(૭) ૨. ભૂમિચાલવગ્ગો

૧-૫. ઇચ્છાસુત્તાદિવણ્ણના

૬૧-૬૫. સત્તમસ્સ પઠમાદીનિ સુવિઞ્ઞેય્યાનિ. પઞ્ચમે (દી.નિ.ટી. ૨.૧૭૩) અભિભવતીતિ અભિભુ, પરિકમ્મં, ઞાણં વા. અભિભુ આયતનં એતસ્સાતિ અભિભાયતનં, ઝાનં. અભિભવિતબ્બં વા આરમ્મણસઙ્ખાતં આયતનં એતસ્સાતિ અભિભાયતનં. અથ વા આરમ્મણાભિભવનતો અભિતુ ચ તં આયતનઞ્ચ યોગિનો સુખવિસેસાનં અધિટ્ઠાનભાવતો મનાયતનધમ્માયતનભાવતો ચાતિપિ સસમ્પયુત્તજ્ઝાનં અભિભાયતનં. તેનાહ ‘‘અભિભવનકારણાની’’તિઆદિ. તાનિ હીતિ અભિભાયતનસઞ્ઞિતાનિ ઝાનાનિ. ‘‘પુગ્ગલસ્સ ઞાણુત્તરિયતાયા’’તિ ઇદં ઉભયત્થાપિ યોજેતબ્બં. કથં? પટિપક્ખભાવેન પચ્ચનીકધમ્મે અભિભવન્તિ પુગ્ગલસ્સ ઞાણુત્તરિયતાય આરમ્મણાનિ અભિભવન્તિ. ઞાણબલેનેવ હિ આરમ્મણાભિભવનં વિય પટિપક્ખાભિભવોપીતિ.

પરિકમ્મવસેન અજ્ઝત્તં રૂપસઞ્ઞી, ન અપ્પનાવસેન. ન હિ પટિભાગનિમિત્તારમ્મણા અપ્પના અજ્ઝત્તવિસયા સમ્ભવતિ. તં પન અજ્ઝત્તપરિકમ્મવસેન લદ્ધં કસિણનિમિત્તં અવિસુદ્ધમેવ હોતિ, ન બહિદ્ધાપરિકમ્મવસેન લદ્ધં વિય વિસુદ્ધં.

પરિત્તાનીતિ યથાલદ્ધાનિ સુપ્પસરાવમત્તાનિ. તેનાહ ‘‘અવડ્ઢિતાની’’તિ. પરિત્તવસેનેવાતિ વણ્ણવસેન આભોગે વિજ્જમાનેપિ પરિત્તવસેનેવ ઇદં અભિભાયતનં વુત્તં. પરિત્તતા હેત્થ અભિભવનસ્સ કારણં. વણ્ણાભોગે સતિપિ અસતિપિ અભિભાયતનભાવના નામ તિક્ખપઞ્ઞસ્સેવ સમ્ભવતિ, ન ઇતરસ્સાતિ આહ ‘‘ઞાણુત્તરિકો પુગ્ગલો’’તિ. અભિભવિત્વા સમાપજ્જતીતિ એત્થ અભિભવનં સમાપજ્જનઞ્ચ ઉપચારજ્ઝાનાધિગમસમનન્તરમેવ અપ્પનાઝાનુપ્પાદનન્તિ આહ ‘‘સહ નિમિત્તુપ્પાદેનેવેત્થ અપ્પનં પાપેતી’’તિ. સહ નિમિત્તુપ્પાદેનાતિ ચ અપ્પનાપરિવાસાભાવસ્સ લક્ખણવચનમેતં. યો ‘‘ખિપ્પાભિઞ્ઞો’’તિ વુચ્ચતિ, તતોપિ ઞાણુત્તરસ્સેવ અભિભાયતનભાવના. એત્થાતિ એતસ્મિં નિમિત્તે. અપ્પનં પાપેતીતિ ભાવનં અપ્પનં નેતિ.

એત્થ ચ કેચિ ‘‘ઉપ્પન્ને ઉપચારજ્ઝાને તં આરબ્ભ યે હેટ્ઠિમન્તેન દ્વે તયો જવનવારા પવત્તન્તિ, તે ઉપચારજ્ઝાનપક્ખિકા એવ, તદનન્તરઞ્ચ ભવઙ્ગપરિવાસેન ઉપચારાસેવનાય ચ વિના અપ્પના હોતિ, સહ નિમિત્તુપ્પાદેનેવ અપ્પનં પાપેતી’’તિ વદન્તિ, તં તેસં મતિમત્તં. ન હિ પારિવાસિકકમ્મેન અપ્પનાવારો ઇચ્છિતો, નાપિ મહગ્ગતપ્પમાણજ્ઝાનેસુ વિય ઉપચારજ્ઝાને એકન્તતો પચ્ચવેક્ખણા ઇચ્છિતબ્બા, તસ્મા ઉપચારજ્ઝાનાધિગમતો પરં કતિપયભવઙ્ગચિત્તાવસાને અપ્પનં પાપુણન્તો ‘‘સહ નિમિત્તુપ્પાદેનેવેત્થ અપ્પનં પાપેતી’’તિ વુત્તો. ‘‘સહ નિમિત્તુપ્પાદેના’’તિ ચ અધિપ્પાયિકમિદં વચનં, ન નીતત્થં. અધિપ્પાયો વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

ન અન્તોસમાપત્તિયં તદા તથારૂપસ્સ આભોગસ્સ અસમ્ભવતો, સમાપત્તિતો વુટ્ઠિતસ્સ આભોગો પુબ્બભાગભાવનાય વસેન ઝાનક્ખણે પવત્તં અભિભવનાકારં ગહેત્વા પવત્તોતિ દટ્ઠબ્બં. અભિધમ્મટ્ઠકથાયં (ધ. સ. અટ્ઠ. ૨૦૪) પન ‘‘ઇમિના પનસ્સ પુબ્બભોગો કથિતો’’તિ વુત્તં. અન્તોસમાપત્તિયં તથા આભોગાભાવે કસ્મા ‘‘ઝાનસઞ્ઞાયપી’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘અભિભવન…પે… અત્થી’’તિ.

વડ્ઢિતપ્પમાણાનીતિ વિપુલપ્પમાણાનીતિ અત્થો, ન એકઙ્ગુલદ્વઙ્ગુલાદિવસેન વડ્ઢિં પાપિતાનીતિ તથાવડ્ઢનસ્સેવેત્થ અસમ્ભવતો. તેનાહ ‘‘મહન્તાની’’તિ. ભત્તવડ્ઢિતકન્તિ ભુઞ્જનભાજને વડ્ઢિત્વા દિન્નં ભત્તં, એકાસને પુરિસેન ભુઞ્જિતબ્બભત્તતો ઉપડ્ઢભત્તન્તિ અત્થો.

રૂપે સઞ્ઞા રૂપસઞ્ઞા, સા અસ્સ અત્થીતિ રૂપસઞ્ઞી, ન રૂપસઞ્ઞી અરૂપસઞ્ઞી. સઞ્ઞાસીસેન ઝાનં વદતિ. રૂપસઞ્ઞાય અનુપ્પાદનમેવેત્થ અલાભિતા. બહિદ્ધાવ ઉપ્પન્નન્તિ બહિદ્ધાવત્થુસ્મિંયેવ ઉપ્પન્નં. અભિધમ્મે (ધ. સ. ૨૦૪-૨૦૯) પન ‘‘અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞી બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ પરિત્તાનિ સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાનિ, અપ્પમાણાનિ સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાની’’તિ એવં ચતુન્નં અભિભાયતનાનં આગતત્તા અભિધમ્મટ્ઠકથાયં ‘‘કસ્મા પન યથા સુત્તન્તે અજ્ઝત્તં રૂપસઞ્ઞી એકો બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ પરિત્તાનીતિઆદિ વુત્તં, એવં અવત્વા ઇધ ચતૂસુપિ અભિભાયતનેસુ અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞિતાવ વુત્તા’’તિ ચોદનં કત્વા ‘‘અજ્ઝત્તરૂપાનં અનભિભવનીયતો’’તિ કારણં વત્વા ‘‘તત્થ વા ઇધ વા બહિદ્ધા રૂપાનેવ અભિભવિતબ્બાનિ, તસ્મા તાનિ નિયમતોવ વત્તબ્બાનીતિ તત્રાપિ ઇધાપિ વુત્તાનિ, ‘અજ્ઝત્તં રૂપસઞ્ઞી’તિ ઇદં પન સત્થુ દેસનાવિલાસમત્તમેવા’’તિ વુત્તં.

