૧. અનુલોમપચ્ચનીકવણ્ણના

૧. માયાય અમણિઆદયો મણિઆદિઆકારેન દિસ્સમાના ‘‘માયા’’તિ વુત્તા. અભૂતેન મણિઉદકાદિઆકારેન ગય્હમાના માયામરીચિઆદયો અભૂતઞ્ઞેય્યાકારત્તા અસચ્ચિકટ્ઠા. યો તથા ન હોતિ, સો સચ્ચિકટ્ઠોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘માયા…પે… ભૂતત્થો’’તિ. અનુસ્સવાદિવસેન ગય્હમાનો તથાપિ હોતિ અઞ્ઞથાપીતિ તાદિસો ઞેય્યો ન પરમત્થો, અત્તપચ્ચક્ખો પન પરમત્થોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અનુસ્સવા…પે… ઉત્તમત્થો’’તિ.

છલવાદસ્સાતિ અત્થીતિ વચનસામઞ્ઞેન અત્થીતિ વુત્તેહિ રૂપાદીહિ સામઞ્ઞવચનસ્સાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘સો સચ્ચિ…પે… લદ્ધિં ગહેત્વા આમન્તાતિ પટિજાનાતી’’તિ વચનતો પન ‘‘છલવાદસ્સા’’તિ ન સક્કા વત્તું. ન હિ લદ્ધિ છલન્તિ. ઓકાસં અદદમાનોતિ પતિટ્ઠં પચ્છિન્દન્તો. યદિ સચ્ચિકટ્ઠેન ઉપલબ્ભતિ, રૂપાદયો વિય ઉપલબ્ભેય્ય, તથા અનુપલબ્ભનીયતો ન તવ વાદો તિટ્ઠતીતિ નિવત્તેન્તોતિ અધિપ્પાયો. તં સન્ધાયાતિ ‘‘યો સચ્ચિકટ્ઠો’’તિ એત્થ વુત્તો યો સચ્ચિકટ્ઠો, સો સપ્પચ્ચયાદિભાવેન દીપિતો ‘‘રૂપઞ્ચ ઉપલબ્ભતી’’તિઆદીસુ આગતો ધમ્મપ્પભેદોતિ દસ્સેતિ.

‘‘તેન સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેના’’તિ વત્વા ‘‘તેનાકારેના’’તિ વદતો અયમધિપ્પાયો – સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થાકારેન ઉપલબ્ભમાનં સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેન ઉપલબ્ભમાનં નામ હોતીતિ. અઞ્ઞથા તતોતિ તસ્સ તેનાકારેનાતિ વત્તબ્બં સિયા. કો પનેતિસ્સા પુરિમપુચ્છાય ચ વિસેસોતિ? પુરિમપુચ્છાય સત્તપઞ્ઞાસવિધો ધમ્મપ્પભેદો યથા ભૂતેન સભાવત્થેન ઉપલબ્ભતિ, એવં પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતીતિ વુત્તં. ઇધ પન ભૂતસભાવત્થેન ઉપલબ્ભમાનો સો ધમ્મપ્પભેદો યેન રુપ્પનાદિસપ્પચ્ચયાદિઆકારેન ઉપલબ્ભતિ, કિં તેનાકારેન પુગ્ગલોપિ ઉપલબ્ભતીતિ એસ વિસેસો. યથા પન રૂપં વિય ભૂતસભાવત્થેન ઉપલબ્ભમાના વેદના ન રુપ્પનાકારેન ઉપલબ્ભતિ, એવં ધમ્મપ્પભેદો વિય ભૂતસભાવત્થેન ઉપલબ્ભમાનો પુગ્ગલો ન રુપ્પનાદિસપ્પચ્ચયાદિઆકારેન ઉપલબ્ભતીતિ સક્કા પરવાદિના વત્તુન્તિ અચોદનીયં એતં સિયા. અવજાનનઞ્ચ તસ્સ યુત્તન્તિ નિગ્ગહો ચ ન કાતબ્બો. ધમ્મપ્પભેદતો પન અઞ્ઞસ્સ સચ્ચિકટ્ઠસ્સ અસિદ્ધત્તા ધમ્મપ્પભેદાકારેનેવ ચોદેતિ. અવજાનનેનેવ નિગ્ગહં દસ્સેતિ. અનુજાનનાવજાનનપક્ખા સામઞ્ઞવિસેસેહિ પટિઞ્ઞાપટિક્ખેપપક્ખા અનુલોમપટિલોમપક્ખા પઠમદુતિયનયાતિ અયમેતેસં વિસેસો વેદિતબ્બો.

‘‘તેન વત રે વત્તબ્બે’’તિ વદન્તો વત્તબ્બસ્સ અવચને દોસં પાપેતીતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન ‘‘નિગ્ગહસ્સ પાપિતત્તા’’તિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘એવમેતં નિગ્ગહસ્સ ચ અનુલોમપટિલોમતો ચતુન્નં પાપનારોપનઞ્ચ વુત્તત્તા ઉપલબ્ભતીતિઆદિકં અનુલોમપઞ્ચકં નામા’’તિ વુત્તં, અનુલોમપટિલોમતો પન દ્વીહિ ઠપનાહિ સહ સત્તકેન ભવિતબ્બં, તંવજ્જને વા કારણં વત્તબ્બં. યં પન વક્ખતિ ‘‘ઠપના નામ પરવાદીપક્ખસ્સ ઠપનતો ‘અયં તવ દોસો’તિ દસ્સેતું ઠપનમત્તમેવ હોતિ, ન નિગ્ગહસ્સ વા પટિકમ્મસ્સ વા પાકટભાવકરણ’’ન્તિ (કથા. અટ્ઠ. ૨). તેનાધિપ્પાયેન ઇધાપિ ઠપનાદ્વયં વજ્જેતિ. યથા પન તત્થ પટિકમ્મપઞ્ચકભાવં અવત્વા પટિકમ્મચતુક્કભાવં વક્ખતિ, એવમિધાપિ નિગ્ગહચતુક્કભાવો વત્તબ્બો સિયા. સુદ્ધિકનિગ્ગહસ્સ પન નિગ્ગહપ્પધાનત્તા ઉદ્દેસભાવેન વુત્તો નિગ્ગહોવ વિસું વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બો. યે પન ‘‘અયથાભૂતનિગ્ગહત્તા તત્થ પટિકમ્મં વિસું ન વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ, તેસં દુતિયે વાદમુખે નિગ્ગહચતુક્કભાવો પટિકમ્મપઞ્ચકભાવો ચ આપજ્જતિ.

