૧. વેરઞ્જસુત્તવણ્ણના

૧૧. દુતિયસ્સ પઠમે વેરઞ્જાયં વિહરતીતિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૧) એત્થ વેરઞ્જાતિ તસ્સ નગરસ્સેતં અધિવચનં, તસ્સં વેરઞ્જાયં. સમીપત્થે ભુમ્મવચનં. નળેરુપુચિમન્દમૂલેતિ એત્થ નળેરુ નામ યક્ખો. પુચિમન્દોતિ નિમ્બરુક્ખો. મૂલન્તિ સમીપં. અયઞ્હિ મૂલ-સદ્દો ‘‘મૂલાનિ ઉદ્ધરેય્ય અન્તમસો ઉસીરનાળિમત્તાનિપી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૧૯૫) મૂલમૂલે દિસ્સતિ. ‘‘લોભો અકુસલમૂલ’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૩.૩૦૫; પરિ. ૩૨૩) અસાધારણહેતુમ્હિ. ‘‘યાવ મજ્ઝન્હિકે કાલે છાયા ફરતિ, નિવાતે પણ્ણાનિ પતન્તિ, એત્તાવતા રુક્ખમૂલ’’ન્તિઆદીસુ (પારા. ૪૯૪) સમીપે. ઇધ પન સમીપે અધિપ્પેતો, તસ્મા નળેરુયક્ખેન અધિગ્ગહિતસ્સ પુચિમન્દસ્સ સમીપેતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. સો કિર પુચિમન્દો રમણીયો પાસાદિકો અનેકેસં રુક્ખાનં આધિપચ્ચં વિય કુરુમાનો તસ્સ નગરસ્સ અવિદૂરે ગમનાગમનસમ્પન્ને ઠાને અહોસિ. અથ ભગવા વેરઞ્જં ગન્ત્વા પતિરૂપે ઠાને વિહરન્તો તસ્સ રુક્ખસ્સ સમીપે હેટ્ઠાભાગે વિહાસિ. તેન વુત્તં ‘‘વેરઞ્જાયં વિહરતિ નળેરુપુચિમન્દમૂલે’’તિ.

પચ્ચુટ્ઠાનં (સારત્થ. ટી. ૧.૨) નામ આસના વુટ્ઠાનન્તિ આહ ‘‘નાસના વુટ્ઠાતી’’તિ. નિસિન્નાસનતો ન વુટ્ઠહતીતિ અત્થો. એત્થ ચ જિણ્ણે…પે… વયોઅનુપ્પત્તેતિ ઉપયોગવચનં આસના વુટ્ઠાનકિરિયાપેક્ખં ન હોતિ. તસ્મા ‘‘જિણ્ણે…પે… વયોઅનુપ્પત્તે દિસ્વા’’તિ અજ્ઝાહારં કત્વા અત્થો વેદિતબ્બો. અથ વા પચ્ચુગ્ગમનકિરિયાપેક્ખં ઉપયોગવચનં, તસ્મા ન પચ્ચુટ્ઠાતીતિ ઉટ્ઠાય પચ્ચુગ્ગમનં ન કરોતીતિ અત્થો વેદિતબ્બો. પચ્ચુગ્ગમનમ્પિ હિ પચ્ચુટ્ઠાનન્તિ વુચ્ચતિ. વુત્તઞ્હેતં ‘‘આચરિયં પન દૂરતોવ દિસ્વા પચ્ચુટ્ઠાય પચ્ચુગ્ગમનકરણં પચ્ચુટ્ઠાનં નામા’’તિ. નાસના વુટ્ઠાતીતિ ઇમિના પન પચ્ચુગ્ગમનાભાવસ્સ ઉપલક્ખણમત્તં દસ્સિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. વિભાવને નામ અત્થેતિ પકતિવિભાવનસઙ્ખાતે અત્થે. ન અભિવાદેતિ વાતિ ન અભિવાદેતબ્બન્તિ વા સલ્લક્ખેતીતિ વુત્તં હોતિ.

તં અઞ્ઞાણન્તિ ‘‘અયં મમ અભિવાદનાદીનિ કાતું અરહરૂપો ન હોતી’’તિ અજાનનવસેન પવત્તં અઞ્ઞાણં. ઓલોકેન્તોતિ ‘‘દુક્ખં ખો અગારવો વિહરતિ અપ્પતિસ્સો, કિં નુ ખો અહં સમણં વા બ્રાહ્મણં વા સક્કરેય્યં ગરું કરેય્ય’’ન્તિઆદિસુત્તવસેનેવ (અ. નિ. ૪.૨૧) ઞાણચક્ખુના ઓલોકેન્તો. નિપચ્ચકારારહન્તિ પણિપાતારહં. સમ્પતિજાતોતિ મુહુત્તજાતો, જાતસમનન્તરમેવાતિ વુત્તં હોતિ. ઉત્તરેન મુખોતિ ઉત્તરદિસાભિમુખો. ‘‘સત્તપદવીતિહારેન ગન્ત્વા સકલં દસસહસ્સિલોકધાતું ઓલોકેસિ’’ન્તિ ઇદં –

‘‘ધમ્મતા એસા, ભિક્ખવે, સમ્પતિજાતો બોધિસત્તો સમેહિ પાદેહિ પતિટ્ઠહિત્વા ઉત્તરાભિમુખો સત્તપદવીતિહારેન ગચ્છતિ, સેતમ્હિ છત્તે અનુધારિયમાને સબ્બા દિસા વિલોકેતિ, આસભિઞ્ચ વાચં ભાસતી’’તિ (દી. નિ. ૨.૩૧) –