એત્થ ચ વણ્ણાભોગરહિતાનિ સહિતાનિ ચ સબ્બાનિ ‘‘પરિત્તાનિ સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાની’’તિ વુત્તાનિ, તથા ‘‘અપ્પમાણાનિ સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાની’’તિ. અત્થિ હિ સો પરિયાયો ‘‘પરિત્તાનિ અભિભુય્ય, તાનિ ચે કદાચિ વણ્ણવસેન આભુજિતાનિ હોન્તિ સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાનિ અભિભુય્યા’’તિ. પરિયાયકથા હિ સુત્તન્તદેસનાતિ. અભિધમ્મે પન નિપ્પરિયાયદેસનત્તા વણ્ણાભોગરહિતાનિ વિસું વુત્તાનિ, તથા સહિતાનિ. અત્થિ હિ ઉભયત્થ અભિભવનવિસેસોતિ, તથા ઇધ પરિયાયદેસનત્તા વિમોક્ખાનમ્પિ અભિભવનપરિયાયો અત્થીતિ ‘‘અજ્ઝત્તં રૂપસઞ્ઞી’’તિઆદિના પઠમદુતિયઅભિભાયતનેસુ પઠમવિમોક્ખો, તતિયચતુત્થઅભિભાયતનેસુ દુતિયવિમોક્ખો, વણ્ણાભિભાયતનેસુ તતિયવિમોક્ખો ચ અભિભવનપ્પવત્તિતો સઙ્ગહિતો. અભિધમ્મે (ધ. સ. ૨૦૪-૨૦૯, ૨૪૭-૨૪૯) પન નિપ્પરિયાયદેસનત્તા વિમોક્ખાભિભાયતનાનિ અસઙ્કરતો દસ્સેતું વિમોક્ખે વજ્જેત્વા અભિભાયતનાનિ કથિતાનિ. સબ્બાનિ ચ વિમોક્ખકિચ્ચાનિ ઝાનાનિ વિમોક્ખદેસનાયં વુત્તાનિ. તદેતં ‘‘અજ્ઝત્તં રૂપસઞ્ઞી’’તિ આગતસ્સ અભિભાયતનદ્વયસ્સ અભિધમ્મે અભિભાયતનેસુ અવચનતો ‘‘રૂપી રૂપાનિ પસ્સતી’’તિઆદીનઞ્ચ સબ્બવિમોક્ખકિચ્ચસાધારણવચનભાવતો વવત્થાનં કતન્તિ વિઞ્ઞાયતિ. ‘‘અજ્ઝત્તરૂપાનં અનભિભવનીયતો’’તિ ઇદં અભિધમ્મે કત્થચિપિ ‘‘અજ્ઝત્તં રૂપાનિ પસ્સતી’’તિ અવત્વા સબ્બત્થ યં વુત્તં ‘‘બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતી’’તિ, તસ્સ કારણવચનં. તેન યં અઞ્ઞહેતુકં, તં તેન હેતુના વુત્તં. યં પન દેસનાવિલાસહેતુકં અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞિતાય એવ અભિધમ્મે વચનં, ન તસ્સ અઞ્ઞં કારણં મગ્ગિતબ્બન્તિ દસ્સેતિ.

અજ્ઝત્તરૂપાનં અનભિભવનીયતા ચ તેસં બહિદ્ધારૂપાનં વિય અવિભૂતત્તા દેસનાવિલાસો ચ યથાવુત્તવવત્થાનવસેન વેદિતબ્બો વેનેય્યજ્ઝાસયવસેન વિજ્જમાનપરિયાયકથાભાવતો. ‘‘સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાની’’તિ એતેનેવ સિદ્ધત્તા ન નીલાદિઅભિભાયતનાનિ વત્તબ્બાનીતિ ચે? તં ન. નીલાદીસુ કતાધિકારાનં નીલાદિભાવસ્સેવ અભિભવનકારણત્તા. ન હિ તેસં પરિસુદ્ધાપરિસુદ્ધવણ્ણાનં પરિત્તતા વા અપ્પમાણતા વા અભિભવનકારણં, અથ ખો નીલાદિભાવો એવાતિ. એતેસુ ચ પરિત્તાદિકસિણરૂપેસુ યં યં ચરિતસ્સ ઇમાનિ અભિભાયતનાનિ ઇજ્ઝન્તિ, તં દસ્સેતું ‘‘ઇમેસુ પના’’તિઆદિ વુત્તં. સબ્બસઙ્ગાહિકવસેનાતિ નીલવણ્ણનીલનિદસ્સનનીલનિભાસાનં સાધારણવસેન. વણ્ણવસેનાતિ સભાવવણ્ણવસેન. નિદસ્સનવસેનાતિ પસ્સિતબ્બતાવસેન ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિવિઞ્ઞાણવીથિયા ગહેતબ્બતાવસેન. ઓભાસવસેનાતિ સપ્પભાસતાય અવભાસનવસેન.

ઇચ્છાસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. વિમોક્ખસુત્તવણ્ણના

૬૬. છટ્ઠે (દી. નિ. ટી. ૨.૧૨૯) કેનટ્ઠેનાતિ કેન સભાવેન. સભાવો હિ ઞાણેન યાથાવતો અરણીયતો ઞાતબ્બતો ‘‘અત્થો’’તિ વુચ્ચતિ, સો એવ ત્થ-કારસ્સ ટ્ઠ-કારં કત્વા ‘‘અટ્ઠો’’તિ વુત્તો. અધિમુચ્ચનટ્ઠેનાતિ અધિકં સવિસેસં મુચ્ચનટ્ઠેન. એતેન સતિપિ સબ્બસ્સપિ રૂપાવચરજ્ઝાનસ્સ વિક્ખમ્ભનવસેન પટિપક્ખતો વિમુત્તભાવે યેન ભાવનાવિસેસેન તં ઝાનં સાતિસયં પટિપક્ખતો વિમુચ્ચિત્વા પવત્તતિ, સો ભાવનાવિસેસો દીપિતો. ભવતિ હિ સમાનજાતિયુત્તોપિ ભાવનાવિસેસેન પવત્તિઆકારવિસેસો. યથા તં સદ્ધાવિમુત્તતો દિટ્ઠિપ્પત્તસ્સ, તથા પચ્ચનીકધમ્મેહિ સુટ્ઠુ વિમુત્તતાય એવ અનિગ્ગહિતભાવેન નિરાસઙ્કતાય અભિરતિવસેન સુટ્ઠુ અધિમુચ્ચનટ્ઠેનપિ વિમોક્ખો. તેનાહ ‘‘આરમ્મણે ચા’’તિઆદિ. અયં પનત્થોતિ અયં અધિમુચ્ચનટ્ઠો પચ્છિમે વિમોક્ખે નિરોધે નત્થિ. કેવલો વિમુત્તટ્ઠો એવ તત્થ લબ્ભતિ, તં સયમેવ પરતો વક્ખતિ.

રૂપીતિ યેનાયં સસન્તતિપરિયાપન્નેન રૂપેન સમન્નાગતો, તં યસ્સ ઝાનસ્સ હેતુભાવેન વિસિટ્ઠરૂપં હોતિ, યેન વિસિટ્ઠેન રૂપેન ‘‘રૂપી’’તિ વુચ્ચેય્ય રૂપીસદ્દસ્સ અતિસયત્થદીપનતો, તદેવ સસન્તતિપરિયાપન્નરૂપસ્સ વસેન પટિલદ્ધજ્ઝાનં ઇધ પરમત્થતો રૂપિભાવસાધકન્તિ દટ્ઠબ્બં. તેનાહ ‘‘અજ્ઝત્ત’’ન્તિઆદિ. રૂપજ્ઝાનં રૂપં ઉત્તરપદલોપેન. રૂપાનીતિ પનેત્થ પુરિમપદલોપો દટ્ઠબ્બો. તેન વુત્તં ‘‘નીલકસિણાદીનિ રૂપાની’’તિ. રૂપે કસિણરૂપે સઞ્ઞા રૂપસઞ્ઞા, સા એતસ્સ અત્થીતિ રૂપસઞ્ઞી, સઞ્ઞાસીસેન ઝાનં વદતિ. તપ્પટિપક્ખેન અરૂપસઞ્ઞી. તેનાહ ‘‘અજ્ઝત્તં ન રૂપસઞ્ઞી’’તિઆદિ.

અન્તો અપ્પનાયં ‘‘સુભ’’ન્તિ આભોગો નત્થીતિ ઇમિના પુબ્બાભોગવસેન તથા અધિમુત્તિ સિયાતિ દસ્સેતિ. એવઞ્હેત્થ તથાવત્તબ્બતાપત્તિચોદના અનવટ્ઠાના હોતિ. યસ્મા સુવિસુદ્ધેસુ નીલાદીસુ વણ્ણકસિણેસુ તત્થ કતાધિકારાનં અભિરતિવસેન સુટ્ઠુ અધિમુચ્ચનટ્ઠો સમ્ભવતિ, તસ્મા અટ્ઠકથાયં તથા તતિયો વિમોક્ખો સંવણ્ણિતો. યસ્મા પન મેત્તાદિવસેન પવત્તમાના ભાવના સત્તે અપ્પટિકૂલતો દહન્તિ, તે સુભતો અધિમુચ્ચિત્વા પવત્તતિ, તસ્મા પટિસમ્ભિદામગ્ગે (પટિ. મ. ૧.૨૧૨-૨૧૩) બ્રહ્મવિહારભાવના ‘‘સુભવિમોક્ખો’’તિ વુત્તા. તયિદં ઉભયમ્પિ તેન તેન પરિયાયેન વુત્તત્તા ન વિરુજ્ઝતીતિ દટ્ઠબ્બં.

સબ્બસોતિ અનવસેસતો. ન હિ ચતુન્નં અરૂપક્ખન્ધાનં એકદેસોપિ તત્થ અવસિસ્સતિ. વિસ્સટ્ઠત્તાતિ યથાપરિચ્છિન્નકાલે નિરોધિતત્તા. ઉત્તમો વિમોક્ખો નામ અરિયેહેવ સમાપજ્જિતબ્બતો અરિયફલપરિયોસાનત્તા દિટ્ઠેવ ધમ્મે નિબ્બાનપ્પત્તિભાવતો ચ.

વિમોક્ખસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. અનરિયવોહારસુત્તવણ્ણના

૬૭. સત્તમે અનરિયાનં લામકાનં વોહારો અનરિયવોહારો. દિટ્ઠવાદિતાતિ દિટ્ઠં મયાતિ એવં વાદિતા. એવં સેસેસુપિ. એત્થ ચ તંતંસમુટ્ઠાપકચેતનાવસેન અત્થો વેદિતબ્બો. તેનાહ ‘‘યાહિ ચેતનાહી’’તિઆદિ.

અનરિયવોહારસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. પરિસાસુત્તવણ્ણના

૬૯. નવમે (દી. નિ. ટી. ૨.૧૭૨) સમાગન્તબ્બતો, સમાગચ્છતીતિ વા સમાગમો, પરિસા. બિમ્બિસારપ્પમુખો સમાગમો બિમ્બિસારસમાગમો. સેસદ્વયેપિ એસેવ નયો. બિમ્બિસાર…પે… સમાગમસદિસં ખત્તિયપરિસન્તિ યોજના. અઞ્ઞેસુ ચક્કવાળેસુપિ લબ્ભતેવ સત્થુ ખત્તિયપરિસાદિઉપસઙ્કમનં. આદિતો તેહિ સદ્ધિં સત્થુ ભાસનં આલાપો, કથનપ્પટિકથનં સલ્લાપો. ધમ્મૂપસંહિતા પુચ્છાપટિપુચ્છા ધમ્મસાકચ્છા. સણ્ઠાનં પટિચ્ચ કથિતં સણ્ઠાનપરિયાયત્તા વણ્ણ-સદ્દસ્સ ‘‘મહન્તં હત્થિરાજવણ્ણં અભિનિમ્મિનિત્વા’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૧.૧૩૮) વિય. તેસન્તિ પદં ઉભયપદાપેક્ખં ‘‘તેસમ્પિ લક્ખણસણ્ઠાનં વિય સત્થુ સરીરસણ્ઠાનં તેસં કેવલં પઞ્ઞાયતિ એવા’’તિ. નાપિ આમુત્તમણિકુણ્ડલો ભગવા હોતીતિ યોજના. છિન્નસ્સરાતિ દ્વિધા ભિન્નસ્સરા. ગગ્ગરસ્સરાતિ જજ્જરિતસ્સરા. ભાસન્તરન્તિ તેસં સત્તાનં ભાસાતો અઞ્ઞં ભાસં. વીમંસાતિ ચિન્તના. કિમત્થં…પે… દેસેતીતિ ઇદં નનુ અત્તાનં જાનાપેત્વા ધમ્મે કથિતે તેસં સાતિસયો પસાદો હોતીતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન વુત્તં? યેસં અત્તાનં અજાનાપેત્વાવ ધમ્મે કથિતે પસાદો હોતિ, ન જાનાપેત્વા, તાદિસે સન્ધાય સત્થા તથા કરોતિ. તત્થ પયોજનમાહ ‘‘વાસનત્થાયા’’તિ. એવં સુતોપીતિ એવં અવિઞ્ઞાતદેસકો અવિઞ્ઞાતાગમનોપિ સુતો ધમ્મો અત્તનો ધમ્મસુધમ્મતાયેવ અનાગતે પચ્ચયો હોતિ સુણન્તસ્સ.

પરિસાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. ભૂમિચાલસુત્તવણ્ણના

૭૦. દસમે (દી. નિ. ટી. ૨.૧૬૭; સં. નિ. ટી. ૨.૫.૮૨૨) ઉદેનયક્ખસ્સ ચેતિયટ્ઠાનેતિ ઉદેનસ્સ નામ યક્ખસ્સ આયતનભાવેન ઇટ્ઠકાહિ કતે મહાજનસ્સ ચિત્તીકતટ્ઠાને. કતવિહારોતિ ભગવન્તં ઉદ્દિસ્સ કતવિહારો. વુચ્ચતીતિ પુરિમવોહારેન ‘‘ઉદેનં ચેતિય’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ગોતમકાદીસુપીતિ ‘‘ગોતમકં ચેતિય’’ન્તિઆદીસુપિ. એસેવ નયોતિ ચેતિયટ્ઠાને કતવિહારભાવં અતિદિસતિ. તથા હિ સત્તમ્બન્તિ કિકિસ્સ રઞ્ઞો ધીતરો સત્ત કુમારિયો સંવેગજાતા ગેહતો નિક્ખમિત્વા તત્થ પધાનં પદહિંસુ, તં ઠાનં ‘‘સત્તમ્બં ચેતિય’’ન્તિ વદન્તિ. બહુપુત્તકન્તિ ચ બહુપારોહો એકો નિગ્રોધરુક્ખો, તસ્મિં અધિવત્થં દેવતં બહૂ મનુસ્સા પુત્તે પત્થેન્તિ, તદુપાદાય તં ઠાનં ‘‘બહુપુત્તકં ચેતિય’’ન્તિ પઞ્ઞાયિત્થ. સારન્દદસ્સ નામ યક્ખસ્સ વસિતટ્ઠાનં, ચાપાલસ્સ નામ યક્ખસ્સ વસિતટ્ઠાનં, ઇતિ સબ્બાનેવેતાનિ બુદ્ધુપ્પાદતો પુબ્બદેવતા પરિગ્ગહેત્વા ચેતિયવોહારેન વોહરિતાનિ, ભગવતો વિહારે કતેપિ તથેવ સઞ્જાનન્તિ. રમણીયાતિ એત્થ વેસાલિયા તાવ ભૂમિભાગસમ્પત્તિયા સુલભપિણ્ડતાય રમણીયભાવો વેદિતબ્બો. વિહારાનં પન નગરતો નાતિદૂરતાય નચ્ચાસન્નતાય ગમનાગમનસમ્પત્તિયા અનાકિણ્ણવિહારટ્ઠાનતાય છાયુદકસમ્પત્તિયા પવિવેકપતિરૂપતાય ચ રમણીયતા દટ્ઠબ્બા.

વડ્ઢિતાતિ ભાવનાપારિપૂરિવસેન પરિબ્રૂહિતા. પુનપ્પુનં કતાતિ ભાવનાય બહુલીકરણેન અપરાપરં પવત્તિતા. યુત્તયાનં વિય કતાતિ યથા યુત્તમાજઞ્ઞયાનં છેકેન સારથિના અધિટ્ઠિતં યથારુચિ પવત્તતિ, એવં યથારુચિ પવત્તિરહતં ગમિતા. પતિટ્ઠાનટ્ઠેનાતિ અધિટ્ઠાનટ્ઠેન. વત્થુ વિય કતાતિ સબ્બસો ઉપક્કિલેસવિસોધનેન ઇદ્ધિવિસયતાય પતિટ્ઠાનભાવતો સુવિસોધિતપરિસ્સયવત્થુ વિય કતા. અધિટ્ઠિતાતિ પટિપક્ખદૂરીભાવતો સુભાવિતભાવેન તંતંઅધિટ્ઠાનયોગ્યતાય ઠપિતા. સમન્તતો ચિતાતિ સબ્બભાગેન ભાવનુપચયં ગમિતા. તેનાહ ‘‘સુવડ્ઢિતા’’તિ. સુટ્ઠુ સમારદ્ધાતિ ઇદ્ધિભાવનાય સિખાપ્પત્તિયા સમ્મદેવ સંસેવિતા.

અનિયમેનાતિ ‘‘યસ્સ કસ્સચી’’તિ અનિયમવચનેન. નિયમેત્વાતિ ‘‘તથાગતસ્સા’’તિ સરૂપદસ્સનેન નિયમેત્વા. આયુપ્પમાણન્તિ (દી. નિ. ટી. ૧.૪૦; દી. નિ. અભિ. ટી. ૧.૪૦) પરમાયુપ્પમાણં વદતિ. કિં પનેત્થ પરમાયુ નામ, કથં વા તં પરિચ્છિન્નપ્પમાણન્તિ? વુચ્ચતે – યો તેસં તેસં સત્તાનં તસ્મિં તસ્મિં ભવવિસેસે પુરિમસિદ્ધભવપત્થનૂપનિસ્સયવસેન સરીરાવયવવણ્ણસણ્ઠાનપ્પમાણાદિવિસેસા વિય તંતંગતિનિકાયાદીસુ યેભુય્યેન નિયતપરિચ્છેદો ગબ્ભસેય્યકકામાવચરદેવરૂપાવચરસત્તાનં સુક્કસોણિતઉતુભોજનાદિઉતુઆદિપચ્ચુપ્પન્નપચ્ચયૂપત્થમ્ભિતો વિપાકપ્પબન્ધસ્સ ઠિતિકાલનિયમો. સો યથાસકં ખણમત્તાવટ્ઠાયીનમ્પિ અત્તનો સહજાતાનં રૂપારૂપધમ્માનં ઠપનાકારવુત્તિતાય પવત્તનકાનિ રૂપારૂપજીવિતિન્દ્રિયાનિ યસ્મા ન કેવલં તેસં ખણઠિતિયા એવ કારણભાવેન અનુપાલકાનિ, અથ ખો યાવ ભવઙ્ગુપચ્છેદા અનુપબન્ધસ્સ અવિચ્છેદહેતુભાવેનપિ, તસ્મા આયુહેતુકત્તા કારણૂપચારેન આયુ, ઉક્કંસપરિચ્છેદવસેન પરમાયૂતિ ચ વુચ્ચતિ. તં પન દેવાનં નેરયિકાનં ઉત્તરકુરુકાનઞ્ચ નિયતપરિચ્છેદં. ઉત્તરકુરુકાનં પન એકન્તનિયતપરિચ્છેદમેવ, અવસિટ્ઠમનુસ્સપેતતિરચ્છાનાનં પન ચિરટ્ઠિતિસંવત્તનિકકમ્મબહુલે કાલે તંકમ્મસહિતસન્તાનજનિતસુક્કસોણિતપચ્ચયાનં તંમૂલકાનઞ્ચ ચન્દસૂરિયસમવિસમપરિવત્તનાદિજનિતઉતુઆહારાદિસમવિસમપચ્ચયાનઞ્ચ વસેન ચિરાચિરકાલતો અનિયતપરિચ્છેદં, તસ્સ ચ યથા પુરિમસિદ્ધભવપત્થનાવસેન તંતંગતિનિકાયાદીસુ વણ્ણસણ્ઠાનાદિવિસેસનિયમો સિદ્ધો દસ્સનાનુસ્સવાદીહિ, તથા આદિતો ગહણસિદ્ધિયા. એવં તાસુ તાસુ ઉપપત્તીસુ નિબ્બત્તસત્તાનં યેભુય્યેન સમપ્પમાણટ્ઠિતિકાલં દસ્સનાનુસ્સવેહિ લભિત્વા તંપરમતં અજ્ઝોસાય પવત્તિતભવપત્થનાવસેન આદિતો પરિચ્છેદનિયમો વેદિતબ્બો. યસ્મા પન કમ્મં તાસુ તાસુ ઉપપત્તીસુ યથા તંતંઉપપત્તિનિયતવણ્ણાદિનિબ્બત્તને સમત્થં, એવં નિયતાયુપરિચ્છેદાસુ ઉપપત્તીસુ પરિચ્છેદાતિક્કમેન વિપાકનિબ્બત્તને સમત્થં ન હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘તસ્મિં તસ્મિં કાલે યં મનુસ્સાનં આયુપ્પમાણં, તં પરિપુણ્ણં કરોન્તો તિટ્ઠેય્યા’’તિ.