૨. અત્તના અધિપ્પેતં સચ્ચિકટ્ઠમેવાતિ સમ્મુતિસચ્ચં સન્ધાયાતિ અધિપ્પાયો. વક્ખતિ હિ ‘‘સુદ્ધસમ્મુતિસચ્ચં વા પરમત્થમિસ્સકં વા સમ્મુતિસચ્ચં સન્ધાય ‘યો સચ્ચિકટ્ઠો’તિ પુન અનુયોગો પરવાદિસ્સા’’તિ (કથા. અટ્ઠ. ૬). તત્થ યદિ પરવાદિના અત્તના અધિપ્પેતસચ્ચિકટ્ઠો સમ્મુતિસચ્ચં, સમ્મુતિસચ્ચાકારેન પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતીતિ વદન્તેન સમાનલદ્ધિકો નપ્પટિસેધિતબ્બો, કથા એવાયં નારભિતબ્બા. અથ સકવાદિના અત્તના ચ અધિપ્પેતસચ્ચિકટ્ઠંયેવ સન્ધાય પરવાદી ‘‘યો સચ્ચિકટ્ઠો’’તિઆદિમાહાતિ અયમત્થો. સકવાદિના સમ્મુતિસચ્ચંયેવ સચ્ચિકટ્ઠોતિ અધિપ્પેતન્તિ આપજ્જતિ. યદિ ઉભયં અધિપ્પેતં, પુન ‘‘સમ્મુતિસચ્ચપરમત્થસચ્ચાનિ વા એકતો કત્વાપિ એવમાહા’’તિ ન વત્તબ્બં સિયાતિ. યદિ ચ દ્વેપિ સચ્ચાનિ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થા, સચ્ચિકટ્ઠેકદેસેન ઉપલદ્ધિં ઇચ્છન્તેન ‘‘પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતિ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેના’’તિઆદિ અનુયોગો ન કાતબ્બો, ન ચ સચ્ચિકટ્ઠેકદેસેન અનુયોગો યુત્તો. ન હિ વેદયિતાકારેન ઉપલબ્ભમાના વેદના રુપ્પનાકારેન ઉપલબ્ભતીતિ અનુયુઞ્જિતબ્બા, ન ચ પરવાદી રુપ્પનાદિસભાવં પુગ્ગલં ઇચ્છતિ, અથ ખો સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થમેવાતિ. પરમત્થસચ્ચતો અઞ્ઞસ્મિં સચ્ચિકટ્ઠે વિજ્જમાને નાસ્સ પરમત્થસચ્ચતા અનુયુઞ્જિતબ્બા. અસચ્ચિકટ્ઠે સચ્ચિકટ્ઠવોહારં આરોપેત્વા તં સન્ધાય પુચ્છતીતિ વદન્તાનં વોહરિતસચ્ચિકટ્ઠસ્સ અત્તના અધિપ્પેતસચ્ચિકટ્ઠતા ન યુત્તા. વોહરિતપરમત્થસચ્ચિકટ્ઠાનઞ્ચ દ્વિન્નં સચ્ચિકટ્ઠભાવે વુત્તનયોવ દોસો. સમ્મુતિસચ્ચાકારેન ઉપલબ્ભમાનઞ્ચ ભૂતસભાવત્થેન ઉપલબ્ભેય્ય વા ન વા. યદિ ભૂતસભાવત્થેન ઉપલબ્ભતિ, પુગ્ગલોપિ ઉપલબ્ભતિ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેનાતિ અનુજાનન્તો નાનુયુઞ્જિતબ્બો. અથ ન ભૂતસભાવત્થેન, તંવિનિમુત્તો સમ્મુતિસચ્ચસ્સ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થાકારો ન વત્તબ્બો અસિદ્ધત્તા. વક્ખતિ ચ ‘‘યથા રૂપાદયો પચ્ચત્તલક્ખણસામઞ્ઞલક્ખણવસેન અત્થિ, ન એવં પુગ્ગલો’’તિ. તસ્મા મગ્ગિતબ્બો એત્થ અધિપ્પાયો.

દ્વિન્નં સચ્ચાનન્તિ એત્થ સચ્ચદ્વયાકારેન અનુપલબ્ભનીયતો અનુઞ્ઞેય્યમેતં સિયા, ન વા કિઞ્ચિ વત્તબ્બં. યથા હિ એકદેસેન પરમત્થાકારેન અનુપલબ્ભનીયતા અનુજાનનસ્સ ન કારણં, એવં એકદેસેન સમ્મુતિયાકારેન ઉપલબ્ભનીયતા પટિક્ખેપસ્સ ચાતિ મગ્ગિતબ્બો એત્થાપિ અધિપ્પાયો. નુપલબ્ભતીતિ વચનસામઞ્ઞમત્તન્તિ નુપલબ્ભતીતિ ઇદમેવ વચનં અનુઞ્ઞાતં પટિક્ખિત્તઞ્ચાતિ એતં છલવાદં નિસ્સાયાતિ અધિપ્પાયો. યથા ઉપલબ્ભતીતિ એતસ્સેવ અનુજાનનપટિક્ખેપેહિ અહં નિગ્ગહેતબ્બો, એવં નુપલબ્ભતીતિ એતસ્સેવ અનુજાનનપટિક્ખેપેહિ ત્વન્તિ એવં સમ્ભવન્તસ્સ સામઞ્ઞેન અસમ્ભવન્તસ્સ કપ્પનં પનેત્થ છલવાદો ભવિતું અરહતિ. તેન નુપલબ્ભતીતિ વચનસામઞ્ઞમત્તં છલવાદસ્સ કારણત્તા ‘‘છલવાદો’’તિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. વચનસામઞ્ઞમત્તઞ્ચ છલવાદઞ્ચ નિસ્સાયાતિ વા અત્થો. ઠપના નિગ્ગહપ્પટિકમ્માનં પાકટભાવકરણં ન હોતીતિ ઇદં વિચારેતબ્બં. ન હિ પક્ખટ્ઠપનેન વિના પુરિમં અનુજાનિત્વા પચ્છિમસ્સ અવજાનનં, પચ્છિમં વા અવજાનન્તસ્સ પુરિમાનુજાનનં મિચ્છાતિ સક્કા આરોપેતુન્તિ.

૩. તવાતિ, પટિજાનન્તન્તિ ચ પચ્ચત્તે સામિઉપયોગવચનાનીતિ અધિપ્પાયેન ‘‘ત્વંયેવ પટિજાનન્તો’’તિ આહ.

૪-૫. ચતૂહિ પાપનારોપનાહિ નિગ્ગહસ્સ ઉપનીતત્તાતિ ‘‘દુન્નિગ્ગહિતા ચ હોમ, હઞ્ચી’’તિઆદિના તયા મમ કતો નિગ્ગહો, મયા તવ કતો નિગ્ગહો વિય મિચ્છાતિ એવં તેન અનુલોમપઞ્ચકે ચતૂહિ પાપનારોપનાહિ કતસ્સ નિગ્ગહસ્સ તેન નિયામેન દુક્કટભાવસ્સ અત્તના કતનિગ્ગહેન સહ ઉપનીતત્તા અનિગ્ગહભાવસ્સ વા ઉપગમિતત્તાતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. એવમેવ તેન હિ યં નિગ્ગણ્હાસિ હઞ્ચિ…પે… ઇદં તે મિચ્છાતિ એતસ્સ અનિગ્ગહભાવનિગમનસ્સેવ નિગ્ગમનચતુક્કતા વેદિતબ્બા.

અનુલોમપચ્ચનીકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. પચ્ચનીકાનુલોમવણ્ણના

૭-૧૦. ‘‘અત્તનો લદ્ધિં નિસ્સાય પટિઞ્ઞા પરવાદિસ્સા’’તિ વત્વા પુન ‘‘પરમત્થવસેન પુગ્ગલસ્સ અભાવતો પટિક્ખેપો પરવાદિસ્સા’’તિ વુત્તં. તત્રાયં પટિક્ખેપો અત્તનો લદ્ધિયા યદિ કતો, પરમત્થતો અઞ્ઞેન સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેન પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતીતિ અયમસ્સ લદ્ધીતિ આપજ્જતિ. તથા ચ સતિ નાયં સમ્મુતિસચ્ચવસેન ઉપલદ્ધિં ઇચ્છન્તેન નિગ્ગહેતબ્બો. અથ અત્તનો લદ્ધિં નિગ્ગૂહિત્વા પરસ્સ લદ્ધિવસેન પટિક્ખિપતિ, પુરિમપટિઞ્ઞાય અવિરોધિતત્તા ન નિગ્ગહેતબ્બો. ન હિ અત્તનો ચ પરસ્સ ચ લદ્ધિં વદન્તસ્સ દોસો આપજ્જતીતિ. અત્તનો પન લદ્ધિયા પટિજાનિત્વા પરલદ્ધિયા પટિક્ખિપન્તેન અત્તનો લદ્ધિં છડ્ડેત્વા પરલદ્ધિ ગહિતા હોતીતિ નિગ્ગહેતબ્બોતિ અયમેત્થ અધિપ્પાયો સિયા.

