ટના વા’’તિઆદીસુપિ આવટ્ટનભાવો વાતિઆદિના અત્થો દટ્ઠબ્બો.

ન કઞ્ચિ ધમ્મં પટિવિજાનાતીતિ એત્થ ન સબ્બે રૂપાદિધમ્મા ધમ્મગ્ગહણેન ગહિતાતિ યથાધિપ્પેતધમ્મદસ્સનત્થં ‘‘મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્માતિ એવં વુત્ત’’ન્તિ આહ.

રૂપાદીસુ અભિનિપતનં તેહિ સમાગમો તેસન્તિપિ વત્તું યુજ્જતીતિ આહ ‘‘રૂપાદીનં અભિનિપાતમત્ત’’ન્તિ. કમ્મત્થે વા સામિવચનં. વિઞ્ઞાણેહિ અભિનિપતિતબ્બાનિ હિ રૂપાદીનીતિ. ઇદં વુત્તં હોતીતિઆદીસુ હિ અયં અધિપ્પાયો – આરમ્મણકરણેન પટિવિજાનિતબ્બાનિ રૂપાદીનિ ઠપેત્વા કુસલાકુસલચેતનાય તંસમ્પયુત્તાનઞ્ચ યથાવુત્તાનં સહજપુબ્બઙ્ગમધમ્મેન પટિવિજાનિતબ્બાનં પટિવિજાનનં એતેસં નત્થીતિ. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘દસ્સનાદિમત્તતો પન મુત્તા અઞ્ઞા એતેસં કુસલાદિપટિવિઞ્ઞત્તિ નામ નત્થી’’તિ કિચ્ચન્તરં પટિસેધેતિ.

અવિપાકભાવેન અઞ્ઞં અબ્યાકતસામઞ્ઞં અનિવારેન્તો કુસલાકુસલગ્ગહણઞ્ચ કરોતીતિ ચવનપરિયોસાનઞ્ચ કિચ્ચં. પિ-સદ્દેન સહજવનકાનિ વીથિચિત્તાનિ સમ્પિણ્ડેત્વા પઞ્ચદ્વારે પટિસેધને અયં અધિપ્પાયો સિયા – ‘‘મનસા ચે પદુટ્ઠેન…પે… પસન્નેન ભાસતિ વા કરોતિ વા’’તિ (ધ. પ. ૧-૨) એવં વુત્તા ભાસનકરણકરા, તંસદિસા ચ સુખદુક્ખુપ્પાદકા બલવન્તો છટ્ઠદ્વારિકા એવ ધમ્મગ્ગહણેન ગહિતાતિ ન તેસં પઞ્ચદ્વારિકજવનેન પટિવિજાનનં અત્થિ, દુબ્બલાનં પન પુબ્બઙ્ગમપટિવિજાનનં તત્થ ન પટિસિદ્ધં ‘‘ન કાયકમ્મં ન વચીકમ્મં પટ્ઠપેતી’’તિ વિઞ્ઞત્તિદ્વયજનકસ્સેવ પટ્ઠપનપટિક્ખેપેન દુબ્બલસ્સ મનોકમ્મસ્સ અનુઞ્ઞાતત્તા. તથા કાયસુચરિતાદિકુસલકમ્મં કરોમીતિ, તબ્બિપરીતં અકુસલં કમ્મં કરોમીતિ ચ કુસલાકુસલસમાદાનં પઞ્ચદ્વારિકજવનેન ન હોતિ. તથા પટિચ્ચસમુપ્પાદવણ્ણનાયં વુત્તા ‘‘પઞ્ચદ્વારિકચુતિ ચ ન પઞ્ચદ્વારિકચિત્તેહિ હોતિ ચુતિચિત્તસ્સ અતંદ્વારિકત્તા’’તિ. યા પનાયં પાળિ ‘‘પઞ્ચહિ વિઞ્ઞાણેહિ ન કઞ્ચિ ધમ્મં પટિવિજાનાતિ અઞ્ઞત્ર અભિનિપાતમત્તા’’તિ, તસ્સા રૂપાદીનં આપાથમત્તં મુઞ્ચિત્વા અઞ્ઞં કઞ્ચિ ધમ્મસભાવં ન પટિવિજાનાતીતિ અયમત્થો દિસ્સતિ. ન હિ રૂપં પટિગ્ગણ્હન્તમ્પિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં રૂપન્તિ ચ ગણ્હાતીતિ. સમ્પટિચ્છનસ્સપિ રૂપનીલાદિઆકારપટિવિજાનનં નત્થીતિ કિઞ્ચિ ધમ્મસ્સ પટિવિજાનનં પટિક્ખિત્તં, પઞ્ચહિ પન વિઞ્ઞાણેહિ સાતિસયં તસ્સ વિજાનનન્તિ ‘‘અઞ્ઞત્ર અભિનિપાતમત્તા’’તિ ન વુત્તં. યસ્સ પાળિયં બહિદ્ધાપચ્ચુપ્પન્નારમ્મણતા વુત્તા, તતો અઞ્ઞં નિરુત્તિપટિસમ્ભિદં ઇચ્છન્તેહિ પઞ્ચદ્વારજવનેન પટિસમ્ભિદાઞાણસ્સ સહુપ્પત્તિ પટિસિદ્ધા. રૂપારૂપધમ્મેતિ રૂપારૂપાવચરધમ્મેતિ અત્થો.

પઞ્ચદ્વારિકચિત્તેન ન પટિબુજ્ઝતીતિ કસ્મા વુત્તં, નનુ રૂપાદીનં આપાથગમને નિદ્દાપટિબોધો હોતીતિ? ન, પઠમં મનોદ્વારિકજવનસ્સ ઉપ્પત્તિતોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘નિદ્દાયન્તસ્સ હી’’તિઆદિ. પલોભેત્વા સચ્ચસુપિનેન.

અબ્યાકતોયેવ આવજ્જનમત્તસ્સેવ ઉપ્પજ્જનતોતિ વદન્તિ. એવં વદન્તેહિ મનોદ્વારેપિ આવજ્જનં દ્વત્તિક્ખત્તું ઉપ્પજ્જિત્વા જવનટ્ઠાને ઠત્વા ભવઙ્ગં ઓતરતીતિ અધિપ્પેતન્તિ દટ્ઠબ્બં.

તસ્સા એવ વસેનાતિ તસ્સા વસેન એકવિધેન ઞાણવત્થુ હોતીતિ ચ, વેદિતબ્બન્તિ ચ યોજના કાતબ્બા.

એકકનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

(૨.) દુકનિદ્દેસવણ્ણના

૭૬૭. અત્થ-સદ્દો અઞ્ઞત્ર સભાવં ગહેત્વા અધિકરણેસુ પવત્તમાનો અધિકરણવસેન લિઙ્ગપરિવત્તિં ગચ્છતીતિ અધિપ્પાયેન જાપિતા ચ સા અત્થા ચાતિ જાપિતત્થાતિ અયમત્થો વિભાવિતોતિ દટ્ઠબ્બો.

દુકનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

(૩.) તિકનિદ્દેસવણ્ણના

૭૬૮. પઞ્ઞાપરિણામિતેસૂતિ પઞ્ઞાય પરિપાચિતેસુ. ‘‘યોગવિહિતેસૂતિ ઇદઞ્ચ વિસયવિસેસનમત્તમેવ, તસ્મા યાનિ પઞ્ઞાય વિહિતાનિ અહેસું હોન્તિ ભવિસ્સન્તિ ચ, સબ્બાનિ તાનિ યોગવિહિતાનીતિ દટ્ઠબ્બાનિ. સિક્ખિત્વા કાતબ્બં સિપ્પં, ઇતરં કમ્મં. અયમેતેસં વિસેસો. વડ્ઢકીકમ્મન્તિ ચ અસિક્ખિત્વાપિ કાતબ્બં થૂલકમ્મં ‘‘કમ્મ’’ન્તિ દટ્ઠબ્બં, પઞ્ઞા એવ વા તત્થ તત્થ ‘‘કમ્મં સિપ્પ’’ન્તિ ચ વેદિતબ્બા. નાગમણ્ડલં નામ મણ્ડલં કત્વા સપ્પે વિજ્જાય પક્કોસિત્વા બલિં દત્વા વિસાપનયનં. પરિત્તં રક્ખા, યેન ‘‘ફૂ’’તિ મુખવાતં દત્વા વિસં અપનયન્તિ, સો ઉણ્ણનાભિઆદિમન્તો ફુધમનકમન્તો. ‘‘અ આ’’તિઆદિકા માતિકા ‘‘ક કા’’તિઆદિકો તપ્પભેદો ચ લેખા.

કુસલં ધમ્મં સકં, ઇતરં નોસકં. ચતુન્નં સચ્ચાનં પટિવિજ્ઝિતબ્બાનં તપ્પટિવેધપચ્ચયભાવેન અનુલોમનં દટ્ઠબ્બં. પુબ્બે ‘‘યોગવિહિતેસુ વા કમ્માયતનેસૂ’’તિઆદિના પઞ્ઞા વુત્તા, પુન તસ્સા વેવચનવસેન ‘‘અનુલોમિકં ખન્તિ’’ન્તિઆદિ વુત્તન્તિ અધિપ્પાયેન ‘‘અનુ…પે… પઞ્ઞાવેવચનાની’’તિ આહ. એત્થ ચ એવરૂપિન્તિ યથાવુત્તકમ્માયતનાદિવિસયં કમ્મસ્સકતસચ્ચાનુલોમિકસભાવં અનિચ્ચાદિપવત્તિઆકારઞ્ચાતિ અત્થો. યથાવુત્તા ચ ભૂમિસભાવપવત્તિઆકારનિદ્દેસા ખન્તિઆદીહિ યોજેતબ્બા. યસ્સા પઞ્ઞાય ધમ્મા નિજ્ઝાનપજાનનકિચ્ચસઙ્ખાતં ઓલોકનં ખમન્તિ અવિપરીતસભાવત્તા, સા પઞ્ઞા ધમ્માનં નિજ્ઝાનક્ખમનં એતિસ્સા અત્થીતિ ધમ્મનિજ્ઝાનક્ખન્તીતિ અત્થો.

૭૬૯. અસંવરં મુઞ્ચતીતિ સમાદાનસમ્પત્તવિરતિસમ્પયુત્તચેતના ‘‘સીલં પૂરેન્તસ્સ મુઞ્ચચેતના’’તિ વુત્તા. પુબ્બાપરપઞ્ઞાય ચ દાનસીલમયતાવચનતો મુઞ્ચઅપરચેતનાવસેન ‘‘આરબ્ભા’’તિ, પુબ્બચેતનાવસેન ‘‘અધિકિચ્ચા’’તિ ચ વત્તું યુત્તન્તિ ‘‘અધિકિચ્ચા’’તિપિ પાઠો યુજ્જતિ.

૭૭૦. પઞ્ચસીલદસસીલાનિ વિઞ્ઞાણસ્સ જાતિયા ચ પચ્ચયભૂતેસુ સઙ્ખારભવેસુ અન્તોગધાનીતિ ‘‘ઉપ્પાદા વા’’તિઆદિકાય ધમ્મટ્ઠિતિપાળિયા સઙ્ગહિતાનિ. ભવનિબ્બત્તકસીલસ્સ પઞ્ઞાપનં સતિપિ સવને ન તથાગતદેસનાયત્તન્તિ ભિક્ખુઆદીનમ્પિ તં વુત્તં.

અધિપઞ્ઞાય પઞ્ઞાતિ અધિપઞ્ઞાય અન્તોગધા પઞ્ઞા. અથ વા અધિપઞ્ઞાનિબ્બત્તેસુ, તદધિટ્ઠાનેસુ વા ધમ્મેસુ અધિપઞ્ઞા-સદ્દો દટ્ઠબ્બો, તત્થ પઞ્ઞા અધિપઞ્ઞાય પઞ્ઞા.

૭૭૧. અપાયુપ્પાદનકુસલતા અપાયકોસલ્લં સિયાતિ મઞ્ઞમાનો પુચ્છતિ ‘‘અપાયકોસલ્લં કથં પઞ્ઞા નામ જાતા’’તિ. તં પન પરસ્સ અધિપ્પાયં નિવત્તેન્તો ‘‘પઞ્ઞવાયેવ હી’’તિઆદિમાહ. તત્રુપાયાતિ તત્ર તત્ર ઉપાયભૂતા. ઠાને ઉપ્પત્તિ એતસ્સાતિ ઠાનુપ્પત્તિયં. કિં તં? કારણજાનનં, ભયાદીનં ઉપ્પત્તિક્ખણે તસ્મિંયેવ ઠાને લહુઉપ્પજ્જનકન્તિ વુત્તં હોતિ.

તિકનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

(૪.) ચતુક્કનિદ્દેસવણ્ણના

૭૯૩. ન પરિતસ્સતીતિ ‘‘અપિ નામ મે તણ્ડુલાદીનિ સિયુ’’ન્તિ ન પત્થેતિ, તદભાવેન વા ન ઉત્તસતિ.

