૧. મૂલયમકં

ઉદ્દેસવારવણ્ણના

૧. યમકાનં વસેન દેસિતત્તાતિ ઇમિના દસસુ એકેકસ્સ યમકસમૂહસ્સ તંસમૂહસ્સ ચ સકલસ્સ પકરણસ્સ યમકાનં વસેન લદ્ધવોહારતં દસ્સેતિ.

કુસલાકુસલમૂલસઙ્ખાતાનં દ્વિન્નં અત્થાનં વસેન અત્થયમકન્તિ એતેન ‘‘યે કેચિ કુસલા ધમ્મા, સબ્બે તે કુસલમૂલા’’તિ એતસ્સેવ યમકભાવો આપજ્જતીતિ ચે? નાપજ્જતિ ઞાતું ઇચ્છિતાનં દુતિયપઠમપુચ્છાસુ વુત્તાનં કુસલકુસલમૂલવિસેસાનં, કુસલમૂલકુસલવિસેસેહિ વા ઞાતું ઇચ્છિતાનં પઠમદુતિયપુચ્છાસુ સન્નિટ્ઠાનપદસઙ્ગહિતાનં કુસલકુસલમૂલાનં વસેન અત્થયમકભાવસ્સ વુત્તત્તા. ઞાતું ઇચ્છિતાનઞ્હિ વિસેસાનં વિસેસવન્તાપેક્ખાનં, તંવિસેસવતં વા ધમ્માનઞ્ચ વિસેસાપેક્ખાનં એત્થ પધાનભાવોતિ એકેકાય પુચ્છાય એકેકો એવ અત્થો સઙ્ગહિતો હોતીતિ. અત્થસદ્દો ચેત્થ ન ધમ્મવાચકો હેતુફલાદિવાચકો વા, અથ ખો પાળિઅત્થવાચકો. તેનેવાહ ‘‘તેસઞ્ઞેવ અત્થાન’’ન્તિઆદિ.

તીણિપિ પદાનિ એકતો કત્વાતિ ઇદં નામપદસ્સ કુસલાદીનં સઙ્ગાહકત્તમત્તમેવ સન્ધાય વુત્તં, ન નિરવસેસસઙ્ગાહકત્તં. સબ્બકુસલાદિસઙ્ગણ્હનત્થમેવ ચ નામપદસ્સ વુત્તત્તા ‘‘કુસલત્તિકમાતિકાય ચતૂસુ પદેસૂ’’તિ વુત્તં.

ઉદ્દેસવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિદ્દેસવારવણ્ણના

૫૨. અઞ્ઞમઞ્ઞયમકે યે કેચિ કુસલાતિ અપુચ્છિત્વાતિ એત્થ યથા દુતિયયમકે ‘‘યે કેચિ કુસલમૂલા’’તિ અપુચ્છિત્વા ‘‘યે કેચિ કુસલા’’તિ પુચ્છા કતા, એવમિધાપિ ‘‘યે કેચિ કુસલા’’તિ પુચ્છા કાતબ્બા સિયા પુરિમયમકવિસિટ્ઠં અપુબ્બં ગહેત્વા પચ્છિમયમકસ્સ અપ્પવત્તત્તાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘પટિલોમપુચ્છાનુરૂપભાવતો’’તિ કેચિ. પુરિમપુચ્છાય પન અત્થવસેન કતાય તદનુરૂપાય પચ્છિમપુચ્છાય ભવિતબ્બં અનુલોમે વિગતસંસયસ્સ પટિલોમે સંસયુપ્પત્તિતો. તેન ન ચ પચ્છિમપુચ્છાનુરૂપાય પુરિમપુચ્છાય ભવિતબ્બન્તિ પુરિમોવેત્થ અધિપ્પાયો યુત્તો. ઇમિનાપિ બ્યઞ્જનેન તસ્સેવત્થસ્સ સમ્ભવતોતિ ઇદમેવં ન સક્કા વત્તું. ન હિ કુસલબ્યઞ્જનત્થો એવ કુસલમૂલેન એકમૂલબ્યઞ્જનત્થો, તેનેવ વિસ્સજ્જનમ્પિ અસમાનં હોતિ. કુસલબ્યઞ્જનેન હિ પુચ્છાય કતાય ‘‘અવસેસા’’તિ ઇમસ્મિં ઠાને ‘‘અવસેસા કુસલા ધમ્મા’’તિ વત્તબ્બં હોતિ, ઇતરથા અવસેસા કુસલમૂલસહજાતા ધમ્માતિ, ન ચ તાનિ વચનાનિ સમાનત્થાનિ કુસલકુસલાબ્યાકતદીપનતોતિ. અયં પનેત્થ અધિપ્પાયો સિયા – ‘‘યે કેચિ કુસલા’’તિ ઇમિનાપિ બ્યઞ્જનેન ‘‘યે કેચિ કુસલમૂલેન એકમૂલા’’તિ વુત્તબ્યઞ્જનત્થસ્સેવ સમ્ભવતો દુતિયયમકે વિય અપુચ્છિત્વા ‘‘યે કેચિ કુસલમૂલેન એકમૂલા’’તિ પુચ્છા કતા. ન હિ કુસલમૂલેહિ વિય કુસલમૂલેન એકમૂલેહિ અઞ્ઞે કુસલા સન્તિ, કુસલેહિ પન અઞ્ઞેપિ તે સન્તીતિ.