મહાસીવત્થેરો પન ‘‘મહાબોધિસત્તાનં ચરિમભવે પટિસન્ધિદાયિનો કમ્મસ્સ અસઙ્ખ્યેય્યાયુકતાસંવત્તનસમત્થતં હદયે ઠપેત્વા બુદ્ધાનઞ્ચ આયુસઙ્ખારસ્સ પરિસ્સયવિક્ખમ્ભનસમત્થતા પાળિયં આગતા એવાતિ ઇમં ભદ્દકપ્પમેવ તિટ્ઠેય્યા’’તિ અવોચ. ખણ્ડિચ્ચાદીહિ અભિભુય્યતીતિ એતેન યથા ઇદ્ધિબલેન જરાય ન પટિઘાતો, એવં તેન મરણસ્સપિ ન પટિઘાતોતિ અત્થતો આપન્નમેવાતિ. ‘‘ક્વ સરો ખિત્તો, ક્વ ચ નિપતિતો’’તિ અઞ્ઞથા વુટ્ઠિતેનપિ થેરવાદેન અટ્ઠકથાવચનમેવ સમત્થિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. તેનાહ ‘‘યો પન વુચ્ચતિ…પે… નિયામિત’’ન્તિ.

ઓળારિકે નિમિત્તેતિ થૂલે સઞ્ઞુપ્પાદને. થૂલસઞ્ઞુપ્પાદનઞ્હેતં ‘‘તિટ્ઠતુ ભગવા કપ્પ’’ન્તિ સકલં કપ્પં અવટ્ઠાનયાચનાય, યદિદં ‘‘યસ્સ કસ્સચિ, આનન્દ, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા ભાવિતા’’તિઆદિના અઞ્ઞાપદેસેન અત્તનો ચતુરિદ્ધિપાદભાવનાનુભાવેન કપ્પં અવટ્ઠાનસમત્થતાવિભાવનં. ઓભાસેતિ પાકટવચને. પાકટવચનઞ્હેતં, યદિદં પરિયાયં મુઞ્ચિત્વા ઉજુકમેવ અત્તનો અધિપ્પાયવિભાવનં. પરિયુટ્ઠિતચિત્તોતિ યથા કિઞ્ચિ અત્થાનત્થં સલ્લક્ખેતું ન સક્કા, એવં અભિભૂતચિત્તો. સો પન અભિભવો મહતા ઉદકોઘેન અપ્પકસ્સ ઉદકસ્સ અજ્ઝોત્થરણં વિય અહોસીતિ વુત્તં ‘‘અજ્ઝોત્થટચિત્તો’’તિ. અઞ્ઞોતિ થેરતો, અરિયેહિ વા અઞ્ઞોપિ યો કોચિ પુથુજ્જનો. પુથુજ્જનગ્ગહણઞ્ચેત્થ યથા સબ્બેન સબ્બં અપ્પહીનવિપલ્લાસો મારેન પરિયુટ્ઠિતચિત્તો કિઞ્ચિ અત્થાનત્થં સલ્લક્ખેતું ન સક્કોતિ, એવં થેરો ભગવતા કતનિમિત્તોભાસં સબ્બસો ન સલ્લક્ખેસીતિ દસ્સનત્થં. તેનાહ ‘‘મારો હી’’તિઆદિ.

ચત્તારો વિપલ્લાસાતિ અસુભે ‘‘સુભ’’ન્તિ સઞ્ઞાવિપલ્લાસો, ચિત્તવિપલ્લાસો, દુક્ખે ‘‘સુખ’’ન્તિ સઞ્ઞાવિપલ્લાસો, ચિત્તવિપલ્લાસોતિ ઇમે ચત્તારો વિપલ્લાસા. તેનાતિ યદિપિ ઇતરે અટ્ઠ વિપલ્લાસા પહીના, તથાપિ યથાવુત્તાનં ચતુન્નં વિપલ્લાસાનં અપ્પહીનભાવેન. અસ્સાતિ થેરસ્સ. મદ્દતીતિ ફુસનમત્તેન મદ્દન્તો વિય હોતિ, અઞ્ઞથા તેન મદ્દિતે સત્તાનં મરણમેવ સિયા. કિં સક્ખિસ્સતિ, ન સક્ખિસ્સતીતિ અધિપ્પાયો. કસ્મા ન સક્ખિસ્સતિ, નનુ એસ અગ્ગસાવકસ્સ કુચ્છિં પવિટ્ઠોતિ? સચ્ચં પવિટ્ઠો, તઞ્ચ ખો અત્તનો આનુભાવદસ્સનત્થં, ન વિબાધનાધિપ્પાયેન. વિબાધનાધિપ્પાયેન પન ઇધ ‘‘કિં સક્ખિસ્સતી’’તિ વુત્તં હદયમદ્દનસ્સ અધિકતત્તા. નિમિત્તોભાસન્તિ એત્થ ‘‘તિટ્ઠતુ ભગવા કપ્પ’’ન્તિ સકલકપ્પં અવટ્ઠાનયાચનાય ‘‘યસ્સ કસ્સચિ, આનન્દ, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા ભાવિતા’’તિઆદિના અઞ્ઞાપદેસેન અત્તનો ચતુરિદ્ધિપાદભાવનાનુભાવેન કપ્પં અવટ્ઠાનસમત્થતાવસેન સઞ્ઞુપ્પાદનં નિમિત્તં. તથા પન પરિયાયં મુઞ્ચિત્વા ઉજુકમેવ અત્તનો અધિપ્પાયવિભાવનં ઓભાસો. જાનન્તોયેવાતિ મારેન પરિયુટ્ઠિતભાવં જાનન્તોયેવ. અત્તનો અપરાધહેતુતો સત્તાનં સોકો તનુકો હોતિ, ન બલવાતિ આહ ‘‘દોસારોપનેન સોકતનુકરણત્થ’’ન્તિ. કિં પન થેરો મારેન પરિયુટ્ઠિતચિત્તકાલે પવત્તિં પચ્છા જાનાતીતિ? ન જાનાતિ સભાવેન, બુદ્ધાનુભાવેન પન જાનાતિ.

ગચ્છ ત્વં, આનન્દાતિ યસ્મા દિવાવિહારત્થાય ઇધાગતો, તસ્મા, આનન્દ, ગચ્છ ત્વં યથારુચિતટ્ઠાનં દિવાવિહારાય. તેનાહ ‘‘યસ્સદાનિ કાલં મઞ્ઞસી’’તિ. અનત્થે નિયોજેન્તો ગુણમારણેન મારેતિ, વિરાગવિબન્ધનેન વા જાતિનિમિત્તતાય તત્થ તત્થ જાતં મારેન્તો વિય હોતીતિ ‘‘મારેતીતિ મારો’’તિ વુત્તં. અતિ વિય પાપતાય પાપિમા. કણ્હધમ્મેહિ સમન્નાગતો કણ્હો. વિરાગાદિગુણાનં અન્તકરણતો અન્તકો. સત્તાનં અનત્થાવહં પટિપત્તિં ન મુઞ્ચતીતિ નમુચિ. અત્તનો મારપાસેન પમત્તે બન્ધતિ, પમત્તા વા બન્ધૂ એતસ્સાતિ પમત્તબન્ધુ. સત્તમસત્તાહતો પરં સત્ત અહાનિ સન્ધાયાહ ‘‘અટ્ઠમે સત્તાહે’’તિ ન પન પલ્લઙ્કસત્તાહાદિ વિય નિયતકિચ્ચસ્સ અટ્ઠમસત્તાહસ્સ નામ લબ્ભનતો. સત્તમસત્તાહસ્સ હિ પરતો અજપાલનિગ્રોધમૂલે મહાબ્રહ્મુનો સક્કસ્સ ચ દેવરઞ્ઞો પટિઞ્ઞાતધમ્મદેસનં ભગવન્તં ઞત્વા ‘‘ઇદાનિ સત્તે ધમ્મદેસનાય મમ વિસયં સમતિક્કમાપેસ્સતી’’તિ સઞ્જાતદોમનસ્સો હુત્વા ઠિતો ચિન્તેસિ – ‘‘હન્દ દાનાહં નં ઉપાયેન પરિનિબ્બાપેસ્સામિ, એવમસ્સ મનોરથો અઞ્ઞથત્તં ગમિસ્સતિ, મમ ચ મનોરથો ઇજ્ઝિસ્સતી’’તિ. એવં પન ચિન્તેત્વા ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા એકમન્તં ઠિતો ‘‘પરિનિબ્બાતુ દાનિ, ભન્તે, ભગવા’’તિઆદિના પરિનિબ્બાનં યાચિ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘અટ્ઠમે સત્તાહે’’તિઆદિ. તત્થ અજ્જાતિ આયુસઙ્ખારોસ્સજ્જનદિવસં સન્ધાયાહ. ભગવા ચસ્સ અતિબન્ધનાધિપ્પાયં જાનન્તોપિ તં અનાવિકત્વા પરિનિબ્બાનસ્સ અકાલભાવમેવ પકાસેન્તો યાચનં પટિક્ખિપિ. તેનાહ ‘‘ન તાવાહ’’ન્તિઆદિ.