પચ્ચનીકાનુલોમવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સુદ્ધસચ્ચિકટ્ઠવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ઓકાસસચ્ચિકટ્ઠો

૧. અનુલોમપચ્ચનીકવણ્ણના

૧૧. સબ્બત્થાતિ સબ્બસ્મિં સરીરેતિ અયમત્થોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સરીરં સન્ધાયા’’તિ. તત્થાતિ તસ્મિં સંખિત્તપાઠે. યસ્મા સરીરં સન્ધાય ‘‘સબ્બત્થ ન ઉપલબ્ભતી’’તિ વુત્તે સરીરતો બહિ ઉપલબ્ભતીતિ આપજ્જતિ, તસ્મા પચ્ચનીકે પટિક્ખેપો સકવાદિસ્સાતિ એતેન ન કેનચિ સભાવેન પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતીતિ અયમત્થો વુત્તો હોતિ. ન હિ કેનચિ સભાવેન ઉપલબ્ભમાનસ્સ સરીરતદઞ્ઞાવિમુત્તો ઉપલદ્ધિઓકાસો અત્થીતિ.

૩. કાલસચ્ચિકટ્ઠો

૧. અનુલોમપચ્ચનીકવણ્ણના

૧૨. પુરિમપચ્છિમજાતિકાલઞ્ચાતિ મજ્ઝિમજાતિકાલે ઉપલબ્ભમાનસ્સ તસ્સેવ પુરિમપચ્છિમજાતિકાલેસુ ઉપલદ્ધિં સન્ધાયાતિ અધિપ્પાયો. સેસં પઠમનયે વુત્તસદિસમેવાતિ ઇમેસુ તીસુ પઠમે ‘‘સબ્બત્થા’’તિ એતસ્મિં નયે વુત્તસદિસમેવ, કિં તં? પાઠસ્સ સંખિત્તતાતિ અત્થો. ઇધાપિ હિ યસ્મા ‘‘સબ્બદા ન ઉપલબ્ભતી’’તિ વુત્તે એકદા ઉપલબ્ભતીતિ આપજ્જતિ, તસ્મા પચ્ચનીકે પટિક્ખેપો સકવાદિસ્સાતિ યોજેતબ્બન્તિ.

૪. અવયવસચ્ચિકટ્ઠો

૧. અનુલોમપચ્ચનીકવણ્ણના

૧૩. તતિયનયે ચ યસ્મા ‘‘સબ્બેસુ ન ઉપલબ્ભતી’’તિ વુત્તે એકસ્મિં ઉપલબ્ભતીતિ આપજ્જતિ, તસ્મા પચ્ચનીકે પટિક્ખેપો સકવાદિસ્સાતિ યોજેતબ્બં. તેનાહ ‘‘તાદિસમેવા’’તિ.

ઓકાસાદિસચ્ચિકટ્ઠો

૨. પચ્ચનીકાનુલોમવણ્ણના

૧૪. તત્થ અનુલોમપઞ્ચકસ્સાતિઆદિમ્હિ અનુલોમપઞ્ચકન્તિ નિગ્ગહપઞ્ચકં, પચ્ચનીકન્તિ ચ પટિકમ્મં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. તત્થ અનુલોમપઞ્ચકસ્સ ‘‘સબ્બત્થ પુગ્ગલો નુપલબ્ભતી’’તિઆદિકસ્સ અત્થો ‘‘સબ્બત્થ પુગ્ગલો નુપલબ્ભતી’’તિઆદિપાળિં સંખિપિત્વા આગતે સરૂપેન અવુત્તે ‘‘યસ્મા સરીરં સન્ધાયા’’તિઆદિના (કથા. અટ્ઠ. ૧૧) વુત્તનયેન વેદિતબ્બો, પચ્ચનીકસ્સ ચ ‘‘સબ્બત્થ પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતી’’તિઆદિકસ્સ પટિકમ્મકરણવસેન વુત્તસ્સ અત્થો પટિકમ્માદિપાળિં સંખિપિત્વા આદિમત્તદસ્સનેન આગતે ‘‘પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતી’’તિઆદિમ્હિ અનુલોમે ‘‘સબ્બત્થાતિ સરીરં સન્ધાય અનુયોગો સકવાદિસ્સા’’તિઆદિના (કથા. અટ્ઠ. ૧૧) વુત્તનયેન વેદિતબ્બોતિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો. અથ વા તત્થાતિ યં આરદ્ધં, તસ્મિન્તિ એવં અત્થં અગ્ગહેત્વા તત્થ તેસુ તીસુ મુખેસૂતિ અત્થો ગહેતબ્બો. અનુલોમપઞ્ચકમૂલકા ચેત્થ સબ્બાનુલોમપચ્ચનીકપઞ્ચકપાળિ અનુલોમપઞ્ચકસ્સ પાળીતિ વુત્તા, તથા પચ્ચનીકાનુલોમપઞ્ચકપાળિ ચ પચ્ચનીકસ્સ પાળીતિ. તં સંખિપિત્વા પટિકમ્મવસેન આગતે સરૂપેન અવુત્તે ‘‘પુગ્ગલો નુપલબ્ભતી’’તિઆદિકે પચ્ચનીકે ‘‘ઉપલબ્ભતી’’તિઆદિકે અનુલોમે ચ અત્થો હેટ્ઠા સુદ્ધિકસચ્ચિકટ્ઠે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બોતિ વુત્તં હોતિ.

સચ્ચિકટ્ઠવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. સુદ્ધિકસંસન્દનવણ્ણના

૧૭-૨૭. રૂપાદીહિ સદ્ધિં સચ્ચિકટ્ઠસંસન્દનન્તિ સચ્ચિકટ્ઠસ્સ પુગ્ગલસ્સ રૂપાદીહિ સદ્ધિં સંસન્દનં, સચ્ચિકટ્ઠે વા રૂપાદીહિ સદ્ધિં પુગ્ગલસ્સ સંસન્દનન્તિ અધિપ્પાયો. પુગ્ગલો રૂપઞ્ચાતિ ચ-કારસ્સ સમુચ્ચયત્થત્તા યથા રૂપન્તિ એવં નિદસ્સનવસેન વુત્તો અત્થો વિચારેતબ્બો. રૂપાદીહિ અઞ્ઞો અનઞ્ઞો ચ પુગ્ગલો ન વત્તબ્બોતિ લદ્ધિ સમયો. ‘‘અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીરન્તિ અબ્યાકતમેતં ભગવતા’’તિઆદિકં (સં. નિ. ૪.૪૧૬) સુત્તં. અનુઞ્ઞાયમાને તદુભયવિરોધો આપજ્જતીતિ ઇમમત્થં સન્ધાયાહ ‘‘સમયસુત્તવિરોધં દિસ્વા’’તિ.

ધમ્મતોતિ પાળિતો. ‘‘પટિકમ્મચતુક્કાદીનિ સંખિત્તાનિ. પરવાદી…પે… દસ્સિતાની’’તિ વદન્તેહિ પુગ્ગલો નુપલબ્ભતિ…પે… આજાનાહિ પટિકમ્મન્તિ એત્થ આજાનાહિ નિગ્ગહન્તિ પાઠો દિટ્ઠો ભવિસ્સતિ. અઞ્ઞત્તં પટિજાનાપનત્થન્તિ યથા મયા અઞ્ઞત્તં વત્તબ્બં, તથા ચ તયાપિ તં વત્તબ્બન્તિ અઞ્ઞત્તપટિઞ્ઞાય ચોદનત્થન્તિ અત્થો. સમ્મુતિપરમત્થાનં એકત્તનાનત્તપઞ્હસ્સ ઠપનીયત્તાતિ અબ્યાકતત્તાતિ અત્થો. યદિ ઠપનીયત્તા પટિક્ખિપિતબ્બં, પરેનપિ ઠપનીયત્તા લદ્ધિમેવ નિસ્સાય પટિક્ખેપો કતોતિ સોપિ ન નિગ્ગહેતબ્બો સિયા. પરો પન પુગ્ગલોતિ કઞ્ચિ સભાવં ગહેત્વા તસ્સ ઠપનીયત્તં ઇચ્છતિ, સતિ ચ સભાવે ઠપનીયતા ન યુત્તાતિ નિગ્ગહેતબ્બો. સમ્મુતિ પન કોચિ સભાવો નત્થિ. તેનેવસ્સ એકત્તનાનત્તપઞ્હસ્સ ઠપનીયતં વદન્તો ન નિગ્ગહેતબ્બોતિ સકવાદિના પટિક્ખેપો કતોતિ અયમેત્થ અધિપ્પાયો યુત્તો.

