૧૫. પટિસમ્ભિદાવિભઙ્ગો

૧. સુત્તન્તભાજનીયં

૧. સઙ્ગહવારવણ્ણના

૭૧૮. એસેવ નયોતિ સઙ્ખેપેન દસ્સેત્વા તમેવ નયં વિત્થારતો દસ્સેતું ‘‘ધમ્મપ્પભેદસ્સ હી’’તિઆદિમાહ. નિરુત્તિપટિભાનપ્પભેદા તબ્બિસયાનં અત્થાદીનં પચ્ચયુપ્પન્નાદિભેદેહિ ભિન્દિત્વા વેદિતબ્બા.

‘‘યં કિઞ્ચિ પચ્ચયસમુપ્પન્ન’’ન્તિ એતેન સચ્ચહેતુધમ્મપચ્ચયાકારવારેસુ આગતાનિ દુક્ખાદીનિ ગહિતાનિ. સચ્ચપચ્ચયાકારવારેસુ નિબ્બાનં, પરિયત્તિવારે ભાસિતત્થો, અભિધમ્મભાજનીયે વિપાકો કિરિયઞ્ચાતિ એવં પાળિયં વુત્તાનમેવ વસેન પઞ્ચ અત્થા વેદિતબ્બા, તથા ધમ્મા ચ.

વિદહતીતિ નિબ્બત્તકહેતુઆદીનં સાધારણં નિબ્બચનં, તદત્થં પન વિભાવેતુમાહ ‘‘પવત્તેતિ ચેવ પાપેતિ ચા’’તિ. તેસુ પુરિમો અત્થો મગ્ગવજ્જેસુ દટ્ઠબ્બો. ભાસિતમ્પિ હિ અવબોધનવસેન અત્થં પવત્તેતીતિ. મગ્ગો પન નિબ્બાનં પાપેતીતિ તસ્મિં પચ્છિમો.

ધમ્મનિરુત્તાભિલાપેતિ એત્થ ધમ્મ-સદ્દો સભાવવાચકોતિ કત્વા આહ ‘‘યા સભાવનિરુત્તી’’તિ, અવિપરીતનિરુત્તીતિ અત્થો. તસ્સા અભિલાપેતિ તસ્સા નિરુત્તિયા અવચનભૂતાય પઞ્ઞત્તિયા અભિલાપેતિ કેચિ વણ્ણયન્તિ. એવં સતિ પઞ્ઞત્તિ અભિલપિતબ્બા, ન વચનન્તિ આપજ્જતિ, ન ચ વચનતો અઞ્ઞં અભિલપિતબ્બં ઉચ્ચારેતબ્બં અત્થિ, અથાપિ ફસ્સાદિવચનેહિ બોધેતબ્બં અભિલપિતબ્બં સિયા, એવં સતિ અત્થધમ્મવજ્જં તેહિ બોધેતબ્બં ન વિજ્જતીતિ તેસં નિરુત્તિભાવો આપજ્જતિ. ‘‘ફસ્સોતિ ચ સભાવનિરુત્તિ, ફસ્સં ફસ્સાતિ ન સભાવનિરુત્તી’’તિ દસ્સિતોવાયમત્થો, ન ચ અવચનં એવંપકારં અત્થિ, તસ્મા વચનભૂતાય એવ તસ્સા સભાવનિરુત્તિયા અભિલાપે ઉચ્ચારણેતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