મગ્ગવસેન બ્યત્તાતિ સચ્ચસમ્પટિવેધવેય્યત્તિયેન બ્યત્તા. તથેવ વિનીતાતિ મગ્ગવસેનેવ કિલેસાનં સમુચ્છેદવિનયેન વિનીતા. તથા વિસારદાતિ અરિયમગ્ગાધિગમેનેવ સત્થુસાસને વેસારજ્જપ્પત્તિયા વિસારદા, સારજ્જકરાનં દિટ્ઠિવિચિકિચ્છાદિપાપધમ્માનં વિગમેન વિસારદભાવં પત્તાતિ અત્થો. યસ્સ સુતસ્સ વસેન વટ્ટદુક્ખતો નિસ્સરણં સમ્ભવતિ, તં ઇધ ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસેન સુતન્તિ અધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘તેપિટકવસેના’’તિ. તિણ્ણં પિટકાનં સમૂહો તેપિટકં, તીણિ વા પિટકાનિ તિપિટકં, તિપિટકમેવ તેપિટકં, તસ્સ વસેન. તમેવાતિ યં તં તેપિટકં સોતબ્બભાવેન ‘‘સુત’’ન્તિ વુત્તં, તમેવ. ધમ્મન્તિ પરિયત્તિધમ્મં. ધારેન્તીતિ સુવણ્ણભાજને પક્ખિત્તસીહવસં વિય અવિનસ્સન્તં કત્વા સુપ્પગુણસુપ્પવત્તિભાવેન ધારેન્તિ હદયે ઠપેન્તિ. ઇતિ પરિયત્તિધમ્મવસેન બહુસ્સુતધમ્મધરભાવં દસ્સેત્વા ઇદાનિ પટિવેધધમ્મવસેનપિ તં દસ્સેતું ‘‘અથ વા’’તિઆદિ વુત્તં. અરિયધમ્મસ્સાતિ મગ્ગફલધમ્મસ્સ, નવવિધસ્સપિ વા લોકુત્તરધમ્મસ્સ. અનુધમ્મભૂતન્તિ અધિગમાય અનુરૂપધમ્મભૂતં. અનુચ્છવિકપ્પટિપદન્તિ ચ તમેવ વિપસ્સનાધમ્મમાહ, છબ્બિધા વિસુદ્ધિયો વા. અનુધમ્મન્તિ તસ્સા યથાવુત્તપ્પટિપદાય અનુરૂપં અભિસલ્લેખિતં અપ્પિછતાદિધમ્મં. ચરણસીલાતિ સમાદાય વત્તનસીલા. અનુમગ્ગફલધમ્મો એતિસ્સાતિ વા અનુધમ્મા, વુટ્ઠાનગામિની વિપસ્સના. તસ્સા ચરણસીલા. અત્તનો આચરિયવાદન્તિ અત્તનો આચરિયસ્સ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ વાદં. સદેવકસ્સ લોકસ્સ આચારસિક્ખાપનેન આચરિયો, ભગવા, તસ્સ વાદો, ચતુસચ્ચદેસના.

આચિક્ખિસ્સન્તીતિ આદિતો કથેસ્સન્તિ, અત્તના ઉગ્ગહિતનિયામેન પરે ઉગ્ગણ્હાપેસ્સન્તીતિ અત્થો. દેસેસ્સન્તીતિ વાચેસ્સન્તિ, પાળિં સમ્મા પબોધેસ્સન્તીતિ અત્થો. પઞ્ઞપેસ્સન્તીતિ પજાનાપેસ્સન્તિ, સઙ્કાસેસ્સન્તીતિ અત્થો. પટ્ઠપેસ્સન્તીતિ પકારેહિ ઠપેસ્સન્તિ, પકાસેસ્સન્તીતિ અત્થો. વિવરિસ્સન્તીતિ વિવટં કરિસ્સન્તિ. વિભજિસ્સન્તીતિ વિભત્તં કરિસ્સન્તિ. ઉત્તાનીકરિસ્સન્તીતિ અનુત્તાનં ગમ્ભીરં ઉત્તાનં પાકટં કરિસ્સન્તિ. સહધમ્મેનાતિ એત્થ ધમ્મ-સદ્દો કારણપરિયાયો ‘‘હેતુમ્હિ ઞાણં ધમ્મપટિસમ્ભિદા’’તિઆદીસુ (વિભ. ૭૨૦) વિયાતિ આહ ‘‘સહેતુકેન સકારણેન વચનેના’’તિ. સપ્પાટિહારિયન્તિ સનિસ્સરણં. યથા પરવાદં ભઞ્જિત્વા સકવાદો પતિટ્ઠહતિ, એવં હેતુદાહરણેહિ યથાધિગતમત્થં સમ્પાદેત્વા ધમ્મં કથેસ્સન્તિ. તેનાહ ‘‘નિય્યાનિકં કત્વા ધમ્મં દેસેસ્સન્તી’’તિ, નવવિધં લોકુત્તરધમ્મં પબોધેસ્સન્તીતિ અત્થો. એત્થ ચ ‘‘પઞ્ઞપેસ્સન્તી’’તિઆદીહિ છહિ પદેહિ છ અત્થપદાનિ દસ્સિતાનિ, આદિતો પન દ્વીહિ પદેહિ છ બ્યઞ્જનપદાનિ. એત્તાવતા તેપિટકં બુદ્ધવચનં સંવણ્ણનાનયેન સઙ્ગહેત્વા દસ્સિતં હોતિ. વુત્તઞ્હેતં નેત્તિયં (નેત્તિ. સઙ્ગહવારો) ‘‘દ્વાદસ પદાનિ સુત્તં, તં સબ્બં બ્યઞ્જનઞ્ચ અત્થો ચા’’તિ.

સિક્ખાત્તયસઙ્ગહિતન્તિ અધિસીલસિક્ખાદિસિક્ખાત્તયસઙ્ગહં. સકલં સાસનબ્રહ્મચરિયન્તિ અનવસેસં સત્થુસાસનભૂતં સેટ્ઠચરિયં. સમિદ્ધન્તિ સમ્મદેવ વડ્ઢિતં. ઝાનસ્સાદવસેનાતિ તેહિ તેહિ ભિક્ખૂહિ સમધિગતજ્ઝાનસુખવસેન. વુદ્ધિપ્પત્તન્તિ ઉળારપણીતભાવૂપગમેન સબ્બસો પરિવુદ્ધિમુપગતં. સબ્બપાલિફુલ્લં વિય અભિઞ્ઞાસમ્પત્તિવસેન અભિઞ્ઞાસમ્પદાહિ સાસનાભિવુદ્ધિયા મત્થકપ્પત્તિતો. પતિટ્ઠિતવસેનાતિ પતિટ્ઠાનવસેન, પતિટ્ઠપ્પત્તિયાતિ અત્થો. પટિવેધવસેન બહુનો જનસ્સ હિતન્તિ બાહુજઞ્ઞં. તેનાહ ‘‘મહાજનાભિસમયવસેના’’તિ. પુથુ પુથુલં ભૂતં જાતં, પુથુ વા પુથુત્તં પત્તન્તિ પુથુભૂતં. તેનાહ ‘‘સબ્બા…પે... પત્ત’’ન્તિ. સુટ્ઠુ પકાસિતન્તિ સુટ્ઠુ સમ્મદેવ આદિકલ્યાણાદિભાવેન પવેદિતં.

સતિં સૂપટ્ઠિતં કત્વાતિ અયં કાયાદિવિભાગો અત્તભાવસઞ્ઞિતો દુક્ખભારો મયા એત્તકં કાલં વહિતો, ઇદાનિ પન ન વહિતબ્બો, એતસ્સ અવહનત્થઞ્હિ ચિરતરં કાલં અરિયમગ્ગસમ્ભારો સમ્ભતો, સ્વાયં અરિયમગ્ગો પટિવિદ્ધો. યતો ઇમે કાયાદયો અસુભાદિતો સભાવાદિતો સમ્મદેવ પરિઞ્ઞાતાતિ ચતુબ્બિધમ્પિ સમ્માસતિં યતાતથં વિસયે સુટ્ઠુ ઉપટ્ઠિતં કત્વા. ઞાણેન પરિચ્છિન્દિત્વાતિ ઇમસ્સ અત્તભાવસઞ્ઞિતસ્સ દુક્ખભારસ્સ વહને પયોજનભૂતં અત્તહિતં તાવ બોધિમૂલે એવ પરિસમાપિતં, પરહિતં પન બુદ્ધવેનેય્યવિનયં પરિસમાપિતબ્બં, તં ઇદાનિ માસત્તયેનેવ પરિસમાપનં પાપુણિસ્સતિ, અહમ્પિ વિસાખાપુણ્ણમાયં પરિનિબ્બાયિસ્સામીતિ એવં બુદ્ધઞાણેન પરિચ્છિન્દિત્વા સબ્બભાગેન નિચ્છયં કત્વા. આયુસઙ્ખારં વિસ્સજ્જીતિ આયુનો જીવિતસ્સ અભિસઙ્ખારકં ફલસમાપત્તિધમ્મં ન સમાપજ્જિસ્સામીતિ વિસ્સજ્જિ. તંવિસ્સજ્જનેનેવ તેન અભિસઙ્ખરિયમાનં જીવિતસઙ્ખારં ‘‘ન પવત્તેસ્સામી’’તિ વિસ્સજ્જિ. તેનાહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિ.

