૧. સઙ્ગહવારવણ્ણના

૭૧૮. એસેવ નયોતિ સઙ્ખેપેન દસ્સેત્વા તમેવ નયં વિત્થારતો દસ્સેતું ‘‘ધમ્મપ્પભેદસ્સ હી’’તિઆદિમાહ. નિરુત્તિપટિભાનપ્પભેદા તબ્બિસયાનં અત્થાદીનં પચ્ચયુપ્પન્નાદિભેદેહિ ભિન્દિત્વા વેદિતબ્બા.

‘‘યં કિઞ્ચિ પચ્ચયસમુપ્પન્ન’’ન્તિ એતેન સચ્ચહેતુધમ્મપચ્ચયાકારવારેસુ આગતાનિ દુક્ખાદીનિ ગહિતાનિ. સચ્ચપચ્ચયાકારવારેસુ નિબ્બાનં, પરિયત્તિવારે ભાસિતત્થો, અભિધમ્મભાજનીયે વિપાકો કિરિયઞ્ચાતિ એવં પાળિયં વુત્તાનમેવ વસેન પઞ્ચ અત્થા વેદિતબ્બા, તથા ધમ્મા ચ.

વિદહતીતિ નિબ્બત્તકહેતુઆદીનં સાધારણં નિબ્બચનં, તદત્થં પન વિભાવેતુમાહ ‘‘પવત્તેતિ ચેવ પાપેતિ ચા’’તિ. તેસુ પુરિમો અત્થો મગ્ગવજ્જેસુ દટ્ઠબ્બો. ભાસિતમ્પિ હિ અવબોધનવસેન અત્થં પવત્તેતીતિ. મગ્ગો પન નિબ્બાનં પાપેતીતિ તસ્મિં પચ્છિમો.

ધમ્મનિરુત્તાભિલાપેતિ એત્થ ધમ્મ-સદ્દો સભાવવાચકોતિ કત્વા આહ ‘‘યા સભાવનિરુત્તી’’તિ, અવિપરીતનિરુત્તીતિ અત્થો. તસ્સા અભિલાપેતિ તસ્સા નિરુત્તિયા અવચનભૂતાય પઞ્ઞત્તિયા અભિલાપેતિ કેચિ વણ્ણયન્તિ. એવં સતિ પઞ્ઞત્તિ અભિલપિતબ્બા, ન વચનન્તિ આપજ્જતિ, ન ચ વચનતો અઞ્ઞં અભિલપિતબ્બં ઉચ્ચારેતબ્બં અત્થિ, અથાપિ ફસ્સાદિવચનેહિ બોધેતબ્બં અભિલપિતબ્બં સિયા, એવં સતિ અત્થધમ્મવજ્જં તેહિ બોધેતબ્બં ન વિજ્જતીતિ તેસં નિરુત્તિભાવો આપજ્જતિ. ‘‘ફસ્સોતિ ચ સભાવનિરુત્તિ, ફસ્સં ફસ્સાતિ ન સભાવનિરુત્તી’’તિ દસ્સિતોવાયમત્થો, ન ચ અવચનં એવંપકારં અત્થિ, તસ્મા વચનભૂતાય એવ તસ્સા સભાવનિરુત્તિયા અભિલાપે ઉચ્ચારણેતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