૭૯૬. અપરપ્પચ્ચયેતિ પરેન નપત્તિયાયિતબ્બે. ધમ્મે ઞાણન્તિ સચ્ચવિસયં ઞાણં. અરિયસચ્ચેસુ હિ ધમ્મ-સદ્દો તેસં અવિપરીતસભાવત્તાતિ. સઙ્ખતપવરો વા અરિયમગ્ગો તસ્સ ચ ફલં ધમ્મો, તત્થ પઞ્ઞા તંસહગતા ધમ્મે ઞાણં. ન અઞ્ઞઞાણુપ્પાદનં નયનયનં, ઞાણસ્સેવ પન પવત્તિવિસેસોતિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘પચ્ચવેક્ખણઞાણસ્સ કિચ્ચ’’ન્તિ. એત્થ ચ ઇમિના ધમ્મેનાતિ મગ્ગઞાણેનાતિ વુત્તં, દુવિધમ્પિ પન મગ્ગફલઞાણં પચ્ચવેક્ખણાય ચ મૂલં, કારણઞ્ચ નયનયનસ્સાતિ દુવિધેનપિ તેન ધમ્મેનાતિ ન ન યુજ્જતિ, તથા ચતુસચ્ચધમ્મસ્સ ઞાતત્તા, મગ્ગફલસઙ્ખાતસ્સ ચ ધમ્મસ્સ સચ્ચપટિવેધસમ્પયોગં ગતત્તા નયનં હોતીતિ તેન ઇમિના ધમ્મેન ઞાણવિસયભાવેન, ઞાણસમ્પયોગેન વા ઞાતેનાતિ ચ અત્થો ન ન યુજ્જતિ.

યદિપિ સબ્બેન સબ્બં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં દુક્ખં અભિજાનન્તિ, તથાપિ પચ્ચુપ્પન્ને સસન્તતિપરિયાપન્ને સવિસેસે અભિનિવેસો હોતીતિ આહ ‘‘ન તઞ્ઞેવ ઇમ’’ન્તિ. દિટ્ઠેન અદિટ્ઠેન નયતો નયનઞાણં, અદિટ્ઠસ્સ દિટ્ઠતાય કારણભૂતત્તા કારણઞાણં, અનુરૂપત્થવાચકો વા કારણ-સદ્દોતિ ધમ્મે ઞાણસ્સ અનુરૂપઞાણન્તિ અત્થો.

સમ્મુતિમ્હિ ઞાણન્તિ ધમ્મે ઞાણાદીનં વિય સાતિસયસ્સ પટિવેધકિચ્ચસ્સ અભાવા વિસયોભાસનમત્તજાનનસામઞ્ઞેન ઞાણન્તિ સમ્મતેસુ અન્તોગધન્તિ અત્થો. સમ્મુતિવસેન વા પવત્તં સમ્મુતિમ્હિ ઞાણં, અવસેસં પન ઇતરઞાણત્તયવિસભાગં ઞાણં તબ્બિસભાગસામઞ્ઞેન સમ્મુતિઞાણમ્હિ પવિટ્ઠત્તા સમ્મુતિઞાણં નામ હોતીતિ.

૭૯૭. કિલેસમૂલકે ચાતિ નીવરણમૂલકે ચ કામભવધમ્મે.

૭૯૮. સા હિસ્સાતિ એત્થ અસ્સાતિ યો ‘‘કામેસુ વીતરાગો હોતી’’તિ એવં વુત્તો, અસ્સ પઠમજ્ઝાનસમઙ્ગિસ્સાતિ અત્થો. સ્વેવાતિ એતેન કામેસુ વીતરાગભાવનાવત્થસ્સેવ પઠમજ્ઝાનસમઙ્ગિસ્સ ગહણે પવત્તે તસ્સ તતો પરં અવત્થં દસ્સેતું ‘‘કામેસુ વીતરાગો સમાનો’’તિ વુત્તં. ચતુત્થમગ્ગપઞ્ઞા છટ્ઠાભિઞ્ઞાભાવપ્પત્તિયા તં પટિવિજ્ઝતિ નામ, ઇતરા તદુપનિસ્સયત્તા. યથાનુરૂપં વા આસવક્ખયભાવતો, ફલે વા આસવક્ખયે સતિ યથાનુરૂપં તંનિબ્બત્તનતો ચતૂસુપિ મગ્ગેસુ પઞ્ઞા છટ્ઠં અભિઞ્ઞં પટિવિજ્ઝતીતિ દટ્ઠબ્બા.

૭૯૯. કામસહગતાતિ વત્થુકામારમ્મણા. ચોદેન્તીતિ કામાભિમુખં તન્નિન્નં કરોન્તીતિ અત્થો. તદનુધમ્મતાતિ તદનુધમ્મા ઇચ્ચેવ વુત્તં હોતિ. તા-સદ્દસ્સ અપુબ્બત્થાભાવતોતિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘તદનુરૂપસભાવા’’તિ. નિકન્તિં, નિકન્તિસહગતચિત્તુપ્પાદં વા ‘‘મિચ્છાસતી’’તિ વદતિ. ‘‘અહો વત મે અવિતક્કં ઉપ્પજ્જેય્યા’’તિ અવિતક્કારમ્મણા અવિતક્કસહગતા.

૮૦૧. અધિગમભાવેન અભિમુખં જાનન્તસ્સ અભિજાનન્તસ્સ, અભિવિસિટ્ઠેન વા ઞાણેન જાનન્તસ્સ, અનારમ્મણભૂતઞ્ચ તં ઠાનં પાકટં કરોન્તસ્સાતિ અત્થો.

૮૦૨. વસિતાપઞ્ચકરહિતં ઝાનં અપ્પગુણં. એત્થ ચતસ્સો પટિપદા ચત્તારિ આરમ્મણાનીતિ પઞ્ઞાય પટિપદારમ્મણુદ્દેસેન પઞ્ઞા એવ ઉદ્દિટ્ઠાતિ સા એવ વિભત્તાતિ.

ચતુક્કનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

(૫.) પઞ્ચકનિદ્દેસવણ્ણના

૮૦૪. પઞ્ચઙ્ગિકો સમ્માસમાધીતિ સમાધિઅઙ્ગભાવેન પઞ્ઞા ઉદ્દિટ્ઠાતિ. પીતિફરણતાદિવચનેન હિ તમેવ વિભજતિ, ‘‘સો ઇમમેવ કાયં વિવેકજેન પીતિસુખેન અભિસન્દેતી’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૨૨૬; મ. નિ. ૧.૪૨૭) નયેન પીતિયા સુખસ્સ ચ ફરણં વેદિતબ્બં. પીતિફરણતાસુખફરણતાહિ આરમ્મણે ઠત્વા ચતુત્થજ્ઝાનસ્સ ઉપ્પાદનતો ‘‘પાદા વિયા’’તિ તા વુત્તા.