ઠાનમહન્તતાયપિ પવત્તિઆકારમહન્તતાયપિ મહન્તો પથવીકમ્પો. તત્થ ઠાનમહન્તતાય ભૂમિચાલસ્સ મહન્તત્તં દસ્સેતું ‘‘તદા કિર…પે… કમ્પિત્થા’’તિ વુત્તં. સા પન જાભિક્ખેત્તભૂતા દસસહસ્સી લોકધાતુ એવ, ન યા કાચિ. યા મહાભિનીહારમહાભિજાતિઆદીસુપિ કમ્પિત્થ, તદાપિ તત્તિકાય એવ કમ્પને કિં કારણં? જાતિક્ખેત્તભાવેન તસ્સેવ આદિતો પરિગ્ગહસ્સ કતત્તા, પરિગ્ગહકરણં ચસ્સ ધમ્મતાવસેન વેદિતબ્બં. તથા હિ પુરિમબુદ્ધાનમ્પિ તાવત્તકમેવ જાતિક્ખેત્તં અહોસિ. તથા હિ વુત્તં ‘‘દસસહસ્સી લોકધાતુ, નિસ્સદ્દા હોતિ નિરાકુલા…પે… મહાસમુદ્દો આભુજતિ, દસસહસ્સી પકમ્પતી’’તિ (બુ. વં. ૨.૮૪-૯૧) ચ આદિ. ઉદકપરિયન્તં કત્વા છપ્પકારપવેધનેન અવીતરાગે ભિંસેતીતિ ભિંસનો, સો એવ ભિંસનકોતિ આહ ‘‘ભયજનકો’’તિ. દેવભેરિયોતિ દેવદુન્દુભિસદ્દસ્સ પરિયાયવચનમત્તં. ન ચેત્થ કાચિ ભેરી ‘‘દુન્દુભી’’તિ અધિપ્પેતા, અથ ખો ઉપ્પાતભાવેન લબ્ભમાનો આકાસગતો નિગ્ઘોસસદ્દો. તેનાહ ‘‘દેવો’’તિઆદિ. દેવોતિ મેઘો. તસ્સ હિ ગજ્જભાવેન આકાસસ્સ વસ્સાભાવેન સુક્ખગજ્જિતસઞ્ઞિતે સદ્દે નિચ્છરન્તે દેવદુન્દુભિસમઞ્ઞા. તેનાહ ‘‘દેવો સુક્ખગજ્જિતં ગજ્જી’’તિ.

પીતિવેગવિસ્સટ્ઠન્તિ ‘‘એવં ચિરતરં કાલં વહિતો અયં અત્તભાવસઞ્ઞિતો દુક્ખભારો, ઇદાનિ ન ચિરસ્સેવ નિક્ખિપિસ્સામી’’તિ સઞ્જાતસોમનસ્સો ભગવા સભાવેનેવ પીતિવેગવિસ્સટ્ઠં ઉદાનં ઉદાનેસિ. એવં પન ઉદાનેન્તેન અયમ્પિ અત્થો સાધિતો હોતીતિ દસ્સનત્થં અટ્ઠકથાયં ‘‘કસ્મા’’તિઆદિ વુત્તં.

તુલીયતીતિ તુલન્તિ તુલ-સદ્દો કમ્મસાધનોતિ દસ્સેતું ‘‘તુલિત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. અપ્પાનુભાવતાય પરિચ્છિન્નં. તથા હિ તં પરિતો ખણ્ડિતભાવેન ‘‘પરિત્ત’’ન્તિ વુચ્ચતિ. પટિપક્ખવિક્ખમ્ભનતો દીઘસન્તાનતાય વિપુલફલતાય ચ ન તુલં ન પરિચ્છિન્નં. યેહિ કારણેહિ પુબ્બે અવિસેસતો મહગ્ગતં ‘‘અતુલ’’ન્તિ વુત્તં, તાનિ કારણાનિ રૂપાવચરતો અરૂપસ્સ સાતિસયાનિ વિજ્જન્તીતિ અરૂપાવચરં ‘‘અતુલ’’ન્તિ વુત્તં ઇતરઞ્ચ ‘‘તુલ’’ન્તિ. અપ્પવિપાકન્તિ તીસુપિ કમ્મેસુ યં તનુવિપાકં હીનં, તં તુલં. બહુવિપાકન્તિ યં મહાવિપાકં પણીતં, તં અતુલં. યં પનેત્થ મજ્ઝિમં, તં હીનં ઉક્કટ્ઠન્તિ દ્વિધા ભિન્દિત્વા દ્વીસુપિ ભાગેસુ પક્ખિપિતબ્બં. હીનત્તિકવણ્ણનાયં (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧૪) વુત્તનયેન વા અપ્પબહુવિપાકતં નિદ્ધારેત્વા તસ્સ વસેન તુલાતુલભાવો વેદિતબ્બો. સમ્ભવતિ એતસ્માતિ સમ્ભવોતિ આહ ‘‘સમ્ભવહેતુભૂત’’ન્તિ. નિયકજ્ઝત્તરતોતિ સસન્તાનધમ્મેસુ વિપસ્સનાવસેન ગોચરાસેવનાય ચ નિરતો. સવિપાકમ્પિ સમાનં પવત્તિવિપાકમત્તદાયિકમ્મં સવિપાકટ્ઠેન સમ્ભવં, ન ચ તં કામાદિભવાભિસઙ્ખારકન્તિ તતો વિસેસનત્થં ‘‘સમ્ભવ’’ન્તિ વત્વા ‘‘ભવસઙ્ખાર’’ન્તિ વુત્તં. ઓસ્સજીતિ અરિયમગ્ગેન અવસ્સજિ. કવચં વિય અત્તભાવં પરિયોનન્ધિત્વા ઠિતં અત્તનિ સમ્ભૂતત્તા અત્તસમ્ભવં કિલેસઞ્ચ અભિન્દીતિ કિલેસભેદસહભાવિકમ્મોસ્સજ્જનં દસ્સેન્તો તદુભયસ્સ કારણમવોચ ‘‘અજ્ઝત્તરતો સમાહિતો’’તિ.

પઠમવિકપ્પે અવસજ્જનમેવ વુત્તં, એત્થ અવસજ્જનાકારોતિ તં દસ્સેન્તો ‘‘અથ વા’’તિઆદિમાહ. તત્થ તીરેન્તોતિ ‘‘ઉપ્પાદો ભયં, અનુપ્પાદો ખેમ’’ન્તિઆદિના (પટિ. મ. ૧.૧૦) વીમંસન્તો. ‘‘તુલેન્તો તીરેન્તો’’તિઆદિના સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિત્થારતો દસ્સેતું ‘‘પઞ્ચક્ખન્ધા’’તિઆદિં વત્વા ભવસઙ્ખારસ્સ અવસજ્જનાકારં સરૂપતો દસ્સેતિ. એવન્તિઆદિના પન ઉદાનગાથાવણ્ણનાયં આદિતો વુત્તમત્થં નિગમવસેન દસ્સેતિ.

યન્તિ (દી. નિ. ટી. ૨.૧૭૧) કરણે, અધિકરણે વા પચ્ચત્તવચનન્તિ આહ ‘‘યેન સમયેન, યસ્મિં વા સમયે’’તિ. ઉક્ખેપકવાતાતિ ઉદકસન્ધારકવાતં ઉપચ્છિન્દિત્વા ઠિતટ્ઠાનતો ખેપકવાતા. સટ્ઠિ…પે… બહલન્તિ ઇદં તસ્સ વાતસ્સ ઉબ્બેધપ્પમાણમેવ ગહેત્વા વુત્તં, આયામવિત્થારતો પન દસસહસ્સચક્કવાળપ્પમાણં કોટિસતસહસ્સચક્કવાળપ્પમાણમ્પિ ઉદકસન્ધારકવાતં ઉપચ્છિન્દતિયેવ. આકાસેતિ પુબ્બે વાતેન પતિટ્ઠિતાકાસે. પુન વાતોતિ ઉક્ખેપકવાતે તથા કત્વા વિગતે ઉદકસન્ધારકવાતો પુન આબન્ધિત્વા ગણ્હાતિ. યથા તં ઉદકં ન ભસ્સતિ, એવં ઉપત્થમ્ભેન્તં આબન્ધનવિતાનવસેન બન્ધિત્વા ગણ્હાતિ. તતો ઉદકં ઉગ્ગચ્છતીતિ તતો આબન્ધિત્વા ગહણતો તેન વાતેન ઉટ્ઠાપિતં ઉદકં ઉગ્ગચ્છતિ ઉપરિ ગચ્છતિ. હોતિયેવાતિ અન્તરન્તરા હોતિયેવ. બહુભાવેનાતિ મહાપથવિયા મહન્તભાવેન. સકલા હિ મહાપથવી તદા ઓગ્ગચ્છતિ ચ ઉગ્ગચ્છતિ ચ, તસ્મા કમ્પનં ન પઞ્ઞાયતિ.

ઇજ્ઝનસ્સાતિ ઇચ્છિતત્થસિજ્ઝનસ્સ અનુભવિતબ્બસ્સ ઇસ્સરિયસમ્પત્તિઆદિકસ્સ. પરિત્તાતિ પટિલદ્ધમત્તા નાતિસુભાવિતા. તથા ચ ભાવના બલવતી ન હોતીતિ આહ ‘‘દુબ્બલા’’તિ. સઞ્ઞાસીસેન હિ ભાવના વુત્તા. અપ્પમાણાતિ પગુણા સુભાવિતા. સા હિ થિરા દળ્હતરા હોતીતિ આહ ‘‘બલવા’’તિ. ‘‘પરિત્તા પથવીસઞ્ઞા, અપ્પમાણા આપોસઞ્ઞા’’તિ દેસનામત્તમેતં, આપોસઞ્ઞાય પન સુભાવિતાય પથવીકમ્પો સુખેનેવ ઇજ્ઝતીતિ અયમેત્થ અધિપ્પાયો વેદિતબ્બો. સંવેજેન્તો વા દિબ્બસમ્પત્તિયા પમત્તં સક્કં દેવરાજાનં, વીમંસન્તો વા તાવદેવ સમધિગતં અત્તનો ઇદ્ધિબલં. સો કિરાયસ્મા (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૧૭૧) ખુરગ્ગે અરહત્તં પત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘અત્થિ નુ ખો કોચિ ભિક્ખુ યેન પબ્બજિતદિવસેયેવ અરહત્તં પત્વા વેજયન્તો પાસાદો કમ્પિતપુબ્બો’’તિ. તતો ‘‘નત્થિ કોચી’’તિ ઞત્વા ‘‘અહં કમ્પેસ્સામી’’તિ અભિઞ્ઞાબલેન વેજયન્તમત્થકે ઠત્વા પાદેન પહરિત્વા કમ્પેતું નાસક્ખિ. અથ નં સક્કસ્સ નાટકિત્થિયો આહંસુ – ‘‘પુત્ત સઙ્ઘરક્ખિત, ત્વં પૂતિગન્ધેનેવ સીસેન વેજયન્તં કમ્પેતું ઇચ્છસિ, સુપ્પતિટ્ઠિતો, તાત, પાસાદો, કથં કમ્પેતું સક્ખિસ્સસી’’તિ.