પટિલોમપુચ્છાવણ્ણનાયં ‘‘કુસલમૂલેન એકમૂલા’’તિ હિ પુચ્છાય કતાય ‘‘મૂલાનિ યાનિ એકતો ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વિસ્સજ્જનં કાતબ્બં ભવેય્યાતિ વુત્તં, તમ્પિ તથા ન સક્કા વત્તું. ‘‘યે વા પન કુસલમૂલેન અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલા, સબ્બે તે ધમ્મા કુસલમૂલેન એકમૂલા’’તિ ચ પુચ્છિતે ‘‘આમન્તા’’ ઇચ્ચેવ વિસ્સજ્જનેન ભવિતબ્બં. ન હિ કુસલમૂલેન અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલેસુ કિઞ્ચિ એકમૂલં ન હોતિ, યેન અનુલોમપુચ્છાય વિય વિભાગો કાતબ્બો ભવેય્ય. યત્થ તીણિ કુસલમૂલાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ, તત્થ તાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલાનિ એકમૂલાનિ ચ દ્વિન્નં દ્વિન્નં એકેકેન અઞ્ઞમઞ્ઞેકમૂલત્તા. યત્થ પન દ્વે ઉપ્પજ્જન્તિ, તત્થ તાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલાનેવ, ન એકમૂલાનીતિ એતસ્સ ગહણસ્સ નિવારણત્થં ‘‘મૂલાનિ યાનિ એકતો ઉપ્પજ્જન્તી’’તિઆદિના વિસ્સજ્જનં કાતબ્બન્તિ ચે? ન, ‘‘આમન્તા’’તિ ઇમિનાવ વિસ્સજ્જનેન તંગહણનિવારણતો અનુલોમપુચ્છાવિસ્સજ્જનેન ચ એકતો ઉપ્પજ્જમાનાનં દ્વિન્નં તિણ્ણઞ્ચ મૂલાનં અઞ્ઞમઞ્ઞેકમૂલભાવસ્સ નિચ્છિતત્તા. અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલાનઞ્હિ સમાનમૂલતા એવ એકમૂલવચનેન પુચ્છીયતિ, ન અઞ્ઞમઞ્ઞસમાનમૂલતા, અત્થિ ચ દ્વિન્નં મૂલાનં સમાનમૂલતા. તેસુ હિ એકેકં ઇતરેન મૂલેન તંમૂલેહિ અઞ્ઞેહિ સમાનમૂલન્તિ.

અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલત્તે પન નિચ્છિતે એકમૂલત્તસંસયાભાવતો ‘‘સબ્બે તે ધમ્મા કુસલમૂલેન એકમૂલા’’તિ પુચ્છા ન કતાતિ દટ્ઠબ્બા. ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ મૂલા એતેસન્તિપિ અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલા, સમાનત્થેન એકં મૂલં એતેસન્તિ એકમૂલા’’તિ ઉભયમ્પિ વચનં મૂલયુત્તતમેવ વદતિ, તેનેવ ચ ઉભયત્થાપિ ‘‘કુસલમૂલેના’’તિ વુત્તં. તત્થ મૂલયોગસામઞ્ઞે એકમૂલત્તે નિચ્છિતે તબ્બિસેસો અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલભાવો ન નિચ્છિતો હોતીતિ અનુલોમપુચ્છા પવત્તા, મૂલયોગવિસેસે પન અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલત્તે નિચ્છિતે ન વિના એકમૂલત્તેન અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલત્તં અત્થીતિ મૂલયોગસામઞ્ઞં એકમૂલત્તં નિચ્છિતમેવ હોતિ, તસ્મા ‘‘એકમૂલા’’તિ પુચ્છં અકત્વા યથા કુસલમૂલવચનં એકમૂલવચનઞ્ચ કુસલભાવદીપકં ન હોતીતિ કુસલભાવે સંસયસબ્ભાવા પઠમદુતિયયમકેસુ ‘‘સબ્બે તે ધમ્મા કુસલા’’તિ પટિલોમપુચ્છા કતા, એવં અઞ્ઞમઞ્ઞમૂલવચનં કુસલભાવદીપકં ન હોતીતિ કુસલભાવે સંસયસબ્ભાવા કુસલાધિકારસ્સ ચ અનુવત્તમાનત્તા ‘‘સબ્બે તે ધમ્મા કુસલા’’તિ પટિલોમપુચ્છા કતાતિ.

૫૩-૬૧. મૂલનયે વુત્તે એવ અત્થે કુસલમૂલભાવેન મૂલસ્સ વિસેસનેન સમાનેન મૂલેન અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ ચ મૂલેન મૂલયોગદીપનેન ચાતિ ઇમિના પરિયાયન્તરેન પકાસેતું મૂલમૂલનયો વુત્તો. અઞ્ઞપદત્થસમાસન્તેન ક-કારેન તીસુપિ યમકેસુ મૂલયોગમેવ દીપેતું મૂલકનયો વુત્તો. મૂલમૂલકનયવચનપરિયાયો વુત્તપ્પકારોવ.

૭૪-૮૫. અબ્બોહારિકં કત્વાતિ ન એકમૂલભાવં લભમાનેહિ એકતો લબ્ભમાનત્તા સહેતુકવોહારરહિતં કત્વા. ન વા સહેતુકદુકે વિય એત્થ હેતુપચ્ચયયોગાયોગવસેન અબ્બોહારિકં કતં, અથ ખો સહેતુકવોહારમેવ લભતિ, ન અહેતુકવોહારન્તિ અબ્બોહારિકં કતં. એકતો લબ્ભમાનકવસેનાતિ અહેતુકચિત્તુપ્પાદનિબ્બાનેહિ હેતુપચ્ચયરહિતેહિ સહ લબ્ભમાનકરૂપવસેનાતિ અત્થો.

૮૬-૯૭. યસ્સં પાળિયં ‘‘અહેતુકં નામમૂલેન ન એકમૂલં, સહેતુકં નામમૂલેન એકમૂલ’’ન્તિ (યમ. ૧.મૂલયમક.૮૭) પાઠો આગતો, તત્થ ‘‘યે કેચિ નામા ધમ્મા’’તિ નામાનં નિદ્ધારિતત્તા ‘‘અહેતુકં સહેતુક’’ન્તિ ચ વુત્તે ‘‘નામ’’ન્તિ ચ ઇદં વિઞ્ઞાયમાનમેવાતિ ન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. યત્થ પન ‘‘અહેતુકં નામં, સહેતુકં નામ’’ન્તિ (યમ. ૧.મૂલયમક.૮૭) ચ પાઠો, તત્થ સુપાકટભાવત્થં ‘‘નામ’’ન્તિ વુત્તન્તિ.

નિદ્દેસવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

મૂલયમકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.