દુતિયપઞ્ચકે ચ ‘‘પઞ્ચઞાણિકો’’તિ સમાધિમુખેન પઞ્ચઞાણાનેવ ઉદ્દિટ્ઠાનિ નિદ્દિટ્ઠાનિ ચાતિ દટ્ઠબ્બાનિ. લોકિયસમાધિસ્સ પચ્ચનીકાનિ નીવરણપઠમજ્ઝાનનિકન્તિઆદીનિ નિગ્ગહેતબ્બાનિ. અઞ્ઞે કિલેસા વારેતબ્બા, ઇમસ્સ પન અરહત્તસમાધિસ્સ પટિપ્પસ્સદ્ધસબ્બકિલેસત્તા ન નિગ્ગહેતબ્બં વારેતબ્બઞ્ચ અત્થીતિ મગ્ગાનન્તરં સમાપત્તિક્ખણે ચ અપ્પયોગેનેવ અધિગતત્તા ચ ઠપિતત્તા ચ, અપરિહાનિવસેન ઠપિતત્તા વા ન સસઙ્ખારનિગ્ગય્હવારિતગતો. સતિવેપુલ્લપ્પત્તત્તાતિ એતેન અપ્પવત્તમાનાયપિ સતિયા સતિબહુલતાય સતો એવ નામાતિ દસ્સેતિ. યથાપરિચ્છિન્નકાલવસેનાતિ એતેન પરિચ્છિન્દનસતિયા સતોતિ.

પઞ્ચકનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

(૬.) છક્કનિદ્દેસવણ્ણના

૮૦૫. વિસુદ્ધિભાવં દસ્સેન્તો ‘‘દૂર…પે… રમ્મણાયા’’તિ આહ. સોતધાતુવિસુદ્ધીતિ ચ ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા વુત્તાતિ તત્થ ઞાણં સોતધાતુવિસુદ્ધિયા ઞાણં. ‘‘ચેતોપરિયઞાણ’’ન્તિ ઇદમેવ અત્થવસેન ‘‘પરચિત્તે ઞાણ’’ન્તિ ઉદ્ધટન્તિ દટ્ઠબ્બં. ચુતૂપપાતઞાણસ્સ દિબ્બચક્ખુઞાણેકદેસત્તા ‘‘વણ્ણધાતુઆરમ્મણા’’તિ વુત્તં. મુદ્ધપ્પત્તેન ચુતૂપપાતઞાણસઙ્ખાતેન દિબ્બચક્ખુઞાણેન સબ્બં દિબ્બચક્ખુઞાણન્તિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

છક્કનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

(૭.) સત્તકનિદ્દેસવણ્ણના

૮૦૬. તદેવ ઞાણન્તિ છબ્બિધમ્પિ પચ્ચવેક્ખણઞાણં વિપસ્સનારમ્મણભાવેન સહ ગહેત્વા વુત્તન્તિ અધિપ્પાયો. ધમ્મટ્ઠિતિઞાણેનાતિ છપિ ઞાણાનિ સઙ્ખિપિત્વા વુત્તેન ઞાણેન. ખયધમ્મન્તિઆદિના હિ પકારેન પવત્તઞાણસ્સ દસ્સનં, ઞાણવિપસ્સનાદસ્સનતો વિપસ્સનાપટિવિપસ્સનાદસ્સનમત્તમેવાતિ ન તં અઙ્ગન્તિ અધિપ્પાયો. પાળિયં પન સબ્બત્થ ઞાણવચનેન અઙ્ગાનં વુત્તત્તા નિરોધધમ્મન્તિ ઞાણન્તિ ઇતિ-સદ્દેન પકાસેત્વા વુત્તં વિપસ્સનાઞાણં સત્તમં ઞાણન્તિ અયમત્થો દિસ્સતિ. ન હિ યમ્પિ તં ધમ્મટ્ઠિતિઞાણં, તમ્પિ ઞાણન્તિ સમ્બન્ધો હોતિ તંઞાણગ્ગહણે એતસ્મિં ઞાણભાવદસ્સનસ્સ અનધિપ્પેતત્તા, ‘‘ખયધમ્મં…પે… નિરોધધમ્મ’’ન્તિ એતેસં સમ્બન્ધાભાવપ્પસઙ્ગતો ચાતિ.

સત્તકનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

(૮.) અટ્ઠકનિદ્દેસવણ્ણના

૮૦૮. વિહારિતબ્બટ્ઠેનાતિ પચ્ચનીકધમ્મે, દુક્ખં વા વિચ્છિન્દિત્વા પવત્તેતબ્બટ્ઠેન.

અટ્ઠકનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

(૧૦.) દસકનિદ્દેસો

પઠમબલનિદ્દેસવણ્ણના

૮૦૯. અવિજ્જમાનં ઠાનં અટ્ઠાનં, નત્થિ ઠાનન્તિ વા અટ્ઠાનં. એસ ‘‘અનવકાસો’’તિ એત્થાપિ નયો. તદત્થનિગમનમત્તમેવ હિ ‘‘નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ વચનન્તિ. અસુખે સુખન્તિ દિટ્ઠિવિપલ્લાસોવ ઇધ સુખતો ઉપગમનસ્સ ઠાનન્તિ અધિપ્પેતન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘એકન્ત…પે… અત્તદિટ્ઠિવસેના’’તિ પધાનદિટ્ઠિમાહ. ભેદાનુરૂપસ્સ સાવનં અનુસ્સાવનં, ભેદાનુરૂપેન વા વચનેન વિઞ્ઞાપનં.

લિઙ્ગે પરિવત્તે ચ સો એવ એકકમ્મનિબ્બત્તિતો ભવઙ્ગપ્પબન્ધો જીવિતિન્દ્રિયપ્પબન્ધો ચ, નાઞ્ઞોતિ આહ ‘‘અપિ પરિવત્તલિઙ્ગ’’ન્તિ. અયં પઞ્હોતિ ઞાપનિચ્છાનિબ્બત્તા કથા.

સઙ્ગામચતુક્કં સપત્તવસેન યોજેતબ્બં. સબ્બત્થ ચ પુરિમં અભિસન્ધિચિત્તં અપ્પમાણં, વધકચિત્તં પન તદારમ્મણઞ્ચ જીવિતિન્દ્રિયં આનન્તરિયાનાનન્તરિયભાવે પમાણન્તિ દટ્ઠબ્બં. પુથુજ્જનસ્સેવ તં દિન્નં હોતિ. કસ્મા? યથા વધકચિત્તં પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણમ્પિ જીવિતિન્દ્રિયપ્પબન્ધવિચ્છેદનવસેન આરમ્મણં કત્વા પવત્તતિ, ન એવં ચાગચેતના. સા હિ ચજિતબ્બં આરમ્મણં કત્વા ચજનમત્તમેવ હોતિ, અઞ્ઞસકકરણઞ્ચ તસ્સ ચજનં, તસ્મા યસ્સ તં સકં કતં, તસ્સેવ દિન્નં હોતીતિ.