સામણેરો ‘‘ઇમા દેવતા મયા સદ્ધિં કેળિં કરોન્તિ, અહં ખો પન આચરિયં નાલત્થં, કહં નુ ખો મે આચરિયો સામુદ્દિકમહાનાગત્થેરો’’તિ આવજ્જેત્વા ‘‘મહાસમુદ્દે ઉદકલેણં માપેત્વા દિવાવિહારં નિસિન્નો’’તિ ઞત્વા તત્થ ગન્ત્વા થેરં વન્દિત્વા અટ્ઠાસિ. તતો નં થેરો, ‘‘તાત સઙ્ઘરક્ખિત, અસિક્ખિત્વાવ યુદ્ધં પવિટ્ઠોસી’’તિ વત્વા ‘‘નાસક્ખિ, તાત, વેજયન્તં કમ્પેતુ’’ન્તિ પુચ્છિ. આચરિયં, ભન્તે, નાલત્થન્તિ. અથ નં થેરો, ‘‘તાત, તુમ્હાદિસે અકમ્પેન્તે અઞ્ઞો કો કમ્પેસ્સતિ, દિટ્ઠપુબ્બં તે, તાત, ઉદકપિટ્ઠે ગોમયખણ્ડં પિલવન્તં, તાત, કપલ્લપૂવં પચ્ચન્તં અન્તન્તેન પરિચ્છિન્નન્તિ ઇમિના ઓપમ્મેન જાનાહી’’તિ આહ. સો ‘‘વટ્ટિસ્સતિ, ભન્તે, એત્તકેના’’તિ વત્વા ‘‘પાસાદેન પતિટ્ઠિતોકાસં ઉદકં હોતૂ’’તિ અધિટ્ઠાય વેજયન્તાભિમુખો અગમાસિ. દેવધીતરો તં દિસ્વા ‘‘એકવારં લજ્જિત્વા ગતો, પુનપિ સામણેરો એતિ, પુનપિ એતી’’તિ વદિંસુ. સક્કો દેવરાજા ‘‘મા મય્હં પુત્તેન સદ્ધિં કથયિત્થ, ઇદાનિ તેન આચરિયો લદ્ધો ખણેન પાસાદં કમ્પેસ્સતી’’તિ આહ. સામણેરોપિ પાદઙ્ગુટ્ઠેન પાસાદથૂપિકં પહરિ, પાસાદો ચતૂહિ દિસાહિ ઓણમતિ. દેવતા ‘‘પતિટ્ઠાતું દેહિ, તાત, પાસાદસ્સ, પતિટ્ઠાતું દેહિ, તાત, પાસાદસ્સા’’તિ વિરવિંસુ. સામણેરો પાસાદં યથાઠાને ઠપેત્વા પાસાદમત્થકે ઠત્વા ઉદાનં ઉદાનેસિ –

‘‘અજ્જેવાહં પબ્બજિતો, અજ્જ પત્તાસવક્ખયં;

અજ્જ કમ્પેમિ પાસાદં, અહો બુદ્ધસ્સુળારતા.

‘‘અજ્જેવાહં પબ્બજિતો, અજ્જ પત્તાસવક્ખયં;

અજ્જ કમ્પેમિ પાસાદં, અહો ધમ્મસ્સુળારતા.

‘‘અજ્જેવાહં પબ્બજિતો, અજ્જ પત્તાસવક્ખયં;

અજ્જ કમ્પેમિ પાસાદં, અહો સઙ્ઘસ્સુળારતા’’તિ.

‘‘ધમ્મતા એસા, ભિક્ખવે, યદા બોધિસત્તો તુસિતકાયા ચવિત્વા માતુકુચ્છિં ઓક્કમતી’’તિ (દી. નિ. ૨.૧૮) વત્વા ‘‘અયઞ્ચ દસસહસ્સી લોકધાતુ સઙ્કમ્પિ સમ્પકમ્પિ સમ્પવેધી’’તિ (દી. નિ. ૨.૧૮), તથા ‘‘ધમ્મતા એસા, ભિક્ખવે, યદા બોધિસત્તો માતુકુચ્છિમ્હા નિક્ખમતી’’તિ (દી. નિ. ૨.૩૨) વત્વા ‘‘અયઞ્ચ દસસહસ્સી લોકધાતુ સઙ્કમ્પિ સમ્પકમ્પિ સમ્પવેધી’’તિ (દી. નિ. ૨.૩૨) ચ મહાસત્તસ્સ ગબ્ભોક્કન્તિયં અભિજાતિઞ્ચ ધમ્મતાવસેન મહાપદાને પથવીકમ્પસ્સ વુત્તત્તા ઇતરેસુપિ ચતૂસુ ઠાનેસુ પથવીકમ્પો ધમ્મતાવસેનેવાતિ અત્થતો વુત્તમેતન્તિ દટ્ઠબ્બં.

ઇદાનિ નેસં પથવીકમ્પાનં કારણતો પવત્તિઆકારતો ચ વિભાગં દસ્સેતું ‘‘ઇતિ ઇમેસૂ’’તિઆદિ વુત્તં. ધાતુકોપેનાતિ ઉક્ખેપકવાતસઙ્ખાતાય વાયોધાતુયા પકોપેન. ઇદ્ધાનુભાવેનાતિ ઞાણિદ્ધિયા, કમ્મવિપાકજિદ્ધિયા વા સભાવેન, તેજેનાતિ અત્થો. પુઞ્ઞતેજેનાતિ પુઞ્ઞાનુભાવેન, મહાબોધિસત્તસ્સ પુઞ્ઞબલેનાતિ અત્થો. ઞાણતેજેનાતિ અનઞ્ઞસાધારણેન પટિવેધઞાણાનુભાવેન. સાધુકારદાનવસેનાતિ યથા અનઞ્ઞસાધારણપ્પટિવેધઞાણાનુભાવેન અભિહતા મહાપથવી અભિસમ્બોધિયં કમ્પિત્થ, એવં અનઞ્ઞસાધારણેન દેસનાઞાણાનુભાવેન અભિહતા મહાપથવી કમ્પિત્થ, તં પનસ્સા સાધુકારદાનં વિય હોતીતિ ‘‘સાધુકારદાનવસેના’’તિ વુત્તં.

યેન પન ભગવા અસીતિઅનુબ્યઞ્જનપ્પટિમણ્ડિતદ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણવિચિત્રરૂપકાયો સબ્બાકારપરિસુદ્ધસીલક્ખન્ધાદિગુણરતનસમિદ્ધિધમ્મકાયો પુઞ્ઞમહત્તથામમહત્તઇદ્ધિમહત્તયસમહત્તપઞ્ઞામહત્તાનં પરમુક્કંસગતો અસમો અસમસમો અપ્પટિપુગ્ગલો અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો અત્તનો અત્તભાવસઞ્ઞિતં ખન્ધપઞ્ચકં કપ્પં વા કપ્પાવસેસં વા ઠપેતું સમત્થોપિ સઙ્ખતધમ્મપરિજિગુચ્છનાકારપ્પવત્તેન ઞાણવિસેસેન તિણાયપિ અમઞ્ઞમાનો આયુસઙ્ખારોસ્સજ્જનવિધિના નિરપેક્ખો ઓસ્સજ્જિ. તદનુભાવાભિહતા મહાપથવી આયુસઙ્ખરોસ્સજ્જને અકમ્પિત્થ. તં પનસ્સા કારુઞ્ઞસભાવસણ્ઠિતા વિય હોતીતિ વુત્તં ‘‘કારુઞ્ઞભાવેના’’તિ.

યસ્મા ભગવા પરિનિબ્બાનસમયે ચતુવીસતિકોટિસતસહસ્સસઙ્ખા સમાપત્તિયો સમાપજ્જિ, અન્તરન્તરા ફલસમાપત્તિસમાપજ્જનેન તસ્સ પુબ્બભાગે સાતિસયં તિક્ખં સૂરં વિપસ્સનાઞાણઞ્ચ પવત્તેસિ. ‘‘યદત્થઞ્ચ મયા એવં સુચિરકાલં અનઞ્ઞસાધારણો પરમુક્કંસગતો ઞાણસમ્ભારો સમ્ભતો, અનુત્તરો ચ વિમોક્ખો સમધિગતો, તસ્સ વત મે સિખાપ્પત્તફલભૂતા અચ્ચન્તનિટ્ઠા અનુપાદિસેસપરિનિબ્બાનધાતુ અજ્જ સમિજ્ઝતી’’તિ ભિય્યો અતિવિય સોમનસ્સપ્પત્તસ્સ ભગવતો પીતિવિપ્ફારાદિગુણવિપુલતરાનુભાવો પરેહિ અસાધારણઞાણાતિસયો ઉદપાદિ, યસ્સ સમાપત્તિબલસમુપબ્રૂહિતસ્સ ઞાણાતિસયસ્સ આનુભાવં સન્ધાય ઇદં વુત્તં ‘‘દ્વેમે પિણ્ડપાતા સમસમફલા સમસમવિપાકા’’તિઆદિ (ઉદા. ૭૫), તસ્મા તસ્સાનુભાવેન સમભિહતા મહાપથવી અકમ્પિત્થ, તં પનસ્સા તસ્સં વેલાયં આરોદનાકારપ્પત્તિ વિય હોતીતિ ‘‘અટ્ઠમો આરોદનેના’’તિ વુત્તં.