સુદ્ધિકસંસન્દનવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. ઓપમ્મસંસન્દનવણ્ણના

૨૮-૩૬. ઉપલદ્ધિસામઞ્ઞેન અઞ્ઞત્તપુચ્છા ચાતિ ઇદઞ્ચ દ્વિન્નં સમાનતા નો અઞ્ઞત્તસ્સ કારણં યુત્તં, અથ ખો વિસું અત્તનો સભાવેન સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થેન ઉપલબ્ભનીયતાતિ વિચારેતબ્બં. ‘‘એકવીસાધિકાની’’તિ પુરિમપાઠો, વીસાધિકાનીતિ પન પઠિતબ્બં.

૩૭-૪૫. ‘‘અત્થિ પુગ્ગલો’’તિ સુત્તં અનુજાનાપેન્તેન ઉપલદ્ધિ અનુજાનિતા હોતીતિ મઞ્ઞમાનો આહ ‘‘ઉપલદ્ધિસામઞ્ઞં આરોપેત્વા’’તિ. વીસાધિકાનિ નવ પટિકમ્મપઞ્ચકસતાનિ દસ્સિતાનીતિ એતેન સુદ્ધિકસંસન્દનેપિ ‘‘આજાનાહિ પટિકમ્મ’’મિચ્ચેવ પાઠોતિ વિઞ્ઞાયતિ. યઞ્ચ વાદમુખેસુ સુદ્ધિકસચ્ચિકટ્ઠે ‘‘પટિકમ્મચતુક્ક’’ન્તિ વુત્તં, તમ્પિ ‘‘પટિકમ્મપઞ્ચક’’ન્તિ.

ઓપમ્મસંસન્દનવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. ચતુક્કનયસંસન્દનવણ્ણના

૪૬-૫૨. એકધમ્મતોપિ અઞ્ઞત્તં અનિચ્છન્તો રૂપાદિએકેકધમ્મવસેન નાનુયુઞ્જિતબ્બો. સમુદાયતો હિ અયં અઞ્ઞત્તં અનિચ્છન્તો એકદેસતો અનઞ્ઞત્તં પટિક્ખિપન્તો ન નિગ્ગહારહો સિયાતિ એતં વચનોકાસં નિવત્તેતું ‘‘અયઞ્ચ અનુયોગો’’તિઆદિમાહ. સકલન્તિ સત્તપઞ્ઞાસવિધો ધમ્મપ્પભેદો પુગ્ગલોતિ વા પરમત્થસચ્ચં પુગ્ગલોતિ વા એવં સકલં સન્ધાયાતિ અત્થો. એવં સકલં પરમત્થં ચિન્તેત્વા તન્તિવસેન અનુયોગલક્ખણસ્સ ઠપિતત્તા સકલપરમત્થતો ચ અઞ્ઞસ્સ સચ્ચિકટ્ઠસ્સ અભાવા સચ્ચિકટ્ઠેન પુગ્ગલેન તતો અઞ્ઞેન ન ભવિતબ્બન્તિ ‘‘રૂપં પુગ્ગલો’’તિ ઇમં પઞ્હં પટિક્ખિપન્તસ્સ નિગ્ગહારોપનં યુત્તન્તિ અત્થો.

સભાગવિનિબ્ભોગતોતિ રૂપતો અઞ્ઞસભાગત્તાતિ વુત્તં હોતિ. સબ્બધમ્માતિ રૂપવજ્જે સબ્બધમ્મે વદતિ. ‘‘રૂપસ્મિં પુગ્ગલો’’તિ એત્થ નિસ્સયવિનાસે વિનાસાપત્તિભયેન પટિક્ખિપતીતિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘ઉચ્છેદદિટ્ઠિભયેન ચેવા’’તિ. તીસુ પન સમયવિરોધેન પટિક્ખેપો અધિપ્પેતો. ન હિ સો સક્કાયદિટ્ઠિં ઇચ્છતિ, અપિચ સસ્સતદિટ્ઠિભયેન પટિક્ખિપતીતિ યુત્તં વત્તું. સક્કાયદિટ્ઠીસુ હિ પઞ્ચેવ ઉચ્છેદદિટ્ઠિયો, સેસાસસ્સતદિટ્ઠિયોતિ. અઞ્ઞત્ર રૂપાતિ એત્થ ચ રૂપવા પુગ્ગલોતિ અયમત્થો સઙ્ગહિતોતિ વેદિતબ્બો.

ચતુક્કનયસંસન્દનવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિટ્ઠિતા ચ સંસન્દનકથાવણ્ણના.

૮. લક્ખણયુત્તિવણ્ણના

૫૪. પચ્ચનીકાનુલોમેતિ ઇદં યં વક્ખતિ ‘‘છલવસેન પન વત્તબ્બં ‘આજાનાહિ પટિકમ્મ’ન્તિઆદી’’તિ (કથા. અટ્ઠ. ૫૪), તેન પન ન સમેતિ. પચ્ચનીકાનુલોમે હિ પચ્ચનીકે ‘‘આજાનાહિ નિગ્ગહ’’ન્તિ વત્તબ્બં, ન પન ‘‘પટિકમ્મ’’ન્તિ.

લક્ખણયુત્તિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. વચનસોધનવણ્ણના

૫૫-૫૯. પુગ્ગલો ઉપલબ્ભતીતિ પદદ્વયસ્સ અત્થતો એકત્તેતિ એત્થ તદેવ એકત્તં પરેન સમ્પટિચ્છિતં અસમ્પટિચ્છિતન્તિ વિચારેતબ્બમેતં. પુગ્ગલસ્સ હિ અવિભજિતબ્બતં, ઉપલબ્ભતીતિ એતસ્સ વિભજિતબ્બતં વદન્તો વિભજિતબ્બાવિભજિતબ્બત્થાનં ઉપલબ્ભતિપુગ્ગલ-સદ્દાનં કથં અત્થતો એકત્તં સમ્પટિચ્છેય્યાતિ? યથા ચ વિભજિતબ્બાવિભજિતબ્બત્થાનં ઉપલબ્ભતિ-રૂપ-સદ્દાનં તં વિભાગં વદતો રૂપં કિઞ્ચિ ઉપલબ્ભતિ, કિઞ્ચિ ન ઉપલબ્ભતીતિ અયં પસઙ્ગો નાપજ્જતિ, એવં એતસ્સપિ યથાવુત્તવિભાગં વદતો યથાઆપાદિતેન પસઙ્ગેન ન ભવિતબ્બન્તિ મગ્ગિતબ્બો એત્થ અધિપ્પાયો.

૬૦. ‘‘સુઞ્ઞતો લોકં અવેક્ખસ્સૂ’’તિ (સુ. નિ. ૧૧૨૫) એતેન અત્થતો પુગ્ગલો નત્થીતિ વુત્તં હોતીતિ આહ ‘‘નત્થીતિપિ વુત્ત’’ન્તિ.

વચનસોધનવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. પઞ્ઞત્તાનુયોગવણ્ણના

૬૧-૬૬. રૂપકાયાવિરહં સન્ધાય ‘‘રૂપકાયસબ્ભાવતો’’તિ આહ. ‘‘રૂપિનો વા અરૂપિનો વા’’તિ (ઇતિવુ. ૯૦) સુત્તે આગતપઞ્ઞત્તિં સન્ધાય ‘‘તથારૂપાય ચ પઞ્ઞત્તિયા અત્થિતાયા’’તિ. વીતરાગસબ્ભાવતોતિ કામીભાવસ્સ અનેકન્તિકત્તા કામધાતુયા આયત્તત્તાભાવતો ચ ‘‘કામી’’તિ ન વત્તબ્બોતિ પટિક્ખિપતીતિ અધિપ્પાયો.