સણ્ઠ…પે… કપ્પવિનાસેયેવ મુચ્ચતીતિ ઇદં કપ્પટ્ઠકથાય ન સમેતિ. તત્થ હિ અટ્ઠકથાયં (કથા. અટ્ઠ. ૬૫૪-૬૫૭) વુત્તં ‘‘આપાયિકોતિ ઇદં સુત્તં યં સો એકં કપ્પં અસીતિભાગે કત્વા તતો એકભાગમત્તં કાલં તિટ્ઠેય્ય, તં આયુકપ્પં સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ. કપ્પવિનાસેયેવાતિ પન આયુકપ્પવિનાસેયેવાતિ અત્થે સતિ નત્થિ વિરોધો. એત્થ ચ સણ્ઠહન્તેતિ ઇદં સ્વે વિનસ્સિસ્સતીતિ વિય અભૂતપરિકપ્પવસેન વુત્તં. એકદિવસમેવ પચ્ચતિ તતો પરં કપ્પાભાવેન આયુકપ્પસ્સપિ અભાવતોતિ અવિરોધતો અત્થયોજના દટ્ઠબ્બા.

પકતત્તોતિ અનુક્ખિત્તો. સમાનસંવાસકોતિ અપારાજિકો.

કિં પન તન્તિ યો સો ‘‘નિયતો’’તિ વુત્તો, તં કિં નિયમેતીતિ અત્થો. તસ્સેવ પન યથાપુચ્છિતસ્સ નિયતસ્સ મિચ્છત્તસમ્મત્તનિયતધમ્માનં વિય સભાવતો વિજ્જમાનતં યથાપુચ્છિતઞ્ચ નિયામકહેતું પટિસેધેત્વા યેન ‘‘નિયતો’’તિ ‘‘સત્તક્ખત્તુપરમાદિકો’’તિ ચ વુચ્ચતિ, તં યથાધિપ્પેતકારણં દસ્સેતું ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધેન હી’’તિઆદિમાહ. જાતસ્સ કુમારસ્સ વિય અરિયાય જાતિયા જાતસ્સ નામમત્તમેતં નિયતસત્તક્ખત્તુપરમાદિકં, નિયતાનિયતભેદં નામન્તિ અત્થો. યદિ પુબ્બહેતુ નિયામકો, સોતાપન્નો ચ નિયતોતિ સોતાપત્તિમગ્ગતો ઉદ્ધં તિણ્ણં મગ્ગાનં ઉપનિસ્સયભાવતો પુબ્બહેતુકિચ્ચં, તતો પુબ્બે પન પુબ્બહેતુકિચ્ચં નત્થીતિ સોતાપત્તિમગ્ગસ્સ ઉપનિસ્સયાભાવો આપજ્જતિ. યદિ હિ તસ્સપિ પુબ્બહેતુ ઉપનિસ્સયો સિયા, સો ચ નિયામકોતિ સોતાપત્તિમગ્ગુપ્પત્તિતો પુબ્બે એવ નિયતો સિયા, તઞ્ચ અનિટ્ઠં, તસ્માસ્સ પુબ્બહેતુના અહેતુકતા આપન્નાતિ ઇમમત્થં સન્ધાયાહ ‘‘ઇચ્ચસ્સ અહેતુ અપ્પચ્ચયા નિબ્બત્તિં પાપુણાતી’’તિ.

પટિલદ્ધમગ્ગો સોતાપત્તિમગ્ગો, તેનેવ સત્તક્ખત્તુપરમાદિનિયમે સતિ સત્તમભવાદિતો ઉદ્ધં પવત્તનકસ્સ દુક્ખસ્સ મૂલભૂતા કિલેસા તેનેવ ખીણાતિ ઉપરિ તયો મગ્ગા અકિચ્ચકા હોન્તીતિ અત્થો. યદિ ઉપરિ તયો મગ્ગા સત્તક્ખત્તુપરમાદિકં નિયમેન્તિ, તતો ચ અઞ્ઞો સોતાપન્નો નત્થીતિ સોતાપત્તિમગ્ગસ્સ અકિચ્ચકતા નિપ્પયોજનતા આપજ્જતીતિ અત્થો. અથ સક્કાયદિટ્ઠાદિપ્પહાનં દસ્સનકિચ્ચં, તેસં પહાનેન સત્તક્ખત્તુપરમાદિતાય ભવિતબ્બં. સા ચુપરિમગ્ગેહિ એવ હોતીતિ સત્તમભવાદિતો ઉદ્ધં પવત્તિતો તેન વિના વુટ્ઠાને સક્કાયદિટ્ઠાદિપ્પહાનેન ચ તેન વિના ભવિતબ્બન્તિ આહ ‘‘પઠમમગ્ગેન ચ અનુપ્પજ્જિત્વાવ કિલેસા ખેપેતબ્બા હોન્તી’’તિ. ન અઞ્ઞો કોચિ નિયમેતીતિ નામકરણનિમિત્તતો વિપસ્સનાતો અઞ્ઞો કોચિ નિયામકો નામ નત્થીતિ અત્થો. વિપસ્સનાવ નિયમેતીતિ ચ નામકરણનિમિત્તતંયેવ સન્ધાય વુત્તં. તેનેવાહ ‘‘ઇતિ સમ્માસમ્બુદ્ધેન ગહિતનામમત્તમેવ ત’’ન્તિ.

ન ઉપ્પજ્જન્તીતિ પન અત્થીતિ ‘‘ન મે આચરિયો અત્થિ, સદિસો મે ન વિજ્જતી’’તિઆદિં (મ. નિ. ૧.૨૮૫; ૨.૩૪૧; મહાવ. ૧૧; કથા. ૪૦૫) ઇમિસ્સા લોકધાતુયા ઠત્વા વદન્તેન ભગવતા ‘‘કિં પનાવુસો સારિપુત્ત, અત્થેતરહિ અઞ્ઞે સમણા વા બ્રાહ્મણા વા ભગવતા સમસમા સમ્બોધિયન્તિ એવં પુટ્ઠાહં, ભન્તે, નોતિ વદેય્ય’’ન્તિ (દી. નિ. ૩.૧૬૧) વત્વા તસ્સ કારણં દસ્સેતું ‘‘અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો, યં એકિસ્સા લોકધાતુયા દ્વે અરહન્તો સમ્માસમ્બુદ્ધા’’તિ (મ. નિ. ૩.૧૨૯) ઇમં સુત્તં દસ્સેન્તેન ધમ્મસેનાપતિના ચ બુદ્ધક્ખેત્તભૂતં ઇમં લોકધાતું ઠપેત્વા અઞ્ઞત્થ અનુપ્પત્તિ વુત્તા હોતીતિ અધિપ્પાયો.