એવં પાળિયં સત્તપદવીતિહારુપરિ ઠિતસ્સ વિય સબ્બાદિસાનુલોકનસ્સ કથિતત્તા વુત્તં, ન પનેતં એવં દટ્ઠબ્બં સત્તપદવીતિહારતો પગેવ દિસાવિલોકનસ્સ કતત્તા. મહાસત્તો હિ મનુસ્સાનં હત્થતો મુચ્ચિત્વા પુરત્થિમં દિસં ઓલોકેસિ, અનેકાનિ ચક્કવાળસહસ્સાનિ એકઙ્ગણાનિ અહેસું. તત્થ દેવમનુસ્સા ગન્ધમાલાદીહિ પૂજયમાના, ‘‘મહાપુરિસ, ઇધ તુમ્હેહિ સદિસોપિ નત્થિ, કુતો ઉત્તરિતરો’’તિ આહંસુ. એવં ચતસ્સો દિસા, ચતસ્સો અનુદિસા, હેટ્ઠા, ઉપરીતિ દસપિ દિસા અનુવિલોકેત્વા અત્તનો સદિસં અદિસ્વા ‘‘અયં ઉત્તરદિસા’’તિ સત્તપદવીતિહારેન અગમાસીતિ વેદિતબ્બા. ઓલોકેસિન્તિ મમ પુઞ્ઞાનુભાવેન લોકવિવરણપાટિહારિયે જાતે પઞ્ઞાયમાનં દસસહસ્સિલોકધાતું મંસચક્ખુનાવ ઓલોકેસિન્તિ અત્થો.

મહાપુરિસોતિ જાતિગોત્તકુલપ્પદેસાદિવસેન મહન્તપુરિસો. અગ્ગોતિ ગુણેહિ સબ્બપ્પધાનો. જેટ્ઠોતિ ગુણવસેનેવ સબ્બેસં વુદ્ધતમો, ગુણેહિ મહલ્લકતમોતિ વુત્તં હોતિ. સેટ્ઠોતિ ગુણવસેનેવ સબ્બેસં પસત્થતમો. અત્થતો પન પચ્છિમાનિ દ્વે પુરિમસ્સેવ વેવચનાનીતિ વેદિતબ્બં. તયાતિ નિસ્સક્કે કરણવચનં. ઉત્તરિતરોતિ અધિકતરો. પતિમાનેસીતિ પૂજેસિ. આસભિન્તિ ઉત્તમં. મય્હં અભિવાદનાદિરહો પુગ્ગલોતિ મય્હં અભિવાદનાદિકિરિયાય અરહો અનુચ્છવિકો પુગ્ગલો. નિચ્ચસાપેક્ખતાય પનેત્થ સમાસો દટ્ઠબ્બો. તથાગતાતિ તથાગતતો, તથાગતસ્સ સન્તિકાતિ વુત્તં હોતિ. એવરૂપન્તિ અભિવાદનાદિસભાવં. પરિપાકસિથિલબન્ધનન્તિ પરિપાકેન સિથિલબન્ધનં.

તં વચનન્તિ ‘‘નાહં તં બ્રાહ્મણા’’તિઆદિવચનં. ‘‘નાહં અરસરૂપો, માદિસા વા અરસરૂપા’’તિ વુત્તે બ્રાહ્મણો થદ્ધો ભવેય્ય. તેન વુત્તં ‘‘ચિત્તમુદુભાવજનનત્થ’’ન્તિ.

કતમો પન સોતિ પરિયાયાપેક્ખો પુલ્લિઙ્ગનિદ્દેસો, કતમો સો પરિયાયોતિ અત્થો? જાતિવસેનાતિ ખત્તિયાદિજાતિવસેન. ઉપપત્તિવસેનાતિ દેવેસુ ઉપપત્તિવસેન. સેટ્ઠસમ્મતાનમ્પીતિ અપિ-સદ્દેન પગેવ અસેટ્ઠસમ્મતાનન્તિ દસ્સેતિ. અભિનન્દન્તાનન્તિ સપ્પીતિકતણ્હાવસેન પમોદમાનાનં. રજ્જન્તાનન્તિ બલવરાગવસેન રજ્જન્તાનં. રૂપપરિભોગેન ઉપ્પન્નતણ્હાસમ્પયુત્તસોમનસ્સવેદના રૂપતો નિબ્બત્તિત્વા હદયતપ્પનતો અમ્બરસાદયો વિય રૂપરસાતિ વુચ્ચન્તિ. આવિઞ્ચન્તીતિ આકડ્ઢન્તિ. વત્થારમ્મણાદિસામગ્ગિયન્તિ વત્થુઆરમ્મણાદિકારણસામગ્ગિયં. અનુક્ખિપન્તોતિ અત્તુક્કંસનવસેન કથિતે બ્રાહ્મણસ્સ અસપ્પાયભાવતો અત્તાનં અનુક્ખિપન્તો અનુક્કંસેન્તો.

એતસ્મિં પનત્થે કરણે સામિવચનન્તિ ‘‘જહિતા’’તિ એતસ્મિં અત્થે તથાગતસ્સાતિ કરણે સામિવચનં, તથાગતેન જહિતાતિ અત્થો. મૂલન્તિ ભવમૂલં. ‘‘તાલવત્થુકતા’’તિ વત્તબ્બે ‘‘ઓટ્ઠમુખો’’તિઆદીસુ વિય મજ્ઝેપદલોપં કત્વા અ-કારઞ્ચ દીઘં કત્વા ‘‘તાલાવત્થુકતા’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘તાલવત્થુ વિય નેસં વત્થુ કતન્તિ તાલાવત્થુકતા’’તિ. તત્થ તાલસ્સ વત્થુ તાલવત્થુ. યથા આરામસ્સ વત્થુભૂતપુબ્બો પદેસો આરામસ્સ અભાવે ‘‘આરામવત્થૂ’’તિ વુચ્ચતિ, એવં તાલસ્સ પતિટ્ઠિતોકાસો સમૂલં ઉદ્ધરિતે તાલે પદેસમત્તે ઠિતે તાલસ્સ વત્થુભૂતપુબ્બત્તા ‘‘તાલવત્થૂ’’તિ વુચ્ચતિ. નેસન્તિ રૂપરસાદીનં. કથં પન તાલવત્થુ વિય નેસં વત્થુ કતન્તિ આહ ‘‘યથા હી’’તિઆદિ. રૂપાદિપરિભોગેન ઉપ્પન્નતણ્હાયુત્તસોમનસ્સવેદનાસઙ્ખાતરૂપરસાદીનં ચિત્તસન્તાનસ્સ અધિટ્ઠાનભાવતો વુત્તં ‘‘તેસં પુબ્બે ઉપ્પન્નપુબ્બભાવેન વત્થુમત્તે ચિત્તસન્તાને કતે’’તિ. તત્થ પુબ્બેતિ પુરે, સરાગકાલેતિ વુત્તં હોતિ. તાલાવત્થુકતાતિ વુચ્ચન્તીતિ તાલવત્થુ વિય અત્તનો વત્થુસ્સ કતત્તા રૂપરસાદયો ‘‘તાલાવત્થુકતા’’તિ વુચ્ચન્તિ. એતેન પહીનકિલેસાનં પુન ઉપ્પત્તિયા અભાવો દસ્સિતો.