તં સભાવનિરુત્તિં સદ્દં આરમ્મણં કત્વા પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ તસ્મિં સભાવનિરુત્તાભિલાપે પભેદગતં ઞાણં નિરુત્તિપટિસમ્ભિદાતિ વુત્તત્તા નિરુત્તિસદ્દારમ્મણાય સોતવિઞ્ઞાણવીથિયા પરતો મનોદ્વારે નિરુત્તિપટિસમ્ભિદા પવત્તતીતિ વદન્તિ. ‘‘નિરુત્તિપટિસમ્ભિદા પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણા’’તિ ચ વચનં સદ્દં ગહેત્વા પચ્છા જાનનં સન્ધાય વુત્તન્તિ. એવં પન અઞ્ઞસ્મિં પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણે અઞ્ઞં પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણન્તિ વુત્તન્તિ આપજ્જતિ. યથા પન દિબ્બસોતઞાણં મનુસ્સામનુસ્સાદિસદ્દપ્પભેદનિચ્છયસ્સ પચ્ચયભૂતં તં તં સદ્દવિભાવકં, એવં સભાવાસભાવનિરુત્તિનિચ્છયસ્સ પચ્ચયભૂતં પચ્ચુપ્પન્નસભાવનિરુત્તિસદ્દારમ્મણં તંવિભાવકઞાણં નિરુત્તિપટિસમ્ભિદાતિ વુચ્ચમાને ન પાળિવિરોધો હોતિ. તં સભાવનિરુત્તિં સદ્દં આરમ્મણં કત્વા પચ્ચવેક્ખન્તસ્સાતિ ચ પચ્ચુપ્પન્નસદ્દારમ્મણં પચ્ચવેક્ખણં પવત્તયન્તસ્સાતિ ન ન સક્કા વત્તું. તમ્પિ હિ ઞાણં સભાવનિરુત્તિં વિભાવેન્તંયેવ તંતંસદ્દપચ્ચવેક્ખણાનન્તરં તંતંપભેદનિચ્છયહેતુત્તા નિરુત્તિં ભિન્દન્તં પટિવિજ્ઝન્તમેવ ઉપ્પજ્જતીતિ ચ પભેદગતમ્પિ હોતીતિ. સભાવનિરુત્તીતિ માગધભાસા અધિપ્પેતાતિ તતો અઞ્ઞં સક્કટનામાદિસદ્દં સન્ધાય ‘‘અઞ્ઞં પના’’તિ આહ. બ્યઞ્જનન્તિ નિપાતપદમાહ.

કથિતં અટ્ઠકથાયં. બોધિમણ્ડ-સદ્દો પઠમાભિસમ્બુદ્ધટ્ઠાને એવ દટ્ઠબ્બો, ન યત્થ કત્થચિ બોધિરુક્ખસ્સ પતિટ્ઠિતટ્ઠાને. સુવણ્ણસલાકન્તિ સેટ્ઠસલાકં, ધમ્મદેસનત્થં સલાકં ગહેત્વાતિ અત્થો, ન પટિસમ્ભિદાયં ઠિતેન પવારિતં, તસ્મા પટિસમ્ભિદાતો અઞ્ઞેનેવ પકારેન જાનિતબ્બતો ન સક્કટભાસાજાનનં પટિસમ્ભિદાકિચ્ચન્તિ અધિપ્પાયો.

ઇદં કથિતન્તિ માગધભાસાય સભાવનિરુત્તિતાઞાપનત્થં ઇદં ઇદાનિ વત્તબ્બં કથિતન્તિ અત્થો. છદ્દન્તવારણ (જા. ૧.૧૬.૯૭ આદયો) -તિત્તિરજાતકાદીસુ (જા. ૧.૪.૭૩ આદયો) તિરચ્છાનેસુ ચ માગધભાસા ઉસ્સન્ના, ન ઓટ્ટકાદિભાસા સક્કટં વા.

તત્થાતિ માગધસેસભાસાસુ. સેસા પરિવત્તન્તિ એકન્તેન કાલન્તરે અઞ્ઞથા હોન્તિ વિનસ્સન્તિ ચ. માગધા પન કત્થચિ કદાચિ પરિવત્તન્તીપિ ન સબ્બત્થ સબ્બદા સબ્બથા ચ પરિવત્તતિ, કપ્પવિનાસેપિ તિટ્ઠતિયેવાતિ ‘‘અયમેવેકા ન પરિવત્તતી’’તિ આહ. પપઞ્ચોતિ ચિરાયનન્તિ અત્થો. બુદ્ધવચનમેવ ચેતસ્સ વિસયો, તેનેવ ‘‘નેલઙ્ગો સેતપચ્છાદો’’તિ ગાથં પુચ્છિતો ચિત્તો ગહપતિ ‘‘‘કિં નુ ખો એતં, ભન્તે, ભગવતા ભાસિત’ન્તિ? ‘એવં ગહપતી’તિ. ‘તેન હિ, ભન્તે, મુહુત્તં આગમેથ, યાવસ્સ અત્થં પેક્ખામી’’’તિ (સં. નિ. ૪.૩૪૭) આહાતિ વદન્તિ.