૬૭. કાયાનુપસ્સનાયાતિ કારણવચનમેતં, કાયાનુપસ્સનાય કારણભૂતાય એવંલદ્ધિકત્તાતિ અત્થો. આહચ્ચ ભાસિતન્તિ ‘‘અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીરન્તિ અબ્યાકતમેતં મયા’’તિ (મ. નિ. ૨.૧૨૮) આહચ્ચ ભાસિતં.

પઞ્ઞત્તાનુયોગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૧. ગતિઅનુયોગવણ્ણના

૬૯-૭૨. ‘‘દસ્સેન્તો ‘તેન હિ પુગ્ગલો સન્ધાવતી’તિઆદિમાહા’’તિ વુત્તં, ‘‘દસ્સેન્તો ‘ન વત્તબ્બં પુગ્ગલો સન્ધાવતી’તિઆદિમાહા’’તિ પન ભવિતબ્બં, દસ્સેત્વાતિ વા વત્તબ્બં.

૯૧. યેન રૂપસઙ્ખાતેન સરીરેન સદ્ધિં ગચ્છતીતિ એત્થ ‘‘રૂપેન સદ્ધિં ગચ્છતી’’તિ વદન્તેન ‘‘રૂપં પુગ્ગલો’’તિ અનનુઞ્ઞાતત્તા યેનાકારેન તં જીવં તં સરીરન્તિ ઇદં આપજ્જતિ, સો વત્તબ્બો. અસઞ્ઞૂપપત્તિં સન્ધાયાતિ નિરયૂપગસ્સ પુગ્ગલસ્સ અસઞ્ઞૂપગસ્સ અરૂપૂપગસ્સ ચ અન્તરાભવં ન ઇચ્છતીતિ ચુતિતો અનન્તરં ઉપપત્તિં સન્ધાયાતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. યે પન ચુતિકાલે ઉપપત્તિકાલે ચ અસઞ્ઞૂપપત્તિકાલે ચ અસઞ્ઞસત્તેસુ સઞ્ઞા અત્થીતિ ગહેત્વા અસઞ્ઞૂપગસ્સ ચ અન્તરાભવં ઇચ્છેય્યું, તેસં અન્તરાભવભાવતો ‘‘અસઞ્ઞૂપપત્તિ અવેદના’’તિ ન સક્કા વત્તુન્તિ.

૯૨. અવેદનોતિઆદીસુ તદઞ્ઞન્તિ સઞ્ઞભવતો અઞ્ઞં અસઞ્ઞાનેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનુપપત્તિં. નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનેપિ હિ ન વત્તબ્બં સઞ્ઞા અત્થીતિ ઇચ્છન્તિ.

૯૩. યસ્મા રૂપાદિધમ્મે વિના પુગ્ગલો નત્થીતિ ઇન્ધનુપાદાનો અગ્ગિ વિય ઇન્ધનેન રૂપાદિઉપાદાનો પુગ્ગલો રૂપાદિના વિના નત્થીતિ લદ્ધિવસેન વદતિ.

ગતિઅનુયોગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૨. ઉપાદાપઞ્ઞત્તાનુયોગવણ્ણના

૯૭. નીલં રૂપં ઉપાદાય નીલોતિઆદીસૂતિ ‘‘નીલં રૂપં ઉપાદાય નીલકસ્સ પુગ્ગલસ્સ પઞ્ઞત્તી’’તિ એત્થ યો પુટ્ઠો નીલં ઉપાદાય નીલોતિ, તદાદીસૂતિ અત્થો.

૯૮. છેકટ્ઠં સન્ધાયાતિ છેકટ્ઠં સન્ધાય વુત્તં, ન કુસલપઞ્ઞત્તિં. ‘‘કુસલં વેદનં ઉપાદાયા’’તિ મઞ્ઞમાનો પટિજાનાતીતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

૧૧૨. ઇદાનિ …પે… દસ્સેતું ‘‘યથા રુક્ખ’’ન્તિઆદિમાહાતિ પુબ્બપક્ખં દસ્સેત્વા ઉત્તરમાહાતિ વુત્તં હોતિ.

૧૧૫. ‘‘યસ્સ રૂપં સો રૂપવા’’તિ ઉત્તરપક્ખે વુત્તં વચનં ઉદ્ધરિત્વા ‘‘યસ્મા’’તિઆદિમાહ.

૧૧૬. ચિત્તાનુપસ્સનાવસેનાતિ ચિત્તાનુપસ્સનાવસેન પરિદીપિતસ્સ સરાગાદિચિત્તયોગસ્સ વસેનાતિ અધિપ્પાયો.

૧૧૮. યેનાતિ ચક્ખુન્તિ ‘‘યેના’’તિ વુત્તં કરણં ચક્ખુન્તિ અત્થો. ચક્ખુમેવ રૂપં પસ્સતીતિ વિઞ્ઞાણનિસ્સયભાવૂપગમનમેવ ચક્ખુસ્સ દસ્સનં નામ હોતીતિ સન્ધાય વદતિ.

ઉપાદાપઞ્ઞત્તાનુયોગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૩. પુરિસકારાનુયોગવણ્ણના

૧૨૩. કરણમત્તન્તિ કમ્માનં નિપ્ફાદકપ્પયોજકભાવેન પવત્તા ખન્ધા.

૧૨૪. પુરિમકમ્મેન વિના પુગ્ગલસ્સ જાતિ, જાતસ્સ ચ વિજ્જટ્ઠાનાદીસુ સમ્મા મિચ્છા વા પવત્તિ નત્થીતિ સન્ધાય ‘‘પુરિમકમ્મમેવ તસ્સા’’તિઆદિમાહ.

૧૨૫. કમ્મવટ્ટસ્સાતિ એત્થ કમ્મકારકસ્સ યો કારકો, તેનપિ અઞ્ઞં કમ્મં કાતબ્બં, તસ્સ કારકેનપિ અઞ્ઞન્તિ એવં કમ્મવટ્ટસ્સ અનુપચ્છેદં વદન્તિ. પુગ્ગલસ્સ કારકો કમ્મસ્સ કારકો આપજ્જતીતિ વિચારેતબ્બમેતં. માતાપિતૂહિ જનિતતાદિના તસ્સ કારકં ઇચ્છન્તસ્સ કમ્મકારકાનં કારકપરમ્પરા આપજ્જતીતિ ઇદઞ્ચ વિચારેતબ્બં.

૧૭૦. સુત્તવિરોધભયેનાતિ ‘‘સો કરોતિ સો પટિસંવેદયતીતિ ખો, બ્રાહ્મણ, અયમેકો અન્તો’’તિઆદીહિ (સં. નિ. ૨.૪૬) વિરોધભયા.

૧૭૧. ‘‘ઇધ નન્દતિ પેચ્ચ નન્દતી’’તિ (ધ. પ. ૧૮) વચનતો કમ્મકરણકાલે વિપાકપટિસંવેદનકાલે ચ સોયેવાતિ પટિજાનાતીતિ અધિપ્પાયો. સયંકતં સુખદુક્ખન્તિ ચ પુટ્ઠો ‘‘કિં નુ ખો, ભો ગોતમ, સયંકતં સુખં દુક્ખન્તિ? મા હેવં કસ્સપા’’તિઆદિસુત્તવિરોધા (સં. નિ. ૨.૧૮) પટિક્ખિપતિ.

૧૭૬. લદ્ધિમત્તમેવેતન્તિ સોયેવેકો નેવ સો હોતિ ન અઞ્ઞોતિ ઇદં પન નત્થેવ, તસ્મા એવંવાદિનો અસયંકારન્તિઆદિ આપજ્જતીતિ અધિપ્પાયો. અપિચાતિઆદિના ઇદં દસ્સેતિ – ન પરસ્સ ઇચ્છાવસેનેવ ‘‘સો કરોતી’’તિઆદિ અનુયોગો વુત્તો, અથ ખો ‘‘સો કરોતી’’તિઆદીસુ એકં અનિચ્છન્તસ્સ ઇતરં, તઞ્ચ અનિચ્છન્તસ્સ અઞ્ઞં આપન્નન્તિ એવં કારકવેદકિચ્છાય ઠત્વા ‘‘સો કરોતી’’તિઆદીસુ તં તં અનિચ્છાય આપન્નવસેનાપીતિ. અથ વા ન કેવલં ‘‘સો કરોતી’’તિઆદીનં સબ્બેસં આપન્નત્તા, અથ ખો એકેકસ્સેવ ચ આપન્નત્તા અયં અનુયોગો કતોતિ દસ્સેતિ. પુરિમનયેનેવાતિ એતેન ‘‘ઇધ નન્દતી’’તિઆદિ સબ્બં પટિજાનનાદિકારણં એકતો યોજેતબ્બન્તિ દસ્સેતિ.

પુરિસકારાનુયોગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

કલ્યાણવગ્ગો નિટ્ઠિતો.

૧૪. અભિઞ્ઞાનુયોગવણ્ણના

૧૯૩. અભિઞ્ઞાનુયોગાદિવસેન અરહત્તસાધનાતિ એત્થ ‘‘નનુ અત્થિ કોચિ ઇદ્ધિં વિકુબ્બતી’’તિ અભિઞ્ઞાઅનુયોગો ચ ‘‘હઞ્ચિ અત્થિ કોચિ ઇદ્ધિં વિકુબ્બતી’’તિ ઠપના ચ ‘‘તેન વત રે’’તિઆદિ પાપના ચ આદિસદ્દસઙ્ગહિતો અત્થોવ દટ્ઠબ્બો. આસવક્ખયઞાણં પનેત્થ અભિઞ્ઞા વુત્તાતિ તદભિઞ્ઞાવતો અરહતો સાધનં ‘‘અરહત્તસાધના’’તિ આહ. અરહતો હિ સાધના તબ્ભાવસ્સ ચ સાધના હોતિયેવાતિ.

અભિઞ્ઞાનુયોગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૫-૧૮. ઞાતકાનુયોગાદિવણ્ણના

૨૦૯. તથારૂપસ્સાતિ તતિયકોટિભૂતસ્સ સચ્ચિકટ્ઠસ્સ અભાવાતિ અધિપ્પાયો. એવં પન પટિક્ખિપન્તો અસચ્ચિકટ્ઠં તતિયકોટિભૂતં પુગ્ગલં વદેય્યાતિ તાદિસં પુગ્ગલં ઇચ્છન્તો હિ સુત્તેન નિગ્ગહેતબ્બો સિયા. કસ્મા? તથારૂપસ્સ સચ્ચિકટ્ઠસ્સ અભાવતોતિ, તથારૂપસ્સ કસ્સચિ સભાવસ્સ અભાવતો પટિક્ખેપારહત્તા અત્તનો લદ્ધિં નિગૂહિત્વા પટિક્ખેપો પરવાદિસ્સાતિ અયમત્થો દટ્ઠબ્બો.

ઞાતકાનુયોગાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૯. પટિવેધાનુયોગાદિવણ્ણના

૨૧૮. પરિગ્ગહિતવેદનોતિ વચનેન અપરિગ્ગહિતવેદનસ્સ ‘‘સુખિતોસ્મિ, દુક્ખિતોસ્મી’’તિ જાનનં પજાનનં નામ ન હોતીતિ દસ્સેતિ યોગાવચરસ્સ સુખુમાનમ્પિ વેદનાનં પરિચ્છેદનસમત્થતઞ્ચ.

૨૨૮. લક્ખણવચનન્તિ રૂપબ્ભન્તરગમનં સહરૂપભાવો, બહિદ્ધા નિક્ખમનં વિનારૂપભાવોતિ અધિપ્પાયો.

૨૩૭. ઇમા ખોતિ ઓળારિકો અત્તપટિલાભો મનોમયો અત્તપટિલાભો અરૂપો અત્તપટિલાભોતિ ઇમા લોકસ્સ સમઞ્ઞા, યાહિ તથાગતો વોહરતિ અપરામસં, યો સચ્ચો મોઘો વા સિયા, તસ્મિં અનુપલબ્ભમાનેપિ અત્તનિ તદનુપલબ્ભતોયેવ પરામાસં અત્તદિટ્ઠિં અનુપ્પાદેન્તો લોકે અત્તપટિલાભોતિ પવત્તવોહારવસેનેવ વોહરતીતિ અયમેત્થ અત્થો. એત્થ ચ પચ્ચત્તસામઞ્ઞલક્ખણવસેન પુગ્ગલસ્સ અત્થિતં પટિક્ખિપિત્વા લોકવોહારેન અત્થિતં વદન્તેન પુગ્ગલોતિ કોચિ સભાવો નત્થીતિ વુત્તં હોતિ. સતિ હિ તસ્મિં અત્તનો સભાવેનેવ અત્થિતા વત્તબ્બા સિયા, ન લોકવોહારેનાતિ. ઇમિના પન યથા સમેતિ, યથા ચ પરામાસો ન હોતિ, એવં ઇતો પુરિમા ચ અત્થવણ્ણના યોજેતબ્બા.

લોકસમ્મુતિકારણન્તિ યસ્મા લોકસમ્મુતિવસેન પવત્તં, તસ્મા સચ્ચન્તિ વુત્તં હોતિ. તથલક્ખણન્તિ તથકારણં. યસ્મા ધમ્માનં તથતાય પવત્તં, તસ્મા સચ્ચન્તિ દસ્સેતિ.

પટિવેધાનુયોગાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પુગ્ગલકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. પરિહાનિકથા

૧. વાદયુત્તિપરિહાનિકથાવણ્ણના

૨૩૯. ‘‘દ્વેમે, ભિક્ખવે, ધમ્મા સેક્ખસ્સ ભિક્ખુનો પરિહાનાય સંવત્તન્તી’’તિ (અ. નિ. ૨.૧૮૫) ઇદં સુત્તં અરહતો પરિહાનિલદ્ધિયા ન નિસ્સયો, અથ ખો અનાગામિઆદીનં પરિહાનિલદ્ધિયા, તસ્મા અરહતોપિ પરિહાનિં ઇચ્છન્તીતિ એત્થ પિ-સદ્દેન અનાગામિસ્સપિ સકદાગામિસ્સપીતિ યોજેતબ્બં.

‘‘તતિયસ્મિમ્પિ મુદિન્દ્રિયાવ અધિપ્પેતા. તેસઞ્હિ સબ્બેસમ્પિ પરિહાનિ ન હોતીતિ તસ્સ લદ્ધી’’તિ પુરિમપાઠો, મુદિન્દ્રિયેસ્વેવ પન અધિપ્પેતેસુ પરિક્ખેપો ન કાતબ્બો સિયા, કતો ચ, તસ્મા ‘‘તતિયસ્મિમ્પિ તિક્ખિન્દ્રિયાવ અધિપ્પેતા. તેસઞ્હિ સબ્બેસમ્પિ પરિહાનિ ન હોતીતિ તસ્સ લદ્ધી’’તિ પઠન્તિ.

અયોનિસો અત્થં ગહેત્વાતિ સોતાપન્નોયેવ નિયતોતિ વુત્તોતિ સોયેવ ન પરિહાયતિ, ન ઇતરેતિ અત્થં ગહેત્વા. ‘‘ઉપરિમગ્ગત્થાયા’’તિ વુત્તં અત્થં અગ્ગહેત્વા નિયતોતિ સોતાપત્તિફલા ન પરિહાયતીતિ એતમત્થં ગણ્હીતિ પન વદન્તિ.

વાદયુત્તિપરિહાનિકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. અરિયપુગ્ગલસંસન્દનપરિહાનિવણ્ણના

૨૪૧. યં પનેત્થાતિઆદિમ્હિ દસ્સનમગ્ગફલે ઠિતસ્સ અનન્તરં અરહત્તપ્પત્તિં, તતો પરિહાયિત્વા તત્થ ચ ઠાનં ઇચ્છન્તો પુન વાયામેન તદનન્તરં અરહત્તપ્પત્તિં ન ઇચ્છતીતિ વિચારેતબ્બમેતં.