તં સભાવનિરુત્તિં સદ્દં આરમ્મણં કત્વા પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ તસ્મિં સભાવનિરુત્તાભિલાપે પભેદગતં ઞાણં નિરુત્તિપટિસમ્ભિદાતિ વુત્તત્તા નિરુત્તિસદ્દારમ્મણાય સોતવિઞ્ઞાણવીથિયા પરતો મનોદ્વારે નિરુત્તિપટિસમ્ભિદા પવત્તતીતિ વદન્તિ. ‘‘નિરુત્તિપટિસમ્ભિદા પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણા’’તિ ચ વચનં સદ્દં ગહેત્વા પચ્છા જાનનં સન્ધાય વુત્તન્તિ. એવં પન અઞ્ઞસ્મિં પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણે અઞ્ઞં પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણન્તિ વુત્તન્તિ આપજ્જતિ. યથા પન દિબ્બસોતઞાણં મનુસ્સામનુસ્સાદિસદ્દપ્પભેદનિચ્છયસ્સ પચ્ચયભૂતં તં તં સદ્દવિભાવકં, એવં સભાવાસભાવનિરુત્તિનિચ્છયસ્સ પચ્ચયભૂતં પચ્ચુપ્પન્નસભાવનિરુત્તિસદ્દારમ્મણં તંવિભાવકઞાણં નિરુત્તિપટિસમ્ભિદાતિ વુચ્ચમાને ન પાળિવિરોધો હોતિ. તં સભાવનિરુત્તિં સદ્દં આરમ્મણં કત્વા પચ્ચવેક્ખન્તસ્સાતિ ચ પચ્ચુપ્પન્નસદ્દારમ્મણં પચ્ચવેક્ખણં પવત્તયન્તસ્સાતિ ન ન સક્કા વત્તું. તમ્પિ હિ ઞાણં સભાવનિરુત્તિં વિભાવેન્તંયેવ તંતંસદ્દપચ્ચવેક્ખણાનન્તરં તંતંપભેદનિચ્છયહેતુત્તા નિરુત્તિં ભિન્દન્તં પટિવિજ્ઝન્તમેવ ઉપ્પજ્જતીતિ ચ પભેદગતમ્પિ હોતીતિ. સભાવનિરુત્તીતિ માગધભાસા અધિપ્પેતાતિ તતો અઞ્ઞં સક્કટનામાદિસદ્દં સન્ધાય ‘‘અઞ્ઞં પના’’તિ આહ. બ્યઞ્જનન્તિ નિપાતપદમાહ.

કથિતં અટ્ઠકથાયં. બોધિમણ્ડ-સદ્દો પઠમાભિસમ્બુદ્ધટ્ઠાને એવ દટ્ઠબ્બો, ન યત્થ કત્થચિ બોધિરુક્ખસ્સ પતિટ્ઠિતટ્ઠાને. સુવણ્ણસલાકન્તિ સેટ્ઠસલાકં, ધમ્મદેસનત્થં સલાકં ગહેત્વાતિ અત્થો, ન પટિસમ્ભિદાયં ઠિતેન પવારિતં, તસ્મા પટિસમ્ભિદાતો અઞ્ઞેનેવ પકારેન જાનિતબ્બતો ન સક્કટભાસાજાનનં પટિસમ્ભિદાકિચ્ચન્તિ અધિપ્પાયો.

ઇદં કથિતન્તિ માગધભાસાય સભાવનિરુત્તિતાઞાપનત્થં ઇદં ઇદાનિ વત્તબ્બં કથિતન્તિ અત્થો. છદ્દન્તવારણ (જા. ૧.૧૬.૯૭ આદયો) -તિત્તિરજાતકાદીસુ (જા. ૧.૪.૭૩ આદયો) તિરચ્છાનેસુ ચ માગધભાસા ઉસ્સન્ના, ન ઓટ્ટકાદિભાસા સક્કટં વા.

તત્થાતિ માગધસેસભાસાસુ. સેસા પરિવત્તન્તિ એકન્તેન કાલન્તરે અઞ્ઞથા હોન્તિ વિનસ્સન્તિ ચ. માગધા પન કત્થચિ કદાચિ પરિવત્તન્તીપિ ન સબ્બત્થ સબ્બદા સબ્બથા ચ પરિવત્તતિ, કપ્પવિનાસેપિ તિટ્ઠતિયેવાતિ ‘‘અયમેવેકા ન પરિવત્તતી’’તિ આહ. પપઞ્ચોતિ ચિરાયનન્તિ અત્થો. બુદ્ધવચનમેવ ચેતસ્સ વિસયો, તેનેવ ‘‘નેલઙ્ગો સેતપચ્છાદો’’તિ ગાથં પુચ્છિતો ચિત્તો ગહપતિ ‘‘‘કિં નુ ખો એતં, ભન્તે, ભગવતા ભાસિત’ન્તિ? ‘એવં ગહપતી’તિ. ‘તેન હિ, ભન્તે, મુહુત્તં આગમેથ, યાવસ્સ અત્થં પેક્ખામી’’’તિ (સં. નિ. ૪.૩૪૭) આહાતિ વદન્તિ.