અવિરુળ્હિધમ્મત્તાતિ અવિરુળ્હિસભાવતાય. મત્થકચ્છિન્નો તાલો પત્તફલાદીનં અવત્થુભૂતો તાલાવત્થૂતિ આહ ‘‘મત્થકચ્છિન્નતાલો વિય કતા’’તિ. એતેન ‘‘તાલાવત્થુ વિય કતાતિ તાલાવત્થુકતા’’તિ અયં વિગ્ગહો દસ્સિતો. એત્થ પન ‘‘અવત્થુભૂતો તાલો વિય કતાતિ અવત્થુતાલકતા’’તિ વત્તબ્બે વિસેસનસ્સ પરનિપાતં કત્વા ‘‘તાલાવત્થુકતા’’તિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. ઇમિના પનત્થેન ઇદં દસ્સેતિ – રૂપરસાદિવચનેન વિપાકધમ્મધમ્મા હુત્વા પુબ્બે ઉપ્પન્નકુસલાકુસલા ધમ્મા ગહિતા, તે ઉપ્પન્નાપિ મત્થકસદિસાનં તણ્હાવિજ્જાનં મગ્ગસત્થેન છિન્નત્તા આયતિં તાલપત્તસદિસે વિપાકક્ખન્ધે નિબ્બત્તેતું અસમત્થા જાતા, તસ્મા તાલાવત્થુ વિય કતાતિ તાલાવત્થુકતા રૂપરસાદયોતિ. ઇમસ્મિં અત્થે ‘‘અભિનન્દન્તાન’’ન્તિ ઇમિના પદેન કુસલસોમનસ્સમ્પિ સઙ્ગહિતન્તિ વદન્તિ. અનભાવં કતાતિ એત્થ અનુ-સદ્દો પચ્છાસદ્દેન સમાનત્થોતિ આહ ‘‘યથા નેસં પચ્છાભાવો ન હોતી’’તિઆદિ.

યઞ્ચ ખો ત્વં સન્ધાય વદેસિ, સો પરિયાયો ન હોતીતિ યં વન્દનાદિસામગ્ગિરસાભાવસઙ્ખાતં કારણં અરસરૂપતાય વદેસિ, તં કારણં ન હોતિ, ન વિજ્જતીતિ અત્થો. નનુ ચાયં બ્રાહ્મણો યં વન્દનાદિસામગ્ગિરસાભાવસઙ્ખાતપરિયાયં સન્ધાય ‘‘અરસરૂપો ભવં ગોતમો’’તિ આહ, ‘‘સો પરિયાયો નત્થી’’તિ વુત્તે વન્દનાદીનિ ભગવા કરોતીતિ આપજ્જતીતિ ઇમં અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગં દસ્સેન્તો આહ ‘‘નનુ ચા’’તિઆદિ.

સબ્બપરિયાયેસૂતિ સબ્બવારેસુ. સન્ધાયભાસિતમત્તન્તિ યં સન્ધાય બ્રાહ્મણો ‘‘નિબ્ભોગો ભવં ગોતમો’’તિઆદિમાહ. ભગવા ચ યં સન્ધાય નિબ્ભોગતાદિં અત્તનિ અનુજાનાતિ, તં સન્ધાયભાસિતમત્તં. છન્દરાગપરિભોગોતિ છન્દરાગવસેન પરિભોગો. અપરં પરિયાયન્તિ અઞ્ઞં કારણં.

કુલસમુદાચારકમ્મન્તિ કુલાચારસઙ્ખાતં કમ્મં, કુલચારિત્તન્તિ અત્થો. અકિરિયન્તિ અકરણભાવં. ‘‘અનેકવિહિતાનં પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માન’’ન્તિ સામઞ્ઞવચનેપિ પારિસેસઞાયતો વુત્તાવસેસા અકુસલધમ્મા ગહેતબ્બાતિ આહ ‘‘ઠપેત્વા તે ધમ્મે’’તિઆદિ, તે યથાવુત્તકાયદુચ્ચરિતાદિકે અકુસલધમ્મે ઠપેત્વાતિ અત્થો. અનેકવિહિતાતિ અનેકપ્પકારા.

અયં લોકતન્તીતિ અયં વુડ્ઢાનં અભિવાદનાદિકિરિયલક્ખણા લોકપ્પવેણી. અનાગામિબ્રહ્માનં અલઙ્કારાદીસુ અનાગામિભિક્ખૂનઞ્ચ ચીવરાદીસુ નિકન્તિવસેન રાગુપ્પત્તિ હોતીતિ અનાગામિમગ્ગેન પઞ્ચકામગુણિકરાગસ્સેવ પહાનં વેદિતબ્બન્તિ આહ ‘‘પઞ્ચકામગુણિકરાગસ્સા’’તિ. રૂપાદીસુ પઞ્ચસુ કામગુણેસુ વત્થુકામકોટ્ઠાસેસુ ઉપ્પજ્જમાનો રાગો ‘‘પઞ્ચકામગુણિકરાગો’’તિ વેદિતબ્બો. કોટ્ઠાસવચનો હેત્થ ગુણ-સદ્દો ‘‘વયોગુણા અનુપુબ્બં જહન્તી’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૧.૪) વિય. અકુસલચિત્તદ્વયસમ્પયુત્તસ્સાતિ દોમનસ્સસહગતચિત્તદ્વયસમ્પયુત્તસ્સ. મોહસ્સ સબ્બાકુસલસાધારણત્તા આહ ‘‘સબ્બાકુસલસમ્ભવસ્સા’’તિ. અવસેસાનન્તિ સક્કાયદિટ્ઠિઆદીનં.