૨૬૨. અવસિપ્પત્તો ઝાનલાભીતિ સેક્ખો વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બો. પુથુજ્જનો પન વસિપ્પત્તો અવસિપ્પત્તો ચ સમયવિમુત્તઅસમયવિમુત્તતન્તિયા અગ્ગહિતો, ભજાપિયમાનો પન સમાપત્તિવિક્ખમ્ભિતાનં કિલેસાનં વસેન સમયવિમુત્તભાવં ભજેય્યાતિ વુત્તોતિ.

અરિયપુગ્ગલસંસન્દનપરિહાનિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. સુત્તસાધનપરિહાનિવણ્ણના

૨૬૫. ઉત્તમહીનભેદો ‘‘તત્ર યાયં પટિપદા સુખા ખિપ્પાભિઞ્ઞા, સા ઉભયેનેવ પણીતા અક્ખાયતી’’તિઆદિસુત્તવસેન (દી. નિ. ૩.૧૫૨) વુત્તો. ‘‘દિટ્ઠં સુતં મુત’’ન્તિ એત્થ વિય મુતસદ્દો પત્તબ્બં વદતીતિ આહ ‘‘ફુસનારહ’’ન્તિ.

૨૬૭. અપ્પત્તપરિહાનાય ચેવ સંવત્તન્તિ યથાકતસન્નિટ્ઠાનસ્સ સમયવિમુત્તસ્સાતિ અધિપ્પાયો.

સુત્તસાધનપરિહાનિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પરિહાનિકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. બ્રહ્મચરિયકથા

૧. સુદ્ધબ્રહ્મચરિયકથાવણ્ણના

૨૬૯. ‘‘પરનિમ્મિતવસવત્તિદેવે ઉપાદાય તદુપરી’’તિ વુત્તં, ‘‘તીહિ, ભિક્ખવે, ઠાનેહી’’તિ (અ. નિ. ૯.૨૧) પન સુત્તસ્સ વચનેન હેટ્ઠાપિ મગ્ગભાવનમ્પિ ન ઇચ્છન્તીતિ વિઞ્ઞાયતિ.

૨૭૦. ‘‘ગિહીનઞ્ચેવ એકચ્ચાનઞ્ચ દેવાનં મગ્ગપટિલાભં સન્ધાય પટિક્ખેપો તસ્સેવા’’તિ વુત્તં, ‘‘યત્થ નત્થી’’તિ પન ઓકાસવસેન પુટ્ઠો પુગ્ગલવસેન તસ્સ પટિક્ખેપો ન યુત્તો. યદિ ચ તસ્સાયં અધિપ્પાયો, સકવાદિના સમાનાધિપ્પાયત્તા ન નિગ્ગહેતબ્બો.

૨૭૧. એકન્તરિકપઞ્હાતિ પરવાદીસકવાદીનં અઞ્ઞમઞ્ઞં પઞ્હન્તરિકા પઞ્હા.

સુદ્ધબ્રહ્મચરિયકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. સંસન્દનબ્રહ્મચરિયકથાવણ્ણના

૨૭૩. રૂપાવચરમગ્ગેન હિ સો ઇધવિહાયનિટ્ઠો નામ જાતોતિ ઇદં ‘‘ઇધ ભાવિતમગ્ગો હિ અનાગામી ઇધવિહાયનિટ્ઠો નામ હોતી’’તિઆદિકેન લદ્ધિકિત્તનેન કથં સમેતીતિ વિચારેતબ્બં. પુબ્બે પન અનાગામી એવ અનાગામીતિ વુત્તો, ઇધ ઝાનાનાગામિસોતાપન્નાદિકોતિ અધિપ્પાયો. ઇધ અરહત્તમગ્ગં ભાવેત્વા ઇધેવ ફલં સચ્છિકરોન્તં ‘‘ઇધપરિનિબ્બાયી’’તિ વદતિ, ઇધ પન મગ્ગં ભાવેત્વા તત્થ ફલં સચ્છિકરોન્તં ‘‘તત્થપરિનિબ્બાયી અરહા’’તિ.

સંસન્દનબ્રહ્મચરિયકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

બ્રહ્મચરિયકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. ઓધિસોકથાવણ્ણના

૨૭૪. ઓધિસો ઓધિસોતિ એતસ્સ અત્થં દસ્સેન્તો ‘‘એકદેસેન એકદેસેના’’તિ આહ.

ઓધિસોકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. જહતિકથાવણ્ણના

૧. નસુત્તાહરણકથાવણ્ણના

૨૮૦. કિચ્ચસબ્ભાવન્તિ તીહિ પહાતબ્બસ્સ પહીનતં. તં પન કિચ્ચં યદિ તેનેવ મગ્ગેન સિજ્ઝતીતિ લદ્ધિ, પુથુજ્જનકાલે એવ કામરાગબ્યાપાદા પહીનાતિ લદ્ધીતિ એતં ન સમેતિ, તસ્મા પુથુજ્જનકાલે પહીનાનમ્પિ દસ્સનમગ્ગે ઉપ્પન્ને પુન કદાચિ અનુપ્પત્તિતો તિણ્ણં મગ્ગાનં કિચ્ચં સમ્ભવતીતિ અધિપ્પાયો.

નસુત્તાહરણકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

જહતિકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. સબ્બમત્થીતિકથા

૧. વાદયુત્તિવણ્ણના

૨૮૨. સબ્બસ્મિં સરીરે સબ્બન્તિ સિરસિ પાદા પચ્છતો ચક્ખૂનીતિ એવં સબ્બં સબ્બત્થ અત્થીતિ અત્થો. સબ્બસ્મિં કાલેતિ બાલકાલે યુવતા, વુડ્ઢકાલે બાલતા, એવં સબ્બસ્મિં કાલે સબ્બં. સબ્બેનાકારેનાતિ નીલાકારેન પીતં, પીતાકારેન લોહિતન્તિ એવં. સબ્બેસુ ધમ્મેસૂતિ ચક્ખુસ્મિં સોતં, સોતસ્મિં ઘાનન્તિ એવં. અયુત્તન્તિ યોગરહિતં વદતિ, તં પન એકસભાવં. કથં પન એકસભાવસ્સ યોગરહિતતાતિ તં દસ્સેન્તો ‘‘નાનાસભાવાનઞ્હી’’તિઆદિમાહ. દ્વિન્નઞ્હિ નાનાસભાવાનં અઙ્ગુલીનં મેણ્ડકાનં વા અઞ્ઞમઞ્ઞયોગો હોતિ, ન એકસ્સેવ સતો, તસ્મા યો નાનાસભાવેસુ હોતિ યોગો, તેન રહિતં એકસભાવં અયોગન્તિ વુત્તં. ઇદં પુચ્છતીતિ પરવાદીદિટ્ઠિયા મિચ્છાદિટ્ઠિભાવં ગહેત્વા ઉપ્પન્નાય અત્તનો દિટ્ઠિયા સમ્માદિટ્ઠિભાવો અત્થીતિ વુત્તં હોતિ.

વાદયુત્તિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. કાલસંસન્દનવણ્ણના

૨૮૫. અતીતાનાગતં પહાય પચ્ચુપ્પન્નરૂપમેવ અપ્પિયં અવિભજિતબ્બં કરિત્વાતિ પચ્ચુપ્પન્નસદ્દેન રૂપસદ્દેન ચાતિ ઉભોહિપિ પચ્ચુપ્પન્નરૂપમેવ વત્તબ્બં કત્વાતિ વુત્તં હોતિ. પઞ્ઞત્તિયા અવિગતત્તાતિ એતેન ઇદં વિઞ્ઞાયતિ ‘‘ન રૂપપઞ્ઞત્તિ વિય વત્થપઞ્ઞત્તિ સભાવપરિચ્છિન્ને પવત્તા વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ, અથ ખો પુબ્બાપરિયવસેન પવત્તમાનં રૂપસમૂહં ઉપાદાય પવત્તા અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ, તસ્મા વત્થભાવસ્સ ઓદાતભાવવિગમે વિગમાવત્તબ્બતા યુત્તા, ન પન રૂપભાવસ્સ પચ્ચુપ્પન્નભાવવિગમે’’તિ.