સબ્બત્થકઞાણન્તિ અત્થાદીસુ ઞાણં. તઞ્હિ સબ્બેસુ તેસુ તીસુ ચતૂસુપિ વા પવત્તત્તા, કુસલકિરિયભૂતાય પટિભાનપટિસમ્ભિદાય ધમ્મત્થભાવતો તીસુ એવ વા પવત્તત્તા ‘‘સબ્બત્થકઞાણ’’ન્તિ વુત્તં. ઇમાનિ ઞાણાનિ ઇદમત્થજોતકાનીતિ સાત્થકાનં પચ્ચવેક્ખિતબ્બત્તા સબ્બો અત્થો એતસ્સાતિપિ સબ્બત્થકં, સબ્બસ્મિં ખિત્તન્તિ વા. સેક્ખે પવત્તા અરહત્તપ્પત્તિયા વિસદા હોન્તીતિ વદન્તિ. પુબ્બયોગો વિય પન અરહત્તપ્પત્તિ અરહતોપિ પટિસમ્ભિદાવિસદતાય પચ્ચયો ન ન હોતીતિ પઞ્ચન્નમ્પિ યથાયોગં સેક્ખાસેક્ખપટિસમ્ભિદાવિસદત્તકારણતા યોજેતબ્બા.

પુચ્છાય પરતો પવત્તા કથાતિ કત્વા અટ્ઠકથા ‘‘પરિપુચ્છા’’તિ વુત્તા. પટિપત્તિં પૂરેતબ્બં મઞ્ઞિસ્સન્તીતિ પટિપત્તિગરુતાય લાભં હીળેન્તેન સતસહસ્સગ્ઘનકમ્પિ કમ્બલં વાસિયા કોટ્ટેત્વા પરિભણ્ડકરણં મયા કતં આવજ્જિત્વા લાભગરુનો પરિયત્તિધરા ધમ્મકથિકાવ ભવિતું ન મઞ્ઞિસ્સન્તીતિ વુત્તં હોતિ. એત્થ ચ થેરસ્સ કઙ્ખુપ્પત્તિયા પુબ્બે અવિસદતં દસ્સેત્વા અરહત્તપ્પત્તસ્સ પઞ્હવિસ્સજ્જનેન અરહત્તપ્પત્તિયા વિસદતા દસ્સિતા. તિસ્સત્થેરો અનન્તરં વુત્તો તિસ્સત્થેરો એવાતિ વદન્તિ.

પભેદો નામ મગ્ગેહિ અધિગતાનં પટિસમ્ભિદાનં પભેદગમનં. અધિગમો તેહિ પટિલાભો, તસ્મા સો લોકુત્તરો, પભેદો કામાવચરો દટ્ઠબ્બો. ન પન તથાતિ યથા અધિગમસ્સ બલવપચ્ચયો હોતિ, ન તથા પભેદસ્સાતિ અત્થો. ઇદાનિ પરિયત્તિયાદીનં અધિગમસ્સ બલવપચ્ચયત્તાભાવં, પુબ્બયોગસ્સ ચ બલવપચ્ચયત્તં દસ્સેન્તો ‘‘પરિયત્તિસવનપરિપુચ્છા હી’’તિઆદિમાહ. તત્થ પટિસમ્ભિદા નામ નત્થીતિ પટિસમ્ભિદાધિગમો નત્થીતિ અધિપ્પાયો. ઇદાનિ યં વુત્તં હોતિ, તં દસ્સેન્તો ‘‘ઇમે પના’’તિઆદિમાહ. પુબ્બયોગાધિગમા હિ દ્વેપિ વિસદકારણાતિ ‘‘પુબ્બયોગો પભેદસ્સ બલવપચ્ચયો હોતી’’તિ વુત્તન્તિ.

સઙ્ગહવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. સચ્ચવારાદિવણ્ણના

૭૧૯. હેતુવારે કાલત્તયેપિ હેતુફલધમ્મા ‘‘અત્થા’’તિ વુત્તા, તેસઞ્ચ હેતુધમ્મા ‘‘ધમ્મા’’તિ, ધમ્મવારે વેનેય્યવસેન અતીતાનઞ્ચ સઙ્ગહિતત્તા ‘‘ઉપ્પન્ના સમુપ્પન્ના’’તિઆદિ ન વુત્તન્તિ અતીતપચ્ચુપ્પન્ના ‘‘અત્થા’’તિ વુત્તા, તંનિબ્બત્તકા ચ ‘‘ધમ્મા’’તિ ઇદમેતેસં દ્વિન્નમ્પિ વારાનં નાનત્તં.