જિગુચ્છતિ મઞ્ઞેતિ અહમભિજાતો રૂપવા પઞ્ઞવા કથં નામ અઞ્ઞેસં અભિવાદનાદિં કરેય્યન્તિ જિગુચ્છતિ વિય, જિગુચ્છતીતિ વા સલ્લક્ખેમિ. અકુસલધમ્મે જિગુચ્છમાનો તેસં સમઙ્ગિભાવમ્પિ જિગુચ્છતીતિ વુત્તં ‘‘અકુસલાનં ધમ્માનં સમાપત્તિયા જિગુચ્છતી’’તિ. સમાપત્તીતિ એતસ્સેવ વેવચનં સમાપજ્જના સમઙ્ગિભાવોતિ. મણ્ડનજાતિકોતિ મણ્ડનકસભાવો, મણ્ડનકસીલોતિ અત્થો. જેગુચ્છિતન્તિ જિગુચ્છનસીલતં.

લોકજેટ્ઠકકમ્મન્તિ લોકજેટ્ઠકાનં કત્તબ્બકમ્મં, લોકે વા સેટ્ઠસમ્મતં કમ્મં. તત્રાતિ તેસુ દ્વીસુપિ અત્થવિકપ્પેસુ. પદાભિહિતો અત્થો પદત્થો, બ્યઞ્જનત્થોતિ વુત્તં હોતિ. વિનયં વા અરહતીતિ એત્થ વિનયનં વિનયો, નિગ્ગણ્હનન્તિ અત્થો. તેનાહ ‘‘નિગ્ગહં અરહતીતિ વુત્તં હોતી’’તિ. નનુ ચ પઠમં વુત્તેસુ દ્વીસુપિ અત્થવિકપ્પેસુ સકત્થે અરહત્થે ચ તદ્ધિતપચ્ચયો સદ્દલક્ખણતો દિસ્સતિ, ન પન ‘‘વિનયાય ધમ્મં દેસેતી’’તિ ઇમસ્મિં અત્થે. તસ્મા કથમેત્થ તદ્ધિતપચ્ચયોતિ આહ ‘‘વિચિત્રા હિ તદ્ધિતવુત્તી’’તિ. વિચિત્રતા ચેત્થ લોકપ્પમાણતો વેદિતબ્બા. તથા હિ યસ્મિં યસ્મિં અત્થે તદ્ધિતપ્પયોગો લોકસ્સ, તત્થ તત્થ તદ્ધિતવુત્તિ લોકતો સિદ્ધાતિ વિચિત્રા તદ્ધિતવુત્તિ, તસ્મા યથા ‘‘મા સદ્દમકાસી’’તિ વદન્તો ‘‘માસદ્દિકો’’તિ વુચ્ચતિ, એવં વિનયાય ધમ્મં દેસેતીતિ વેનયિકોતિ વુચ્ચતીતિ અધિપ્પાયો.

કપણપુરિસોતિ ગુણવિરહિતતાય દીનમનુસ્સો. બ્યઞ્જનાનિ અવિચારેત્વાતિ તિસ્સદત્તાદિસદ્દેસુ વિય ‘‘ઇમસ્મિં અત્થે અયં નામ પચ્ચયો’’તિ એવં બ્યઞ્જનવિચારં અકત્વા, અનિપ્ફન્નપાટિપદિકવસેનાતિ વુત્તં હોતિ.

‘‘દેવલોકગબ્ભસમ્પત્તિયા’’તિ વત્વાપિ ઠપેત્વા ભુમ્મદેવે સેસદેવેસુ ગબ્ભગ્ગહણસ્સ અભાવતો પટિસન્ધિયેવેત્થ ગબ્ભસમ્પત્તીતિ વેદિતબ્બાતિ વુત્તમેવત્થં વિવરિત્વા દસ્સેન્તો આહ ‘‘દેવલોકપટિસન્ધિપટિલાભાય સંવત્તતી’’તિ. અસ્સાતિ અભિવાદનાદિસામીચિકમ્મસ્સ. માતુકુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિગ્ગહણે દોસં દસ્સેન્તોતિ માતિતો અપરિસુદ્ધભાવં દસ્સેન્તો, અક્કોસિતુકામસ્સ દાસિયા પુત્તોતિ દાસિકુચ્છિમ્હિ નિબ્બત્તભાવે દોસં દસ્સેત્વા અક્કોસનં વિય ભગવતો માતુકુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિગ્ગહણે દોસં દસ્સેત્વા અક્કોસન્તોપિ એવમાહાતિ અધિપ્પાયો. ગબ્ભતોતિ દેવલોકપ્પટિસન્ધિતો. તેનેવાહ ‘‘અભબ્બો દેવલોકૂપપત્તિં પાપુણિતુન્તિ અધિપ્પાયો’’તિ. ‘‘હીનો વા ગબ્ભો અસ્સાતિ અપગબ્ભો’’તિ ઇમસ્સ વિગ્ગહસ્સ એકેન પરિયાયેન અધિપ્પાયં દસ્સેન્તો આહ ‘‘દેવલોકગબ્ભપરિબાહિરત્તા આયતિં હીનગબ્ભપટિલાભભાગી’’તિ. ઇતિ-સદ્દો હેતુઅત્થો. યસ્મા આયતિમ્પિ હીનગબ્ભપટિલાભભાગી, તસ્મા હીનો વા ગબ્ભો અસ્સાતિ અપગબ્ભોતિ અધિપ્પાયો. પુન તસ્સેવ વિગ્ગહસ્સ ‘‘કોધવસેન…પે… દસ્સેન્તો’’તિ હેટ્ઠા વુત્તનયસ્સ અનુરૂપં કત્વા અધિપ્પાયં દસ્સેન્તો આહ ‘‘હીનો વાસ્સ માતુકુચ્છિસ્મિં ગબ્ભવાસો અહોસીતિ અધિપ્પાયો’’તિ. ગબ્ભ-સદ્દો અત્થિ માતુકુચ્છિપરિયાયો ‘‘ગબ્ભે વસતિ માણવો’’તિઆદીસુ (જા. ૧.૧૫.૩૬૩) વિય. અત્થિ માતુકુચ્છિસ્મિં નિબ્બત્તસત્તપરિયાયો ‘‘અન્તમસો ગબ્ભપાતનં ઉપાદાયા’’તિઆદીસુ (મહાવ. ૧૨૯) વિય. તત્થ માતુકુચ્છિપરિયાયં ગહેત્વા અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અનાગતે ગબ્ભસેય્યા’’તિ. ગબ્ભે સેય્યા ગબ્ભસેય્યા. અનુત્તરેન મગ્ગેનાતિ અગ્ગમગ્ગેન. કમ્મકિલેસાનં મગ્ગેન વિહતત્તા આહ ‘‘વિહતકારણત્તા’’તિ. ઇતરા તિસ્સોપીતિ અણ્ડજસંસેદજઓપપાતિકા. એત્થ ચ યદિપિ ‘‘અપગબ્ભો’’તિ ઇમસ્સ અનુરૂપતો ગબ્ભસેય્યા એવ વત્તબ્બા, પસઙ્ગતો પન લબ્ભમાનં સબ્બમ્પિ વત્તું વટ્ટતીતિ પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તિપિ વુત્તાતિ વેદિતબ્બા.