કાલસંસન્દનવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

વચનસોધનવણ્ણના

૨૮૮. અનાગતં વા પચ્ચુપ્પન્નં વા હુત્વા હોતીતિ વુત્તન્તિ એત્થ અનાગતં અનાગતં હુત્વા પુન પચ્ચુપ્પન્નં હોન્તં હુત્વા હોતીતિ, તથા પચ્ચુપ્પન્નં પચ્ચુપ્પન્નં હોન્તં પુબ્બે અનાગતં હુત્વા પચ્ચુપ્પન્નં હોતીતિ હુત્વા હોતીતિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. કિં તે તમ્પિ હુત્વા હોતીતિ તબ્ભાવાવિગમતો હુત્વાહોતિભાવાનુપરમં અનુપચ્છેદં પુચ્છતીતિ અધિપ્પાયો યુત્તો. હુત્વા ભૂતસ્સ પુન હુત્વા અભાવતોતિ અનાગતં હુત્વા પચ્ચુપ્પન્નભૂતસ્સ પુન અનાગતં હુત્વા પચ્ચુપ્પન્નાભાવતો.

યસ્મા તન્તિ તં હુત્વા ભૂતં પચ્ચુપ્પન્નં યસ્મા અનાગતં હુત્વા પચ્ચુપ્પન્નં હોન્તં ‘‘હુત્વા હોતી’’તિ સઙ્ખ્યં ગતં, તસ્મા દુતિયમ્પિ ‘‘હુત્વા હોતી’’તિ વચનં અરહતીતિ પટિજાનાતીતિ અધિપ્પાયો. એવં પન ધમ્મે હુત્વાહોતિભાવાનુપરમં વદન્તસ્સ અધમ્મે સસવિસાણે નહુત્વાન હોતિભાવાનુપરમો આપજ્જતીતિ અધિપ્પાયેન ‘‘અથ ન’’ન્તિઆદિમાહ.

પટિક્ખિત્તનયેનાતિ કાલનાનત્તેન. પટિઞ્ઞાતનયેનાતિ અત્થાનાનત્તેન. અત્થાનાનત્તં ઇચ્છન્તોપિ પન અનાગતસ્સ પચ્ચુપ્પન્ને વુત્તં હોતિભાવં, પચ્ચુપ્પન્નસ્સ ચ અનાગતે વુત્તં હુત્વાભાવં કથં પટિજાનાતીતિ વિચારેતબ્બં. અત્થાનાનત્તમેવ હિ તેન અનુઞ્ઞાયતિ, ન અનાગતે પચ્ચુપ્પન્નભાવો, પચ્ચુપ્પન્ને વા અનાગતભાવોતિ. પુરિમં પટિક્ખિત્તપઞ્હં પરિવત્તિત્વાતિ અનુઞ્ઞાતપઞ્હસ્સ હુત્વા હોતિ હુત્વા હોતીતિ દોસો વુત્તોતિ અવુત્તદોસં અતિક્કમ્મ પટિક્ખિત્તપઞ્હં પુન ગહેત્વા તેન ચોદેતીતિ અત્થો. એત્થ ચ અત્થાનાનત્તેન હુત્વાહોતીતિ અનુજાનન્તસ્સ દોસો કાલનાનત્તાયેવ અનાગતં પચ્ચુપ્પન્નન્તિ પટિક્ખેપેન કથં હોતીતિ? તસ્સેવ અનુજાનનપટિક્ખેપતોતિ અધિપ્પાયો.

એકેકન્તિ અનાગતમ્પિ ન હુત્વા ન હોતિ પચ્ચુપ્પન્નમ્પીતિ તદુભયં ગહેત્વા ‘‘એકેકં ન હુત્વા ન હોતિ ન હુત્વા ન હોતી’’તિ વુત્તં, ન એકેકમેવ ન હુત્વા ન હોતિ ન હુત્વા ન હોતીતિ. એસ નયો પુરિમસ્મિં ‘‘એકેકં હુત્વા હોતિ હુત્વા હોતી’’તિ વચનેપિ. અનાગતસ્સ હિ ‘‘હુત્વા હોતી’’તિ નામં પચ્ચુપ્પન્નસ્સ ચાતિ દ્વેપિ નામાનિ સઙ્ગહેત્વા ‘‘હુત્વા હોતિ હુત્વા હોતી’’તિ ચોદિતં, તથા ‘‘ન હુત્વા ન હોતિ ન હુત્વા ન હોતી’’તિ ચાતિ અધિપ્પાયો. સબ્બતો અન્ધકારેન પરિયોનદ્ધો વિયાતિ એતેન અપરિયોનદ્ધેન પટિજાનિતબ્બં સિયાતિ દસ્સેતિ. એત્થ ચ પુરિમનયે હુત્વા ભૂતસ્સ પુન હુત્વાહોતિભાવો ચોદિતો, દુતિયનયે અનાગતાદીસુ એકેકસ્સ હુત્વાહોતિનામતાતિ અયં વિસેસો.

વચનસોધનવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અતીતઞાણાદિકથાવણ્ણના

૨૯૦. પુન પુટ્ઠો…પે… અત્થિતાય પટિજાનાતીતિ એત્થ પચ્ચુપ્પન્નં ઞાણં તેનાતિ એતેન અનુવત્તમાનાપેક્ખનવચનેન કથં વુચ્ચતીતિ વિચારેતબ્બં.

અતીતઞાણાદિકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અરહન્તાદિકથાવણ્ણના

૨૯૧. યુત્તિવિરોધો અરહતો સરાગાદિભાવે પુથુજ્જનેન અનાનત્તં બ્રહ્મચરિયવાસસ્સ અફલતાતિ એવમાદિકો દટ્ઠબ્બો.

અરહન્તાદિકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પદસોધનકથાવણ્ણના

૨૯૫. તેન કારણેનાતિ અતીતઅત્થિસદ્દાનં એકત્થત્તા અત્થિસદ્દત્થસ્સ ચ ન્વાતીતભાવતો ‘‘અતીતં ન્વાતીતં, ન્વાતીતઞ્ચ અતીતં હોતી’’તિ વુત્તં હોતિ. એત્થ પન અતીતાદીનં અત્થિતં વદન્તસ્સ પરવાદિસ્સેવાયં દોસો યથા આપજ્જતિ, ન પન ‘‘નિબ્બાનં અત્થી’’તિ વદન્તસ્સ સકવાદિસ્સ, તથા પટિપાદેતબ્બં.

પદસોધનકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સબ્બમત્થીતિકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. એકચ્ચંઅત્થીતિકથા

૧. અતીતાદિએકચ્ચકથાવણ્ણના

૨૯૯. તિણ્ણં રાસીનન્તિ અવિપક્કવિપાકવિપક્કવિપાકઅવિપાકાનં. વોહારવસેન અવિપક્કવિપાકાનં અત્થિતં વદન્તો કથં ચોદેતબ્બોતિ વિચારેતિ ‘‘કમ્મુપચયં ચિત્તવિપ્પયુત્તં સઙ્ખારં ઇચ્છન્તી’’તિ.

એકચ્ચંઅત્થીતિકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. સતિપટ્ઠાનકથાવણ્ણના

૩૦૧. લોકુત્તરભાવં પુચ્છનત્થાયાતિ લોકિયલોકુત્તરાય સમ્માસતિયા સતિપટ્ઠાનત્તા, લોકુત્તરાયયેવ વા પરમત્થસતિપટ્ઠાનત્તા તસ્સા વસેન લોકુત્તરભાવં પુચ્છનત્થાયાતિ અત્થો. પભેદપુચ્છાવસેનાતિ લોકિયલોકુત્તરસતિપટ્ઠાનસમુદાયભૂતસ્સ સતિપટ્ઠાનસ્સ પભેદાનં પુચ્છાવસેન.

સતિપટ્ઠાનકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.