‘‘યો પન ભિક્ખૂ’’તિઆદિના વુત્તાનિ સિક્ખાપદાનિ માતિકા, તાય અન્તરહિતાય નિદાનુદ્દેસસઙ્ખાતે પાતિમોક્ખે પબ્બજ્જૂપસમ્પદાકમ્મેસુ ચ સાસનં તિટ્ઠતીતિ અત્થો. પાતિમોક્ખે વા અન્તોગધા પબ્બજ્જા ઉપસમ્પદા ચ તદુભયાભાવે પાતિમોક્ખાભાવતો, તસ્મા પાતિમોક્ખે, તાસુ ચ સાસનં તિટ્ઠતીતિ વુત્તં. ઓસક્કિતં નામાતિ પચ્છિમપટિવેધસીલભેદદ્વયં એકતો કત્વા તતો પરં વિનટ્ઠં નામ હોતીતિ અત્થો.

તાતિ રસ્મિયો. કારુઞ્ઞન્તિ પરિદેવનકારુઞ્ઞં.

અનચ્છરિયત્તાતિ દ્વીસુ ઉપ્પજ્જમાનેસુ અચ્છરિયત્તાભાવદોસતોતિ અત્થો. વિવાદભાવતોતિ વિવાદાભાવત્થં દ્વે ન ઉપ્પજ્જન્તીતિ અત્થો.

એકં બુદ્ધં ધારેતીતિ એકબુદ્ધધારણી. એતેન એવંસભાવા એતે બુદ્ધગુણા, યેન દુતિયબુદ્ધગુણે ધારેતું અસમત્થા અયં લોકધાતૂતિ દસ્સેતિ. પચ્ચયવિસેસનિપ્ફન્નાનઞ્હિ ધમ્માનં સભાવવિસેસો ન સક્કા ધારેતુન્તિ. સમં ઉદ્ધં પજ્જતીતિ સમુપાદિકા, ઉદકસ્સોપરિ સમં ગામિનીતિ અત્થો. દ્વિન્નમ્પીતિ દ્વેપિ, દ્વિન્નમ્પિ વા સરીરભારં. છાદેન્તન્તિ રોચયમાનં. સકિં ભુત્તોવાતિ એકમ્પિ આલોપં અજ્ઝોહરિત્વાવ મરેય્યાતિ અત્થો.

અતિધમ્મભારેનાતિ ધમ્મેન નામ પથવી તિટ્ઠેય્ય, સા કિં તેનેવ ચલતીતિ અધિપ્પાયો. પુન થેરો ‘‘રતનં નામ લોકે કુટુમ્બં સન્ધારેન્તં અભિમતઞ્ચ લોકેન અત્તનો ગરુસભાવતાય સકટભઙ્ગસ્સ કારણં અતિભારભૂતં દિટ્ઠં. એવં ધમ્મો ચ હિતસુખવિસેસેહિ તંસમઙ્ગિનં ધારેન્તો અભિમતો ચ વિઞ્ઞૂહિ ગમ્ભીરાપ્પમેય્યભાવેન ગરુસભાવત્તા અતિભારભૂતો પથવીચલનસ્સ કારણં હોતી’’તિ દસ્સેન્તો ‘‘ઇધ, મહારાજ, દ્વે સકટા’’તિઆદિમાહ. એકસ્સાતિ એકસ્મા, એકસ્સ વા સકટસ્સ રતનં, તસ્મા સકટતો ગહેત્વાતિ અત્થો. ઓસારિતન્તિ પવેસિતં આહટં વુત્તન્તિ અત્થો.

સભાવપકતિકાતિ અકિત્તિમપકતિકાતિ અત્થો. કારણમહન્તત્તાતિ મહન્તેહિ પારમિતાકારણેહિ બુદ્ધગુણાનં નિબ્બત્તિતોતિ વુત્તં હોતિ. પથવીઆદયો મહન્તા અત્તનો અત્તનો વિસયે એકેકાવ, એવં સમ્માસમ્બુદ્ધોપિ મહન્તો અત્તનો વિસયે એકો એવ. કો ચ તસ્સ વિસયો? યાવતકં ઞેય્યં, એવં આકાસો વિય અનન્તવિસયો ભગવા એકો એવ હોતીતિ વદન્તો લોકધાત્વન્તરેસુપિ દુતિયસ્સ અભાવં દસ્સેતિ.

પુબ્બભાગે આયૂહનવસેન આયૂહનસમઙ્ગિતા સન્નિટ્ઠાનચેતનાવસેન ચેતનાસમઙ્ગિતા ચ વેદિતબ્બા, સન્તતિખણવસેન વા. વિપાકારહન્તિ દુતિયભવાદીસુ વિપચ્ચનપકતિતં સન્ધાય વદતિ. ચલતીતિ પરિવત્તતિ. સુનખેહિ વજનસીલો સુનખવાજિકો.

પઠમબલનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દુતિયબલનિદ્દેસવણ્ણના

૮૧૦. ગતિતો અઞ્ઞા ગતિસમ્પત્તિ નામ નત્થીતિ દસ્સેન્તો ‘‘સમ્પન્ના ગતી’’તિ આહ. મહાસુદસ્સનાદિસુરાજકાલો પઠમકપ્પિકાદિસુમનુસ્સકાલો ચ કાલસમ્પત્તિ.

એકન્તં કુસલસ્સેવ ઓકાસોતિ ઇદં યદિપિ કોચિ કાયસુચરિતાદિપયોગસમ્પત્તિયં ઠિતં બાધેય્ય, તં પન બાધનં બાધકસ્સેવ ઇસ્સાદિનિમિત્તેન વિપરીતગ્ગાહેન જાતં. સા પયોગસમ્પત્તિ સભાવતો સુખવિપાકસ્સેવ પચ્ચયો, ન દુક્ખવિપાકસ્સાતિ ઇમમત્થં સન્ધાય વુત્તં. મક્કટો ભત્તપુટં બન્ધટ્ઠાને મુઞ્ચિત્વા ભુઞ્જિતું ન જાનાતિ, યત્થ વા તત્થ વા ભિન્દિત્વા વિનાસેતિ, એવં અનુપાયઞ્ઞૂપિ ભોગે. સુસાને છડ્ડેત્વાતિઆદિના ઘાતેત્વા છડ્ડિતસ્સ વુટ્ઠાનાભાવો વિય અપાયતો વુટ્ઠાનાભાવોતિ દસ્સેતિ.