ઇદાનિ સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિવરન્તો ‘‘માતુકુચ્છિં ઓક્કમન્તે’’તિઆદિમાહ. અયં પનત્થોતિ ‘‘સાધુકારદાનવસેના’’તિઆદિના વુત્ત અત્થો. પથવીદેવતાય વસેનાતિ એત્થ સમુદ્દદેવતા વિય મહાપથવિયા અધિદેવતા કિર નામ અત્થિ, તાદિસે કારણે સતિ તસ્સા ચિત્તવસેન અયં મહાપથવી સઙ્કમ્પતિ સમ્પકમ્પતિ સમ્પવેધતિ. યથા વાતવલાહકદેવતાનં ચિત્તવસેન વાતા વાયન્તિ, સીતુણ્હઅબ્ભવસ્સવલાહકદેવતાનં ચિત્તવસેન સીતાદયો ભવન્તિ, તથા હિ વિસાખપુણ્ણમાયં અભિસમ્બોધિઅત્થં બોધિરુક્ખમૂલે નિસિન્નસ્સ લોકનાથસ્સ અન્તરાયકરણત્થં ઉપટ્ઠિતં મારબલં વિધમિતું –

‘‘અચેતનાયં પથવી, અવિઞ્ઞાય સુખં દુખં;

સાપિ દાનબલા મય્હં, સત્તક્ખત્તું પકમ્પથા’’તિ. (ચરિયા. ૧.૧૨૪) –

વચનસમનન્તરં મહાપથવી ભિજ્જિત્વા સપરિસં મારં પરિવત્તેસિ. એતન્તિ સાધુકારદાનાદિ. યદિપિ નત્થિ અચેતનત્તા, ધમ્મતાવસેન પન વુત્તનયેન સિયાતિ સક્કા વત્તું. ધમ્મતા પન અત્થતો ધમ્મભાવો, સો પુઞ્ઞધમ્મસ્સ વા ઞાણધમ્મસ્સ વા આનુભાવસભાવોતિ. તયિદં સબ્બં વિચારિતમેવ. એવઞ્ચ કત્વા –

‘‘ઇમે ધમ્મે સમ્મસતો, સભાવસરસલક્ખણે;

ધમ્મતેજેન વસુધા, દસસહસ્સી પકમ્પથા’’તિ. (બુ. વં. ૨.૧૬૬) –

આદિવચનઞ્ચ સમત્થિતં હોતિ.

અયં પન (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૪૯) મહાપથવી અપરેસુપિ અટ્ઠસુ ઠાનેસુ અકમ્પિત્થ મહાભિનિક્ખમને બોધિમણ્ડૂપસઙ્કમને પંસુકૂલગ્ગહણે પંસુકૂલધોવને કાળકારામસુત્તે ગોતમકસુત્તે વેસ્સન્તરજાતકે બ્રહ્મજાલેતિ. તત્થ મહાભિનિક્ખમનબોધિમણ્ડૂપસઙ્કમનેસુ વીરિયબલેન અકમ્પિત્થ. પંસુકૂલગ્ગહણે ‘‘દ્વિસહસ્સદીપપરિવારે નામ ચત્તારો મહાદીપે પહાય પબ્બજિત્વા સુસાનં ગન્ત્વા પંસુકૂલં ગણ્હન્તેન દુક્કરં ભગવતા કત’’ન્તિ અચ્છરિયવેગાભિહતા અકમ્પિત્થ. પંસુકૂલધોવનવેસ્સન્તરજાતકેસુ અકાલકમ્પનેન અકમ્પિત્થ. કાળકારામગોતમકસુત્તેસુ (અ. નિ. ૪.૨૪; ૩.૧૨૬) ‘‘અહં સક્ખી ભગવા’’તિ સક્ખિભાવેન અકમ્પિત્થ. બ્રહ્મજાલે (દી. નિ. ૧.૧૪૭) પન દ્વાસટ્ઠિયા દિટ્ઠિગતેસુ વિજટેત્વા નિગ્ગુમ્બં કત્વા દેસિયમાનેસુ સાધુકારદાનવસેન અકમ્પિત્થાતિ વેદિતબ્બા.

ન કેવલઞ્ચ એતેસુયેવ ઠાનેસુ પથવી અકમ્પિત્થ, અથ ખો તીસુ સઙ્ગહેસુપિ મહામહિન્દત્થેરસ્સ ઇમં દીપં આગન્ત્વા જોતિવને નિસીદિત્વા ધમ્મં દેસિતદિવસેપિ અકમ્પિત્થ. કલ્યાણિયમહાવિહારે ચ પિણ્ડપાતિયત્થેરસ્સ ચેતિયઙ્ગણં સમ્મજ્જિત્વા તત્થેવ નિસીદિત્વા બુદ્ધારમ્મણં પીતિં ગહેત્વા ઇમં સુત્તન્તં આરદ્ધસ્સ સુત્તપરિયોસાને ઉદકપરિયન્તં કત્વા અકમ્પિત્થ. લોહપાસાદસ્સ પાચીનઅમ્બલટ્ઠિકટ્ઠાનં નામ અહોસિ, તત્થ નિસીદિત્વા દીઘભાણકત્થેરા બ્રહ્મજાલસુત્તં આરભિંસુ. તેસં સજ્ઝાયપરિયોસાનેપિ ઉદકપરિયન્તમેવ કત્વા પથવી અકમ્પિત્થ.

યદિ એવં ‘‘અટ્ઠિમે, આનન્દ, હેતૂ અટ્ઠ પચ્ચયા મહતો ભૂમિચાલસ્સ પાતુભાવાયા’’તિ કસ્મા અટ્ઠેવ હેતૂ વુત્તાતિ? નિયમહેતુભાવતો. ઇમેયેવ હિ અટ્ઠ હેતૂ નિયમન્તિ, નાઞ્ઞે. તે હિ કદાચિ સમ્ભવન્તીતિ અનિયમભાવતો ન ગણિતા. વુત્તઞ્હેતં નાગસેનત્થેરેન મિલિન્દપઞ્હે (મિ. પ. ૪.૧.૪) –

‘‘અટ્ઠિમે, ભિક્ખવે, હેતૂ અટ્ઠ પચ્ચયા મહતો ભૂમિચાલસ્સ પાતુભાવાયાતિ. યં વેસ્સન્તરેન રઞ્ઞા મહાદાને દીયમાને સત્તક્ખત્તું મહાપથવી કમ્પિતા, તઞ્ચ પન અકાલિકં કદાચુપ્પત્તિકં અટ્ઠહિ હેતૂહિ વિપ્પમુત્તં, તસ્મા અગણિતં અટ્ઠહિ હેતૂહિ.

‘‘યથા, મહારાજ, લોકે તયોયેવ મેઘા ગણીયન્તિ વસ્સિકો, હેમન્તિકો, પાવુસકોતિ. યદિ તે મુઞ્ચિત્વા અઞ્ઞો મેઘો પવસ્સતિ, ન સો મેઘો ગણીયતિ સમ્મતેહિ મેઘેહિ, અકાલમેઘોત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, વેસ્સન્તરેન રઞ્ઞા મહાદાને દીયમાને યં સત્તક્ખત્તું મહાપથવી કમ્પિતા, અકાલિકં એતં કદાચુપ્પત્તિકં અટ્ઠહિ હેતૂહિ વિપ્પમુત્તં, ન તં ગણીયતિ અટ્ઠહિ હેતૂહિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, હિમવન્તા પબ્બતા પઞ્ચ નદિસતાનિ સન્દન્તિ, તેસં, મહારાજ, પઞ્ચન્નં નદિસતાનં દસેવ નદિયો નદિગણનાય ગણીયન્તિ. સેય્યથિદં – ગઙ્ગા, યમુના, અચિરવતી, સરભૂ, મહી, સિન્ધુ, સરસ્સતી, વેત્રવતી, વીતંસા, ચન્દભાગાતિ. અવસેસા નદિયો નદિગણનાય અગણિતા. કિંકારણા? ન તા નદિયો ધુવસલિલા, એવમેવ ખો, મહારાજ, વેસ્સન્તરેન રઞ્ઞા મહાદાને દીયમાને યં સત્તક્ખત્તું મહાપથવી કમ્પિતા, અકાલિકં એતં કદાચુપ્પત્તિકં અટ્ઠહિ હેતૂહિ વિપ્પમુત્તં, ન તં ગણીયતિ અટ્ઠહિ હેતૂહિ.

‘‘યથા વા પન, મહારાજ, રઞ્ઞો સતમ્પિ દ્વિસતમ્પિ તિસતમ્પિ અમચ્ચા હોન્તિ, તેસં છયેવ જના અમચ્ચગણનાય ગણીયન્તિ. સેય્યથિદં – સેનાપતિ, પુરોહિતો, અક્ખદસ્સો, ભણ્ડાગારિકો, છત્તગ્ગાહકો, ખગ્ગગ્ગાહકો, એતેયેવ અમચ્ચગણનાય ગણીયન્તિ. કિંકારણા? યુત્તત્તા રાજગુણેહિ. અવસેસા અગણિતા, સબ્બે અમચ્ચાત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છન્તિ, એવમેવ ખો, મહારાજ, વેસ્સન્તરેન રઞ્ઞા મહાદાને દીયમાને યં સત્તક્ખત્તું મહાપથવી કમ્પિતા, અકાલિકં એતં કદાચુપ્પત્તિકં અટ્ઠહિ હેતૂહિ વિપ્પમુત્તં, ન તં ગણીયતિ અટ્ઠહિ હેતૂહી’’તિ.

ભૂમિચાલસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ચાપાલવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.