(૬) ૧. નીવરણવગ્ગો

૧-૨. આવરણસુત્તાદિવણ્ણના

૫૧-૫૨. દુતિયસ્સ પઠમે આવરન્તીતિ આવરણા, નીવારયન્તીતિ નીવરણા. એત્થ ચ આવરન્તીતિ કુસલધમ્મુપ્પત્તિં આદિતો પરિવારેન્તિ. નીવારયન્તીતિ નિરવસેસતો વારયન્તીતિ અત્થો, તસ્મા આવરણવસેનાતિ આદિતો કુસલુપ્પત્તિવારણવસેન. નીવરણવસેનાતિ નિરવસેસતો વારણવસેનાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. યસ્મા પઞ્ચ નીવરણા ઉપ્પજ્જમાના અનુપ્પન્નાય લોકિયલોકુત્તરાય પઞ્ઞાય ઉપ્પજ્જિતું ન દેન્તિ, ઉપ્પન્નાપિ અટ્ઠ સમાપત્તિયો પઞ્ચ વા અભિઞ્ઞા ઉપચ્છિન્દિત્વા પાતેન્તિ, તસ્મા ‘‘પઞ્ઞાય દુબ્બલીકરણા’’તિ વુચ્ચન્તિ. ઉપચ્છિન્દનં પાતનઞ્ચેત્થ તાસં પઞ્ઞાનં અનુપ્પન્નાનં ઉપ્પજ્જિતું અપ્પદાનમેવ. ઇતિ મહગ્ગતાનુત્તરપઞ્ઞાનં એકચ્ચાય ચ પરિત્તપઞ્ઞાય અનુપ્પત્તિહેતુભૂતા નીવરણધમ્મા ઇતરાસં સમત્થતં વિહનન્તિયેવાતિ પઞ્ઞાય દુબ્બલીકરણા વુત્તા. ભાવનામનસિકારેન વિના પકતિયા મનુસ્સેહિ નિબ્બત્તેતબ્બો ધમ્મોતિ મનુસ્સધમ્મો, મનુસ્સત્તભાવાવહો વા ધમ્મો મનુસ્સધમ્મો, અનુળારં પરિત્તકુસલં. યં અસતિપિ બુદ્ધુપ્પાદે વત્તતિ, યઞ્ચ સન્ધાયાહ ‘‘હીનેન બ્રહ્મચરિયેન, ખત્તિયે ઉપપજ્જતી’’તિ (જા. ૧.૮.૭૫). અલં અરિયાય અરિયભાવાયાતિ અલમરિયો, અરિયભાવાય સમત્થોતિ વુત્તં હોતિ. ઞાણદસ્સનમેવ ઞાણદસ્સનવિસેસો, અલમરિયો ચ સો ઞાણદસ્સનવિસેસો ચાતિ અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસો.

ઞાણદસ્સનન્તિ ચ દિબ્બચક્ખુપિ વિપસ્સનાપિ મગ્ગોપિ ફલમ્પિ પચ્ચવેક્ખણઞાણમ્પિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણમ્પિ વુચ્ચતિ. ‘‘અપ્પમત્તો સમાનો ઞાણદસ્સનં આરાધેતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૧૧) હિ એત્થ દિબ્બચક્ખુ ઞાણદસ્સનં નામ. ‘‘ઞાણદસ્સનાય ચિત્તં અભિનીહરતિ અભિનિન્નામેતી’’તિ (દી. નિ. ૧.૨૩૪) એત્થ વિપસ્સનાઞાણં. ‘‘અભબ્બા તે ઞાણાય દસ્સનાય અનુત્તરાય સમ્બોધાયા’’તિ (અ. નિ. ૪.૧૯૬) એત્થ મગ્ગો. ‘‘અયમઞ્ઞો ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મા અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસો અધિગતો ફાસુવિહારો’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૨૮) એત્થ ફલં. ‘‘ઞાણઞ્ચ પન મે દસ્સનં ઉદપાદિ, અકુપ્પા મે વિમુત્તિ, અયમન્તિમા જાતિ, નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવો’’તિ (સં. નિ. ૫.૧૦૮૧; મહાવ. ૧૬; પટિ. મ. ૨.૩૦) એત્થ પચ્ચવેક્ખણઞાણં. ‘‘ઞાણઞ્ચ પન મે દસ્સનં ઉદપાદિ ‘સત્તાહકાલકતો આળારો કાલામો’’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૮૪; ૨.૩૪૦) એત્થ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં. ઇધ પન લોકુત્તરધમ્મો અધિપ્પેતો. એત્થ ચ રૂપાયતનં જાનાતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં વિય પસ્સતિ ચાતિ ઞાણદસ્સનં, દિબ્બચક્ખુ. સમ્મસનૂપચારે ચ ધમ્મલક્ખણત્તયઞ્ચ તથા જાનાતિ પસ્સતિ ચાતિ ઞાણદસ્સનં, વિપસ્સના. નિબ્બાનં ચત્તારિ વા સચ્ચાનિ અસમ્મોહપ્પટિવેધતો જાનાતિ પસ્સતિ ચાતિ ઞાણદસ્સનં, મગ્ગો. ફલં પન નિબ્બાનવસેનેવ યોજેતબ્બં. પચ્ચવેક્ખણા મગ્ગાધિગતસ્સ અત્થસ્સ સબ્બસો જોતનટ્ઠેન ઞાણદસ્સનં. સબ્બઞ્ઞુતા અનાવરણતાય સમન્તચક્ખુતાય ચ ઞાણદસ્સનં. બ્યાદિણ્ણકાલોતિ પરિયાદિન્નકાલો. દુતિયં ઉત્તાનમેવ.

આવરણસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩-૪. પધાનિયઙ્ગસુત્તાદિવણ્ણના

૫૩-૫૪. તતિયે પદહતીતિ પદહનો, ભાવનમનુયુત્તો યોગી, તસ્સ ભાવો ભાવનાનુયોગો પદહનભાવો. પધાનમસ્સ અત્થીતિ પધાનિકો, ક-કારસ્સ ય-કારં કત્વા ‘‘પધાનિયો’’તિ વુત્તં. ‘‘અભિનીહારતો પટ્ઠાય આગતત્તા’’તિ વુત્તત્તા પચ્ચેકબોધિસત્તસાવકબોધિસત્તાનમ્પિ પણિધાનતો પભુતિ આગતસદ્ધા આગમનસદ્દા એવ, ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસેન પન ‘‘સબ્બઞ્ઞુબોધિસત્તાન’’ન્તિ વુત્તં. અધિગમતો સમુદાગતત્તા અગ્ગમગ્ગફલસમ્પયુત્તા ચાપિ અધિગમસદ્ધા નામ, યા સોતાપન્નસ્સ અઙ્ગભાવેન વુત્તા. અચલભાવેનાતિ પટિપક્ખેન અનધિભવનીયત્તા નિચ્ચલભાવેન. ઓકપ્પનન્તિ ઓક્કન્દિત્વા અધિમુચ્ચનં, પસાદુપ્પત્તિયા પસાદનીયવત્થુસ્મિં પસીદનમેવ. સુપ્પટિવિદ્ધન્તિ સુટ્ઠુ પટિવિદ્ધં. યથા તેન પટિવિદ્ધેન સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં હત્થગતં અહોસિ, તથા પટિવિદ્ધં. યસ્સ બુદ્ધસુબુદ્ધતાય સદ્ધા અચલા અસમ્પવેધિ, તસ્સ ધમ્મસુધમ્મતાય સઙ્ઘસુપ્પટિપન્નતાય તેન પટિવેધેન સદ્ધા ન તથાતિ અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો. તેનાહ ભગવા – ‘‘યો, ભિક્ખવે, બુદ્ધે પસન્નો ધમ્મે પસન્નો સઙ્ઘે પસન્નો’’તિઆદિ. પધાનવીરિયં ઇજ્ઝતિ ‘‘અદ્ધા ઇમાય પટિપદાય જરામરણતો મુચ્ચિસ્સામી’’તિ સક્કચ્ચં પદહનતો.

અપ્પ-સદ્દો અભાવત્થો ‘‘અપ્પસદ્દસ્સ…પે… ખો પના’’તિઆદીસુ વિયાતિ આહ ‘‘અરોગો’’તિ. સમવેપાકિનિયાતિ યથાભુત્તમાહારં સમાકારેનેવ પચનસીલાય. દળ્હં કત્વા પચન્તી હિ ગહણી ઘોરભાવેન પિત્તવિકારાદિવસેન રોગં જનેતિ, સિથિલં કત્વા પચન્તી મન્દભાવેન વાતવિકારાદિવસેન તેનાહ ‘‘નાતિસીતાય નાચ્ચુણ્હાયા’’તિ. ગહણિતેજસ્સ મન્દપટુતાવસેન સત્તાનં યથાક્કમં સીતુણ્હસહતાતિ આહ ‘‘અતિસીતલગ્ગહણિકો’’તિઆદિ. યાથાવતો અચ્ચયદેસના અત્તનો આવિકરણં નામાતિ આહ ‘‘યથાભૂતં અત્તનો અગુણં પકાસેતા’’તિ. ઉદયત્થગામિનિયાતિ સઙ્ખારાનં ઉદયઞ્ચ વયઞ્ચ પટિવિજ્ઝન્તિયાતિ અયમેત્થ અત્થોતિ આહ ‘‘ઉદયઞ્ચા’’તિઆદિ. પરિસુદ્ધાયાતિ નિરુપક્કિલેસાય. નિબ્બિજ્ઝિતું સમત્થાયાતિ તદઙ્ગવસેન સવિસેસં પજહિતું સમત્થાય. તસ્સ દુક્ખસ્સ ખયગામિનિયાતિ યં દુક્ખં ઇમસ્મિં ઞાણે અનધિગતે પવત્તિરહં, અધિગતે ન પવત્તિ, તં સન્ધાય વદતિ. તથાહેસ યોગાવચરો ‘‘ચૂળસોતાપન્નો’’તિ વુચ્ચતિ. ચતુત્થં ઉત્તાનમેવ.