ઇદાનિ સત્તપરિયાયસ્સ ગબ્ભ-સદ્દસ્સ વસેન વિગ્ગહનાનત્તં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અપિચા’’તિઆદિ. ઇમસ્મિં પન વિકપ્પે ગબ્ભસેય્યા પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તીતિ ઉભયમ્પિ ગબ્ભસેય્યવસેનેવ વુત્તન્તિપિ વદન્તિ. નનુ ચ ‘‘આયતિં ગબ્ભસેય્યા પહીના’’તિ વુત્તત્તા ગબ્ભસ્સ સેય્યા એવ પહીના, ન પન ગબ્ભોતિ આપજ્જતીતિ આહ ‘‘યથા ચા’’તિઆદિ. અથ ‘‘અભિનિબ્બત્તી’’તિ એત્તકમેવ અવત્વા પુનબ્ભવગ્ગહણં કિમત્થન્તિ આહ ‘‘અભિનિબ્બત્તિ ચ નામા’’તિઆદિ. અપુનબ્ભવભૂતાતિ ખણે ખણે ઉપ્પજ્જમાનાનં ધમ્માનં અભિનિબ્બત્તિ.

ધમ્મધાતુન્તિ એત્થ ધમ્મે અનવસેસે ધારેતિ યાથાવતો ઉપધારેતીતિ ધમ્મધાતુ, ધમ્માનં યથાસભાવતો અવબુજ્ઝનસભાવો, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સેતં અધિવચનં. પટિવિજ્ઝિત્વાતિ સચ્છિકત્વા, પટિલભિત્વાતિ અત્થો, પટિલાભહેતૂતિ વુત્તં હોતિ. દેસનાવિલાસપ્પત્તો હોતીતિ રુચિવસેન પરિવત્તેત્વા દસ્સેતું સમત્થતા દેસનાવિલાસો, તં પત્તો અધિગતોતિ અત્થો. કરુણાવિપ્ફારન્તિ સબ્બસત્તેસુ મહાકરુણાય ફરણં. તાદિલક્ખણમેવ પુન ઉપમાય વિભાવેત્વા દસ્સેન્તો આહ ‘‘પથવીસમચિત્તત’’ન્તિ. યથા પથવી સુચિઅસુચિનિક્ખેપચ્છેદનભેદનાદીસુ ન વિકમ્પતિ, અનુરોધવિરોધં ન પાપુણાતિ, એવં ઇટ્ઠાનિટ્ઠેસુ લાભાલાભાદીસુ અનુરોધવિરોધપ્પહાનતો અવિકમ્પિતચિત્તતાય પથવીસમચિત્તતન્તિ અત્થો. અકુપ્પધમ્મતન્તિ એત્થ અકુપ્પધમ્મો નામ ફલસમાપત્તીતિ કેચિ વદન્તિ. ‘‘પરેસુ પન અક્કોસન્તેસુપિ અત્તનો પથવીસમચિત્તતાય અકુપ્પનસભાવતન્તિ એવમેત્થ અત્થો ગહેતબ્બો’’તિ અમ્હાકં ખન્તિ. જરાય અનુસટન્તિ જરાય પલિવેઠિતં. બ્રાહ્મણસ્સ વુદ્ધતાય આસન્નવુત્તિમરણન્તિ સમ્ભાવનવસેન ‘‘અજ્જ મરિત્વા’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘મહન્તેન ખો પન ઉસ્સાહેના’’તિ સાધુ ખો પન તથારૂપાનં અરહતં દસ્સનં હોતી’’તિ એવં સઞ્જાતમહુસ્સાહેન. અપ્પટિસમં પુરેજાતભાવન્તિ અનઞ્ઞસાધારણં પુરેજાતભાવં. નત્થિ એતસ્સ પટિસમોતિ અપ્પટિસમો, પુરેજાતભાવો.

પક્ખે વિધુનન્તાતિ પત્તે ચાલેન્તા. નિક્ખમન્તાનન્તિ નિદ્ધારણે સામિવચનં, નિક્ખન્તેસૂતિ અત્થો.