‘‘પચ્ચરી’’તિપિ ઉળુમ્પસ્સ નામં, તેન એત્થ કતા ‘‘મહાપચ્ચરી’’તિ વુચ્ચતિ. ઉદકે મરણં થલે મરણઞ્ચ એકમેવાતિ કસ્મા વુત્તં, નનુ સક્કેન ‘‘સમુદ્દારક્ખં કરિસ્સામી’’તિ વુત્તન્તિ? સચ્ચં વુત્તં, જીવિતસ્સ લહુપરિવત્તિતં પકાસેન્તેહિ થેરેહિ એવં વુત્તં, લહુપરિવત્તિતાય જીવિતહેતુ ન ગમિસ્સામાતિ અધિપ્પાયો. અથ વા ઉદકેતિ નાગદીપં સન્ધાય વુત્તં, થલેતિ જમ્બુદીપં.

થેરો ન દેતીતિ કથમહં એતેન ઞાતો, કેનચિ કિઞ્ચિ આચિક્ખિતં સિયાતિ સઞ્ઞાય ન અદાસિ. તેનેવ ‘‘મયમ્પિ ન જાનામા’’તિ વુત્તં. અપરસ્સાતિ અપરસ્સ ભિક્ખુનો પત્તં આદાય…પે… થેરસ્સ હત્થે ઠપેસીતિ યોજના. અનાયતનેતિ નિક્કારણે, અયુત્તે વા નસ્સનટ્ઠાને. તુવં અત્તાનં રક્ખેય્યાસિ, મયં પન મહલ્લકત્તા કિં રક્ખિત્વા કરિસ્સામ, મહલ્લકત્તા એવ ચ રક્ખિતું ન સક્ખિસ્સામાતિ અધિપ્પાયો. અનાગામિત્તા વા થેરો અત્તના વત્તબ્બં જાનિત્વા ઓવદતિ.

સમ્માપયોગસ્સ ગતમગ્ગોતિ સમ્માપયોગેન નિપ્ફાદિતત્તા તસ્સ સઞ્જાનનકારણન્તિ અત્થો.

ભૂતમત્થં કત્વા અભૂતોપમં કથયિસ્સતીતિ અધિપ્પાયો. મનુસ્સાતિ ભણ્ડાગારિકાદિનિયુત્તા મનુસ્સા મહન્તત્તા સમ્પટિચ્છિતું નાસક્ખિંસુ.

દુતિયબલનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

તતિયબલનિદ્દેસવણ્ણના

૮૧૧. અઞ્ચિતાતિ ગતા. પેચ્ચાતિ પુન, મરિત્વાતિ વા અત્થો. ઉસ્સન્નત્તાતિ વિતક્કબહુલતાય ઉસ્સન્નત્તાતિ વદન્તિ, સૂરતાદીહિ વા ઉસ્સન્નત્તા. દિબ્બન્તીતિ કીળન્તિ.

સઞ્જીવકાળસુત્તસઙ્ઘાતરોરુવમહારોરુવતાપનમહાતાપનઅવીચિયો અટ્ઠ મહાનિરયા. એકેકસ્સ ચત્તારિ દ્વારાનિ, એકેકસ્મિં દ્વારે ચત્તારો ચત્તારો ગૂથનિરયાદયોતિ એવં સોળસ ઉસ્સદનિરયે વણ્ણયન્તિ.

સક્કસુયામાદયો વિય જેટ્ઠકદેવરાજા. પજાપતિવરુણઈસાનાદયો વિય દુતિયાદિટ્ઠાનન્તરકારકો પરિચારકો હુત્વા.

તતિયબલનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ચતુત્થબલનિદ્દેસવણ્ણના

૮૧૨. કપ્પોતિ દ્વેધાભૂતગ્ગો. એત્થ ચ બીજાદિધાતુનાનત્તવસેન ખન્ધાદિધાતુનાનત્તં વેદિતબ્બં.

ચતુત્થબલનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પઞ્ચમબલનિદ્દેસવણ્ણના

૮૧૩. અજ્ઝાસયધાતૂતિ અજ્ઝાસયસભાવો. યથા ગૂથાદીનં ધાતુસભાવો એસો, યં ગૂથાદીહેવ સંસન્દતિ, એવં પુગ્ગલાનં અજ્ઝાસયસ્સેવેસ સભાવો, યં દુસ્સીલાદયો દુસ્સીલાદિકેહેવ સંસન્દન્તીતિ વુત્તં હોતિ. ભિક્ખૂપિ આહંસૂતિ અઞ્ઞમઞ્ઞં આહંસુ. આવુસો ઇમે મનુસ્સા ‘‘યથાસભાગેન પરિભુઞ્જથા’’તિ વદન્તા અમ્હે સભાગાસભાગે વિદિત્વા હીનજ્ઝાસયપણીતજ્ઝાસયતં પરિચ્છિન્દિત્વા ધાતુસંયુત્તકમ્મે ઉપનેન્તિ તસ્સ પયોગં દટ્ઠુકામાતિ અત્થો, એવં સભાગવસેનેવ અજ્ઝાસયધાતુપરિચ્છિન્દનતો અજ્ઝાસયધાતુસભાગવસેન નિયમેતીતિ અધિપ્પાયો.

પઞ્ચમબલનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

છટ્ઠબલનિદ્દેસવણ્ણના

ચરિતન્તિ ઇધ દુચ્ચરિતં સુચરિતન્તિ વુત્તં. અપ્પરજં અક્ખં એતેસન્તિ અપ્પરજક્ખાતિ અત્થો વિભાવિતો, અપ્પરજં અક્ખિમ્હિ એતેસન્તિ અપ્પરજક્ખાતિપિ સદ્દત્થો સમ્ભવતિ. એત્થ ચ આસયજાનનાદિના યેહિ ઇન્દ્રિયેહિ પરોપરેહિ સત્તા કલ્યાણપાપાસયાદિકા હોન્તિ, તેસં જાનનં વિભાવેતીતિ વેદિતબ્બં. એવઞ્ચ કત્વા ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તઆસયાનુસયઞાણાનં વિસું અસાધારણતા, ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તનાનાધિમુત્તિકતાઞાણાનં વિસું બલતા ચ સિદ્ધા હોતિ.

૮૧૫. યદરિયાતિ યે અરિયા. આવસિંસૂતિ નિસ્સાય વસિંસુ. કે પન તે? ‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પઞ્ચઙ્ગવિપ્પહીનો હોતિ છળઙ્ગસમન્નાગતો એકારક્ખો ચતુરાપસ્સેનો પનુણ્ણપચ્ચેકસચ્ચો સમવયસટ્ઠેસનો અનાવિલસઙ્કપ્પો પસ્સદ્ધકાયસઙ્ખારો સુવિમુત્તચિત્તો સુવિમુત્તપઞ્ઞો’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૪૮; અ. નિ. ૧૦.૧૯) એવં વુત્તા. એતેસુ પઞ્ચઙ્ગવિપ્પહીનપચ્ચેકસચ્ચપનોદનએસનાસમવયસજ્જનાનિ ‘‘સઙ્ખાયેકં પટિસેવતિ અધિવાસેતિ પરિવજ્જેતિ વિનોદેતી’’તિ (મ. નિ. ૨.૧૬૮) વુત્તેસુ અપસ્સેનેસુ વિનોદનઞ્ચ મગ્ગકિચ્ચાનેવ, ઇતરે ચ મગ્ગેનેવ સમિજ્ઝન્તિ. તેનાહ ‘‘એતઞ્હિ સુત્તં…પે… દીપેતી’’તિ.