સબ્બત્થકઞાણન્તિ અત્થાદીસુ ઞાણં. તઞ્હિ સબ્બેસુ તેસુ તીસુ ચતૂસુપિ વા પવત્તત્તા, કુસલકિરિયભૂતાય પટિભાનપટિસમ્ભિદાય ધમ્મત્થભાવતો તીસુ એવ વા પવત્તત્તા ‘‘સબ્બત્થકઞાણ’’ન્તિ વુત્તં. ઇમાનિ ઞાણાનિ ઇદમત્થજોતકાનીતિ સાત્થકાનં પચ્ચવેક્ખિતબ્બત્તા સબ્બો અત્થો એતસ્સાતિપિ સબ્બત્થકં, સબ્બસ્મિં ખિત્તન્તિ વા. સેક્ખે પવત્તા અરહત્તપ્પત્તિયા વિસદા હોન્તીતિ વદન્તિ. પુબ્બયોગો વિય પન અરહત્તપ્પત્તિ અરહતોપિ પટિસમ્ભિદાવિસદતાય પચ્ચયો ન ન હોતીતિ પઞ્ચન્નમ્પિ યથાયોગં સેક્ખાસેક્ખપટિસમ્ભિદાવિસદત્તકારણતા યોજેતબ્બા.

પુચ્છાય પરતો પવત્તા કથાતિ કત્વા અટ્ઠકથા ‘‘પરિપુચ્છા’’તિ વુત્તા. પટિપત્તિં પૂરેતબ્બં મઞ્ઞિસ્સન્તીતિ પટિપત્તિગરુતાય લાભં હીળેન્તેન સતસહસ્સગ્ઘનકમ્પિ કમ્બલં વાસિયા કોટ્ટેત્વા પરિભણ્ડકરણં મયા કતં આવજ્જિત્વા લાભગરુનો પરિયત્તિધરા ધમ્મકથિકાવ ભવિતું ન મઞ્ઞિસ્સન્તીતિ વુત્તં હોતિ. એત્થ ચ થેરસ્સ કઙ્ખુપ્પત્તિયા પુબ્બે અવિસદતં દસ્સેત્વા અરહત્તપ્પત્તસ્સ પઞ્હવિસ્સજ્જનેન અરહત્તપ્પત્તિયા વિસદતા દસ્સિતા. તિસ્સત્થેરો અનન્તરં વુત્તો તિસ્સત્થેરો એવાતિ વદન્તિ.

પભેદો નામ મગ્ગેહિ અધિગતાનં પટિસમ્ભિદાનં પભેદગમનં. અધિગમો તેહિ પટિલાભો, તસ્મા સો લોકુત્તરો, પભેદો કામાવચરો દટ્ઠબ્બો. ન પન તથાતિ યથા અધિગમસ્સ બલવપચ્ચયો હોતિ, ન તથા પભેદસ્સાતિ અત્થો. ઇદાનિ પરિયત્તિયાદીનં અધિગમસ્સ બલવપચ્ચયત્તાભાવં, પુબ્બયોગસ્સ ચ બલવપચ્ચયત્તં દસ્સેન્તો ‘‘પરિયત્તિસવનપરિપુચ્છા હી’’તિઆદિમાહ. તત્થ પટિસમ્ભિદા નામ નત્થીતિ પટિસમ્ભિદાધિગમો નત્થીતિ અધિપ્પાયો. ઇદાનિ યં વુત્તં હોતિ, તં દસ્સેન્તો ‘‘ઇમે પના’’તિઆદિમાહ. પુબ્બયોગાધિગમા હિ દ્વેપિ વિસદકારણાતિ ‘‘પુબ્બયોગો પભેદસ્સ બલવપચ્ચયો હોતી’’તિ વુત્તન્તિ.

સઙ્ગહવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.