સો જેટ્ઠો ઇતિ અસ્સ વચનીયોતિ યો પઠમતરં અણ્ડકોસતો નિક્ખન્તો કુક્કુટપોતકો, સો જેટ્ઠોતિ વચનીયો અસ્સ, ભવેય્યાતિ અત્થો. સમ્પટિપાદેન્તોતિ સંસન્દેન્તો. તિભૂમપરિયાપન્નાપિ સત્તા અવિજ્જાકોસસ્સ અન્તો પવિટ્ઠા તત્થ તત્થ અપ્પહીનાય અવિજ્જાય વેઠિતત્તાતિ આહ ‘‘અવિજ્જાકોસસ્સ અન્તો પવિટ્ઠેસુ સત્તેસૂ’’તિ અણ્ડકોસન્તિ બીજકપાલં. લોકસન્નિવાસેતિ લોકોયેવ સઙ્ગમ્મ સમાગમ્મ નિવાસનટ્ઠેન લોકસન્નિવાસો, સત્તનિકાયો. સમ્માસમ્બોધિન્તિ એત્થ સમ્માતિ અવિપરીતત્થો, સં-સદ્દો સામન્તિ ઇમમત્થં દીપેતિ. તસ્મા સમ્મા અવિપરીતેનાકારેન સયમેવ ચત્તારિ સચ્ચાનિ બુજ્ઝતિ પટિવિજ્ઝતીતિ સમ્માસમ્બોધીતિ મગ્ગો વુચ્ચતિ. તેનાહ ‘‘સમ્મા સામઞ્ચ બોધિ’’ન્તિ, સમ્મા સયમેવ ચ બુજ્ઝનકન્તિ અત્થો. સમ્માતિ વા પસત્થવચનો, સં-સદ્દો સુન્દરવચનોતિ આહ ‘‘અથ વા પસત્થં સુન્દરઞ્ચ બોધિ’’ન્તિ.

અસબ્બગુણદાયકત્તાતિ સબ્બગુણાનં અદાયકત્તા. સબ્બગુણે ન દદાતીતિ હિ અસબ્બગુણદાયકો, અસમત્થસમાસોયં ગમકત્તા યથા ‘‘અસૂરિયપસ્સાનિ મુખાની’’તિ. તિસ્સો વિજ્જાતિ ઉપનિસ્સયવતો સહેવ અરહત્તફલેન તિસ્સો વિજ્જા દેતિ. નનુ ચેત્થ તીસુ વિજ્જાસુ આસવક્ખયઞાણસ્સ મગ્ગપરિયાપન્નત્તા કથમેતં યુજ્જતિ ‘‘મગ્ગો તિસ્સો વિજ્જા દેતી’’તિ? નાયં દોસો. સતિપિ આસવક્ખયઞાણસ્સ મગ્ગપરિયાપન્નભાવે અટ્ઠઙ્ગિકે મગ્ગે સતિ મગ્ગઞાણેન સદ્ધિં તિસ્સો વિજ્જા પરિપુણ્ણા હોન્તીતિ ‘‘મગ્ગો તિસ્સો વિજ્જા દેતી’’તિ વુચ્ચતિ. છ અભિઞ્ઞાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. સાવકપારમિઞાણન્તિ અગ્ગસાવકેહિ પટિલભિતબ્બમેવ લોકિયલોકુત્તરઞાણં. પચ્ચેકબોધિઞાણન્તિ એત્થાપિ ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. અબ્ભઞ્ઞાસિન્તિ જાનિં. જાનનઞ્ચ ન અનુસ્સવાદિવસેનાતિ આહ ‘‘પટિવિજ્ઝિ’’ન્તિ, પચ્ચક્ખમકાસિન્તિ અત્થો. પટિવેધોપિ ન દૂરે ઠિતસ્સ લક્ખણપ્પટિવેધો વિયાતિ આહ ‘‘પત્તોમ્હી’’તિ, પાપુણિન્તિ અત્થો. પાપુણનઞ્ચ ન સયં ગન્ત્વાતિ આહ ‘‘અધિગતોમ્હી’’તિ, સન્તાને ઉપ્પાદનવસેન પટિલભિન્તિ અત્થો.

ઓપમ્મસમ્પટિપાદનન્તિ ઓપમ્મત્થસ્સ ઉપમેય્યેન સમ્મદેવ પટિપાદનં. અત્થેનાતિ ઉપમેય્યત્થેન. યથા કુક્કુટિયા અણ્ડેસુ તિવિધકિરિયાકરણં કુક્કુટચ્છાપકાનં અણ્ડકોસતો નિક્ખમનસ્સ મૂલકારણં, એવં બોધિસત્તભૂતસ્સ ભગવતો તિવિધાનુપસ્સનાકરણં અવિજ્જણ્ડકોસતો નિક્ખમનસ્સ મૂલકારણન્તિ આહ ‘‘યથા હિ તસ્સા કુક્કુટિયા…પે… તિવિધાનુપસ્સનાકરણ’’ન્તિ. ‘‘સન્તાને’’તિ વુત્તત્તા અણ્ડસદિસતા સન્તાનસ્સ, બહિ નિક્ખન્તકુક્કુટચ્છાપકસદિસતા બુદ્ધગુણાનં, બુદ્ધગુણાતિ ચ અત્થતો બુદ્ધોયેવ ‘‘તથાગતસ્સ ખો એતં, વાસેટ્ઠ, અધિવચનં ધમ્મકાયો ઇતિપી’’તિ વચનતો. અવિજ્જણ્ડકોસસ્સ તનુભાવોતિ બલવવિપસ્સનાવસેન અવિજ્જણ્ડકોસસ્સ તનુભાવો, પટિચ્છાદનસામઞ્ઞેન ચ અવિજ્જાય અણ્ડકોસસદિસતા. મુદુભૂતસ્સપિ ખરભાવાપત્તિ હોતીતિ તન્નિવત્તનત્થં ‘‘થદ્ધખરભાવો’’તિ વુત્તં. તિક્ખખરવિપ્પસન્નસૂરભાવોતિ એત્થ પરિગ્ગય્હમાનેસુ સઙ્ખારેસુ વિપસ્સનાઞાણસ્સ સમાધિન્દ્રિયવસેન સુખાનુપ્પવેસો તિક્ખતા, અનુપવિસિત્વાપિ સતિન્દ્રિયવસેન અનતિક્કમનતો અકુણ્ઠતા ખરભાવો. તિક્ખોપિ હિ એકચ્ચો સરો લક્ખં પત્વા કુણ્ઠો હોતિ, ન તથા ઇદં. સતિપિ ખરભાવે સુખુમપ્પવત્તિવસેન કિલેસસમુદાચારસઙ્ખોભરહિતતાય સદ્ધિન્દ્રિયવસેન પસન્નભાવો, સતિપિ પસન્નભાવે અન્તરા અનોસક્કિત્વા કિલેસપચ્ચત્થિકાનં સુટ્ઠુ અભિભવનતો વીરિયિન્દ્રિયવસેન સૂરભાવો વેદિતબ્બો. એવમિમેહિ પકારેહિ સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણમેવ ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. વિપસ્સનાઞાણસ્સ પરિણામકાલોતિ વિપસ્સનાય વુટ્ઠાનગામિનિભાવાપત્તિ. તદા ચ સા મગ્ગઞાણગબ્ભં ધારેન્તી વિય હોતીતિ આહ ‘‘ગબ્ભગ્ગહણકાલો’’તિ. ગબ્ભં ગણ્હાપેત્વાતિ સઙ્ખારુપેક્ખાય અનન્તરં સિખાપ્પત્તઅનુલોમવિપસ્સનાવસેન મગ્ગવિજાયનત્થં ગબ્ભં ગણ્હાપેત્વા. અભિઞ્ઞાપક્ખેતિ લોકિયાભિઞ્ઞાપક્ખે. લોકુત્તરાભિઞ્ઞા હિ અવિજ્જણ્ડકોસં પદાલિતા. પોત્થકેસુ પન કત્થચિ ‘‘છાભિઞ્ઞાપક્ખે’’તિ લિખન્તિ, સો અપાઠોતિ વેદિતબ્બો.