સચ્ચવારાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સુત્તન્તભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના

૭૨૫. અવુત્તત્તાતિ ‘‘તેસં વિપાકે ઞાણ’’ન્તિ સામઞ્ઞેન વત્વા વિસેસેન અવુત્તત્તાતિ અધિપ્પાયો. એત્થ ચ કિરિયાનં અવિપાકત્તા ધમ્મભાવો ન વુત્તોતિ. યદિ એવં વિપાકા ન હોન્તીતિ અત્થભાવો ચ ન વત્તબ્બોતિ? ન, પચ્ચયુપ્પન્નત્તા. એવઞ્ચે કુસલાકુસલાનમ્પિ અત્થભાવો આપજ્જતીતિ. નપ્પટિસિદ્ધો, વિપાકસ્સ પન પધાનહેતુતાય પાકટત્તા ધમ્મભાવોવ તેસં વુત્તો. કિરિયાનં પચ્ચયત્તા ધમ્મભાવો આપજ્જતીતિ ચે? નાયં દોસો અપ્પટિસિદ્ધત્તા, કમ્મફલસમ્બન્ધસ્સ પન અહેતુત્તા ધમ્મભાવો ન વુત્તો. અપિચ ‘‘અયં ઇમસ્સ પચ્ચયો, ઇદં પચ્ચયુપ્પન્ન’’ન્તિ એવં ભેદં અકત્વા કેવલં કુસલાકુસલે વિપાકકિરિયધમ્મે ચ સભાવતો પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ ધમ્મપટિસમ્ભિદા અત્થપટિસમ્ભિદા ચ હોતીતિપિ તેસં અત્થધમ્મતા ન વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. કુસલાકુસલવારેસુ ચ ધમ્મપટિસમ્ભિદા કુસલાકુસલાનં પચ્ચયભાવં સત્તિવિસેસં સનિપ્ફાદેતબ્બતં પસ્સન્તી નિપ્ફાદેતબ્બાપેક્ખા હોતીતિ તંસમ્બન્ધેનેવ ‘‘તેસં વિપાકે ઞાણં અત્થપટિસમ્ભિદા’’તિ વુત્તં. સભાવદસ્સનમત્તમેવ પન અત્થપટિસમ્ભિદાય કિચ્ચં નિપ્ફન્નફલમત્તદસ્સનતોતિ તસ્સા નિપ્ફાદકાનપેક્ખત્તા વિપાકવારે ‘‘તેસં વિપચ્ચનકે ઞાણં ધમ્મપટિસમ્ભિદા’’તિ ન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

સભાવપઞ્ઞત્તિયાતિ ન સત્તાદિપઞ્ઞત્તિયા, અવિપરીતપઞ્ઞત્તિયા વા. ખોભેત્વાતિ લોમહંસજનનસાધુકારદાનાદીહિ ખોભેત્વા. પુન ધમ્મસ્સવને જાનિસ્સથાતિ અપ્પસ્સુતત્તા દુતિયવારં કથેન્તો તદેવ કથેસ્સતીતિ અધિપ્પાયો.

૭૪૬. ભૂમિદસ્સનત્થન્તિ એત્થ કામાવચરા લોકુત્તરા ચ ભૂમિ ‘‘ભૂમી’’તિ વેદિતબ્બા, ચિત્તુપ્પાદા વાતિ.

અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. પઞ્હપુચ્છકવણ્ણના

૭૪૭. પચ્ચયસમુપ્પન્નઞ્ચ અત્થં પચ્ચયધમ્મઞ્ચાતિ વચનેહિ હેતાદિપચ્ચયસમુપ્પન્નાનં કુસલાકુસલરૂપાનમ્પિ અત્થપરિયાયં, હેતાદિપચ્ચયભૂતાનં વિપાકકિરિયરૂપાનમ્પિ ધમ્મપરિયાયઞ્ચ દસ્સેતિ. પટિભાનપટિસમ્ભિદાય કામાવચરવિપાકારમ્મણતા મહગ્ગતારમ્મણતા ચ પટિસમ્ભિદાઞાણારમ્મણત્તે ન યુજ્જતિ પટિસમ્ભિદાઞાણાનં કામાવચરલોકુત્તરકુસલેસુ કામાવચરકિરિયાલોકુત્તરવિપાકેસુ ચ ઉપ્પત્તિતો. સબ્બઞાણારમ્મણતાય સતિ યુજ્જેય્ય, ‘‘યેન ઞાણેન તાનિ ઞાણાનિ જાનાતી’’તિ (વિભ. ૭૨૬) વચનતો પન ન સબ્બઞાણારમ્મણતાતિ કથયન્તિ. સુત્તન્તભાજનીયે પન ‘‘ઞાણેસુ ઞાણં પટિભાનપટિસમ્ભિદા’’તિ અવિસેસેન વુત્તત્તા સબ્બઞાણારમ્મણતા સિયા. અભિધમ્મભાજનીયેપિ ચિત્તુપ્પાદવસેન કથનં નિરવસેસકથનન્તિ યથાદસ્સિતવિસયવચનવસેન ‘‘યેન ઞાણેન તાનિ ઞાણાનિ જાનાતી’’તિ યં વુત્તં, તં અઞ્ઞારમ્મણતં ન પટિસેધેતીતિ. યથા ચ અત્થપટિસમ્ભિદાવિસયાનં ન નિરવસેસેન કથનં અભિધમ્મભાજનીયે, એવં પટિભાનપટિસમ્ભિદાવિસયસ્સપીતિ. એવં પટિભાનપટિસમ્ભિદાય સબ્બઞાણવિસયત્તા ‘‘તિસ્સો પટિસમ્ભિદા સિયા પરિત્તારમ્મણા સિયા મહગ્ગતારમ્મણા સિયા અપ્પમાણારમ્મણા’’તિ (વિભ. ૭૪૯) વુત્તા.

યદિપિ ‘‘સિયા અત્થપટિસમ્ભિદા ન મગ્ગારમ્મણા’’તિ (વિભ. ૭૪૯) વચનતો અભિધમ્મભાજનીયે વુત્તપટિસમ્ભિદાસ્વેવ પઞ્હપુચ્છકનયો પવત્તો. ન હિ મગ્ગો પચ્ચયુપ્પન્નો ન હોતિ, અભિધમ્મભાજનીયે ચ પટિસમ્ભિદાઞાણવિસયા એવ પટિભાનપટિસમ્ભિદા વુત્તાતિ ન તસ્સા મહગ્ગતારમ્મણતાતિ. એવમપિ દ્વેપિ એતા પાળિયો વિરુજ્ઝન્તિ, તાસુ બલવતરાય ઠત્વા ઇતરાય અધિપ્પાયો મગ્ગિતબ્બો. કુસલાકુસલાનં પન પચ્ચયુપ્પન્નત્તપટિવેધોપિ કુસલાકુસલભાવપટિવેધવિનિમુત્તો નત્થીતિ નિપ્પરિયાયા તત્થ ધમ્મપટિસમ્ભિદા એકન્તધમ્મવિસયત્તા, તથા વિપાકકિરિયાનં પચ્ચયભાવપટિવેધોપિ વિપાકકિરિયભાવપટિવેધવિનિમુત્તો નત્થીતિ નિપ્પરિયાયા તત્થ અત્થપટિસમ્ભિદા એકન્તિકઅત્થવિસયત્તા. કિઞ્ચિ પન ઞાણં અપ્પટિભાનભૂતં નત્થિ ઞેય્યપ્પકાસનતોતિ સબ્બસ્મિમ્પિ ઞાણે નિપ્પરિયાયા પટિભાનપટિસમ્ભિદા ભવિતું અરહતિ. નિપ્પરિયાયપટિસમ્ભિદાસુ પઞ્હપુચ્છકસ્સ પવત્તિયં દ્વેપિ પાળિયો ન વિરુજ્ઝન્તિ.

સદ્દારમ્મણત્તા બહિદ્ધારમ્મણાતિ એત્થ પરસ્સ અભિલાપસદ્દારમ્મણત્તાતિ ભવિતબ્બં. ન હિ સદ્દારમ્મણતા બહિદ્ધારમ્મણતાય કારણં સદ્દસ્સ અજ્ઝત્તસ્સ ચ સબ્ભાવાતિ. અનુવત્તમાનો ચ સો એવ સદ્દોતિ વિસેસનં ન કતન્તિ દટ્ઠબ્બં.

પઞ્હપુચ્છકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પટિસમ્ભિદાવિભઙ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.