૮૧૬. આરમ્મણસન્તાનાનુસયનેસુ ઇટ્ઠારમ્મણે આરમ્મણાનુસયનેન અનુસેતિ. આચિણ્ણસમાચિણ્ણાતિ એતેન સમન્તતો વેઠેત્વા વિય ઠિતભાવેન અનુસયિતતં દસ્સેતિ. ભવસ્સપિ વત્થુકામત્તા, રાગવસેન વા સમાનત્તા ‘‘ભવરાગાનુસયો…પે… સઙ્ગહિતો’’તિ આહ.

૮૧૮. ‘‘પણીતાધિમુત્તિકા તિક્ખિન્દ્રિયા, ઇતરે મુદિન્દ્રિયા’’તિ એવં ઇન્દ્રિયવિસેસદસ્સનત્થમેવ અધિમુત્તિગ્ગહણન્તિ આહ ‘‘તિક્ખિન્દ્રિયમુદિન્દ્રિયભાવદસ્સનત્થ’’ન્તિ.

૮૧૯. પહાનક્કમવસેનાતિ એત્થ પહાતબ્બપજહનક્કમો પહાનક્કમોતિ દટ્ઠબ્બો, યસ્સ પહાનેન ભવિતબ્બં, તં તેનેવ પહાનેન પઠમં વુચ્ચતિ, તતો અપ્પહાતબ્બન્તિ અયં વા પહાનક્કમો.

૮૨૦. મગ્ગસ્સ ઉપનિસ્સયભૂતાનિ ઇન્દ્રિયાનિ ઉપનિસ્સયઇન્દ્રિયાનિ.

૮૨૬. નિબ્બુતિછન્દરહિતત્તા અચ્છન્દિકટ્ઠાનં પવિટ્ઠા. યસ્મિં ભવઙ્ગે પવત્તમાને તંસન્તતિયં લોકુત્તરં નિબ્બત્તતિ, તં તસ્સ પાદકં.

છટ્ઠબલનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સત્તમબલનિદ્દેસવણ્ણના

૮૨૮. નિદ્દાયિત્વાતિ કમ્મટ્ઠાનં મનસિ કરોન્તો નિદ્દં ઓક્કમિત્વા પટિબુદ્ધો સમાપત્તિં સમાપન્નોમ્હીતિ અત્થો. નીવરણાદીહિ વિસુદ્ધચિત્તસન્તતિ એવ ચિત્તમઞ્જૂસા, સમાધિ વા, કમ્મટ્ઠાનં વા. ચિત્તં ઠપેતુન્તિ સમાપત્તિચિત્તં ઠપેતું. સઞ્ઞાવેદયિતાનં અપગમો એવ અપગમવિમોક્ખો.

સઞ્ઞામનસિકારાનં કામાદિદુતિયજ્ઝાનાદિપક્ખન્દનાનિ ‘‘હાનભાગિયવિસેસભાગિયધમ્મા’’તિ દસ્સિતાનિ, તેહિ પન ઝાનાનં તંસભાવતા ધમ્મ-સદ્દેન વુત્તા. પગુણભાવવોદાનં પગુણવોદાનં. તદેવ પઠમજ્ઝાનાદીહિ વુટ્ઠહિત્વા દુતિયજ્ઝાનાદિઅધિગમસ્સ પચ્ચયત્તા ‘‘વુટ્ઠાનં નામા’’તિ વુત્તં. ‘‘વોદાનમ્પિ વુટ્ઠાનં, તમ્હા તમ્હા સમાધિમ્હા વુટ્ઠાનમ્પિ વુટ્ઠાન’’ન્તિ ઇમાય વુટ્ઠાનપાળિયા અસઙ્ગહિતત્તા નિરોધસમાપત્તિયા વુટ્ઠાનં ‘‘પાળિમુત્તકવુટ્ઠાનં નામા’’તિ વુત્તં. યે પન ‘‘નિરોધતો ફલસમાપત્તિયા વુટ્ઠાન’’ન્તિ પાળિ નત્થીતિ વદેય્યું, તે ‘‘નિરોધા વુટ્ઠહન્તસ્સ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં ફલસમાપત્તિયા અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૧૭) ઇમાય પાળિયા પટિસેધેતબ્બા.

સત્તમબલનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દસમબલનિદ્દેસવણ્ણના

૮૩૧. રાગાદીહિ ચેતસો વિમુત્તિભૂતો સમાધિ ચેતોવિમુત્તિ. પઞ્ઞાવ વિમુત્તિ પઞ્ઞાવિમુત્તિ. કમ્મન્તરવિપાકન્તરમેવાતિ કમ્મન્તરસ્સ વિપાકન્તરમેવાતિ અત્થો. ચેતનાચેતનાસમ્પયુત્તકધમ્મે નિરયાદિનિબ્બાનગામિનિપટિપદાભૂતે કમ્મન્તિ ગહેત્વા આહ ‘‘કમ્મપરિચ્છેદમેવા’’તિ. અપ્પેતું ન સક્કોતિ અટ્ઠમનવમબલાનિ વિય, તંસદિસં ઇદ્ધિવિધઞાણં વિય વિકુબ્બિતું. એતેન દસબલસદિસતઞ્ચ વારેતિ, ઝાનાદિઞાણં વિય વા અપ્પેતું વિકુબ્બિતુઞ્ચ. યદિપિ હિ ઝાનાદિપચ્ચવેક્ખણઞાણં સત્તમબલન્તિ તસ્સ સવિતક્કસવિચારતા વુત્તા, તથાપિ ઝાનાદીહિ વિના પચ્ચવેક્ખણા નત્થીતિ ઝાનાદિસહગતં ઞાણં તદન્તોગધં કત્વા એવં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. અથ વા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં ઝાનાદિકિચ્ચં વિય ન સબ્બં બલકિચ્ચં કાતું સક્કોતીતિ દસ્સેતું ‘‘તઞ્હિ ઝાનં હુત્વા અપ્પેતું ઇદ્ધિ હુત્વા વિકુબ્બિતુઞ્ચ ન સક્કોતી’’તિ વુત્તં, ન પન કસ્સચિ બલસ્સ ઝાનઇદ્ધિભાવતોતિ દટ્ઠબ્બં.

દસમબલનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઞાણવિભઙ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.