જેટ્ઠો સેટ્ઠોતિ વુદ્ધતમત્તા જેટ્ઠો, સબ્બગુણેહિ ઉત્તમત્તા પસત્થતમોતિ સેટ્ઠો.

ઇદાનિ ‘‘આરદ્ધં ખો પન મે, બ્રાહ્મણ, વીરિય’’ન્તિઆદિકાય દેસનાય અનુસન્ધિં દસ્સેન્તો આહ ‘‘એવં ભગવા’’તિઆદિ. તત્થ પુબ્બભાગતો પભુતીતિ ભાવનાય પુબ્બભાગીયવીરિયારમ્ભાદિતો પટ્ઠાય. મુટ્ઠસ્સતિનાતિ વિનટ્ઠસ્સતિના, સતિવિરહિતેનાતિ અત્થો. સારદ્ધકાયેનાતિ સદરથકાયેન. બોધિમણ્ડેતિ બોધિસઙ્ખાતસ્સ ઞાણસ્સ મણ્ડભાવપ્પત્તે ઠાને. બોધીતિ હિ પઞ્ઞા વુચ્ચતિ. સા એત્થ મણ્ડા પસન્ના જાતાતિ સો પદેસો ‘‘બોધિમણ્ડો’’તિ પઞ્ઞાતો. પગ્ગહિતન્તિ આરમ્ભં સિથિલં અકત્વા દળ્હપરક્કમસઙ્ખાતુસ્સહનભાવેન ગહિતં. તેનાહ ‘‘અસિથિલપ્પવત્તિત’’ન્તિ. અસલ્લીનન્તિ અસઙ્કુચિતં કોસજ્જવસેન સઙ્કોચં અનાપન્નં. ઉપટ્ઠિતાતિ ઓગાહનસઙ્ખાતેન અપિલાપનભાવેન આરમ્મણં ઉપગન્ત્વા ઠિતા. તેનાહ ‘‘આરમ્મણાભિમુખીભાવેના’’તિ. સમ્મોસસ્સ વિદ્ધંસનવસેન પવત્તિયા ન સમ્મુટ્ઠાતિ અસમ્મુટ્ઠા. કિઞ્ચાપિ ચિત્તપ્પસ્સદ્ધિવસેન ચિત્તમેવ પસ્સદ્ધં, કાયપ્પસ્સદ્ધિવસેનેવ ચ કાયો પસ્સદ્ધો હોતિ, તથાપિ યસ્મા કાયપ્પસ્સદ્ધિ ઉપ્પજ્જમાના ચિત્તપ્પસ્સદ્ધિયા સહેવ ઉપ્પજ્જતિ, ન વિના, તસ્મા વુત્તં ‘‘કાયચિત્તપ્પસ્સદ્ધિવસેના’’તિ. કાયપ્પસ્સદ્ધિયા ઉભયેસમ્પિ કાયાનં પસ્સમ્ભનાવહત્તા વુત્તં ‘‘રૂપકાયોપિ પસ્સદ્ધોયેવ હોતી’’તિ.

સો ચ ખોતિ સો ચ ખો કાયો. વિગતદરથોતિ વિગતકિલેસદરથો. નામકાયે હિ વિગતદરથે રૂપકાયોપિ વૂપસન્તદરથપરિળાહો હોતિ. સમ્મા આહિતન્તિ નાનારમ્મણેસુ વિધાવનસઙ્ખાતં વિક્ખેપં વિચ્છિન્દિત્વા એકસ્મિંયેવ આરમ્મણે અવિક્ખિત્તભાવાપાદનેન સમ્મદેવ આહિતં ઠપિતં. તેનાહ ‘‘સુટ્ઠુ ઠપિત’’ન્તિઆદિ. ચિત્તસ્સ અનેકગ્ગભાવો વિક્ખેપવસેન ચઞ્ચલતા, સા સતિ એકગ્ગતાય ન હોતીતિ આહ ‘‘એકગ્ગં અચલં નિપ્ફન્દન’’ન્તિ. એત્તાવતાતિ ‘‘આરદ્ધં ખો પના’’તિઆદિના વીરિયસતિપસ્સદ્ધિસમાધીનં કિચ્ચસિદ્ધિદસ્સનેન. નનુ ચ સદ્ધાપઞ્ઞાનમ્પિ કિચ્ચસિદ્ધિ ઝાનસ્સ પુબ્બભાગપ્પટિપદાય ઇચ્છિતબ્બાતિ? સચ્ચં, સા પન નાનન્તરિકભાવેન અવુત્તસિદ્ધાતિ ન ગહિતા. અસતિ હિ સદ્ધાય વીરિયારમ્ભાદીનં અસમ્ભવોયેવ, પઞ્ઞાપરિગ્ગહે ચ નેસં અસતિ ઞાયારમ્ભાદિભાવો ન સિયા, તથા અસલ્લીનાસમ્મોસતાદયો વીરિયાદીનન્તિ અસલ્લીનતાદિગ્ગહણેનેવેત્થ પઞ્ઞાકિચ્ચસિદ્ધિ ગહિતાતિ દટ્ઠબ્બં. ઝાનભાવનાયં વા સમાધિકિચ્ચં અધિકં ઇચ્છિતબ્બન્તિ દસ્સેતું સમાધિપરિયોસાનાવ ઝાનસ્સ પુબ્બભાગપ્પટિપદા કથિતાતિ દટ્ઠબ્બં.

અતીતભવે ખન્ધા તપ્પટિબદ્ધાનિ નામગોત્તાનિ ચ સબ્બં પુબ્બેનિવાસંત્વેવ ગહિતન્તિ આહ ‘‘કિં વિદિતં કરોતિ? પુબ્બેનિવાસ’’ન્તિ. મોહો પટિચ્છાદકટ્ઠેન તમો વિય તમોતિ આહ ‘‘સ્વેવ મોહો’’તિ. ઓભાસકરણટ્ઠેનાતિ કાતબ્બતો કરણં. ઓભાસોવ કરણં ઓભાસકરણં. અત્તનો પચ્ચયેહિ ઓભાસભાવેન નિબ્બત્તેતબ્બટ્ઠેનાતિ અત્થો. સેસં પસંસાવચનન્તિ પટિપક્ખવિધમનપવત્તિવિસેસાનં બોધનતો વુત્તં. અવિજ્જા વિહતાતિ એતેન વિજાનનટ્ઠેન વિજ્જાતિ અયમ્પિ અત્થો દીપિતોતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘કસ્મા? યસ્મા વિજ્જા ઉપ્પન્ના’’તિ એતેન વિજ્જાપટિપક્ખા અવિજ્જા. પટિપક્ખતા ચસ્સા પહાતબ્બભાવેન વિજ્જાય ચ પહાયકભાવેનાતિ દસ્સેતિ. એસ નયો ઇતરસ્મિમ્પિ પદદ્વયેતિ ઇમિના ‘‘તમો વિહતો વિનટ્ઠો. કસ્મા? યસ્મા આલોકો ઉપ્પન્નો’’તિ ઇમમત્થં અતિદિસતિ. કિલેસાનં આતાપનપરિતાપનટ્ઠેન વીરિયં આતાપોતિ આહ ‘‘વીરિયાતાપેન આતાપિનો’’તિ, વીરિયવતોતિ અત્થો. પેસિતત્તસ્સાતિ યથાધિપ્પેતત્થસિદ્ધિં પતિ વિસ્સટ્ઠચિત્તસ્સ. યથા અપ્પમત્તસ્સ આતાપિનો પહિતત્તસ્સ વિહરતોતિ અઞ્ઞસ્સપિ કસ્સચિ માદિસસ્સાતિ અધિપ્પાયો. પધાનાનુયોગસ્સાતિ સમ્મપ્પધાનમનુયુત્તસ્સ.

પચ્ચવેક્ખણઞાણપરિગ્ગહિતન્તિ ન પઠમદુતિયઞાણદ્વયાધિગમં વિય કેવલન્તિ અધિપ્પાયો. દસ્સેન્તોતિ નિગમનવસેન દસ્સેન્તો. સરૂપતો હિ પુબ્બે દસ્સિતમેવાતિ.

તિક્ખત્તું જાતોતિ ઇમિના પન ઇદં દસ્સેતિ – ‘‘અહં, બ્રાહ્મણ, પઠમવિજ્જાય જાતોયેવ પુરેજાતસ્સ સહજાતસ્સ વા અભાવતો સબ્બેસં વુદ્ધો મહલ્લકો, કિમઙ્ગં પન તીહિ વિજ્જાહિ તિક્ખત્તું જાતો’’તિ. પુબ્બેનિવાસઞાણેન અતીતંસઞાણન્તિ અતીતારમ્મણસભાગતાય તબ્ભાવિભાવતો ચ પુબ્બેનિવાસઞાણેન અતીતંસઞાણં પકાસેત્વાતિ યોજેતબ્બં. તત્થ અતીતંસઞાણન્તિ અતીતક્ખન્ધાયતનધાતુસઙ્ખાતે અતીતે કોટ્ઠાસે અપ્પટિહતઞાણં. દિબ્બચક્ખુઞાણસ્સ પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણત્તા યથાકમ્મૂપગઞાણસ્સ અનાગતંસઞાણસ્સ ચ દિબ્બચક્ખુવસેનેવ ઇજ્ઝનતો દિબ્બચક્ખુનો પરિભણ્ડઞાણત્તા દિબ્બચક્ખુમ્હિયેવ ચ ઠિતસ્સ ચેતોપરિયઞાણસિદ્ધિતો વુત્તં ‘‘દિબ્બચક્ખુના પચ્ચુપ્પન્નાનાગતંસઞાણ’’ન્તિ. તત્થ દિબ્બચક્ખુનાતિ સપરિભણ્ડેન દિબ્બચક્ખુઞાણેન. પચ્ચુપ્પન્નંસો ચ અનાગતંસો ચ પચ્ચુપ્પન્નાનાગતંસં, તત્થ ઞાણં પચ્ચુપ્પન્નાનાગતંસઞાણં. આસવક્ખયઞાણાધિગમેનેવ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ વિય સેસાસાધારણછઞાણદસબલઞાણઆવેણિકબુદ્ધધમ્માદીનમ્પિ અનઞ્ઞસાધારણાનં બુદ્ધગુણાનં ઇજ્ઝનતો વુત્તં ‘‘આસવક્ખયેન સકલલોકિયલોકુત્તરગુણ’’ન્તિ. તેનાહ ‘‘સબ્બેપિ સબ્બઞ્ઞુગુણે પકાસેત્વા’’તિ.

પીતિવિપ્ફારપરિપુણ્ણગત્તચિત્તોતિ પીતિફરણેન પરિપુણ્ણકાયચિત્તો. અઞ્ઞાણન્તિ અઞ્ઞાણસ્સાતિ અત્થો. ધિ-સદ્દયોગતો હિ સામિઅત્થે એતં ઉપયોગવચનં. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

વેરઞ્જસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.