પધાનિયઙ્ગસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. માતાપુત્તસુત્તવણ્ણના

૫૫. પઞ્ચમે વિસ્સાસોતિ વિસચ્છાયસન્તાનો ભાવો. ઓતારોતિ તત્થ ચિત્તસ્સ અનુપ્પવેસો. ગહેત્વાતિ અત્તનો એવ ઓકાસં ગહેત્વા. ખેપેત્વાતિ કુસલવારં ખેપેત્વા.

ઘટ્ટેય્યાતિ અક્કમનાદિવસેન બાધેય્ય. તીહિ પરિઞ્ઞાહીતિ ઞાતતીરણપ્પહાનસઙ્ખાતાહિ તીહિ પરિઞ્ઞાહિ. નત્થિ એતેસં કુતોચિ ભયન્તિ અકુતોભયા, નિબ્ભયાતિ અત્થો. ચતુન્નં ઓઘાનં, સંસારમહોઘસ્સેવ વા પારં પરિયન્તં ગતા. તેનાહ ‘‘પારં વુચ્ચતિ નિબ્બાન’’ન્તિઆદિ.

માતાપુત્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. ઉપજ્ઝાયસુત્તવણ્ણના

૫૬. છટ્ઠે મધુરકભાવો નામ સરીરસ્સ થમ્ભિતત્તં, તં પન ગરુભાવપુબ્બકન્તિ આહ ‘‘સઞ્જાતગરુભાવો’’તિ. ન પક્ખાયન્તીતિ નપ્પકાસેન્તિ, નાનાકારણતો ન ઉપટ્ઠહન્તિ. તેનાહ ‘‘ચતસ્સો દિસા ચ અનુદિસા ચ મય્હં ન ઉપટ્ઠહન્તી’’તિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

ઉપજ્ઝાયસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. અભિણ્હપચ્ચવેક્ખિતબ્બટ્ઠાનસુત્તવણ્ણના

૫૭. સત્તમે જરાધમ્મોતિ ધમ્મ-સદ્દો ‘‘અસમ્મોસધમ્મો નિબ્બાન’’ન્તિઆદીસુ (સુ. નિ. ૭૬૩) વિય પકતિપરિયાયો, તસ્મા જરાપકતિકો જિણ્ણસભાવોતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘જરાસભાવો’’તિઆદિ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. કમ્મુના દાતબ્બં આદિયતીતિ કમ્મદાયાદો, અત્તના યથૂપચિતકમ્મફલભાગીતિ અત્થો. તં પન દાયજ્જં કારણૂપચારેન વદન્તો ‘‘કમ્મં મય્હં દાયજ્જં સન્તકન્તિ અત્થો’’તિ આહ યથા ‘‘કુસલાનં, ભિક્ખવે, ધમ્માનં સમાદાનહેતુ, એવમિદં પુઞ્ઞં વડ્ઢતી’’તિ (દી. નિ. ૩.૮૦). યોનીહિ ફલં સભાવતો ભિન્નમ્પિ અભિન્નં વિય મિસ્સિતં હોતિ. તેનાહ ‘‘કમ્મં મય્હં યોનિ કારણ’’ન્તિ. મમત્તવસેન બજ્ઝન્તીતિ બન્ધૂ, ઞાતિ સાલોહિતો ચ, કમ્મં પન એકન્તસમ્બન્ધવાતિ આહ ‘‘કમ્મં મય્હં બન્ધૂ’’તિ. પતિટ્ઠાતિ અવસ્સયો. કમ્મસદિસો હિ સત્તાનં અવસ્સયો નત્થિ.

યોબ્બનં આરબ્ભ ઉપ્પન્નમદોતિ ‘‘મહલ્લકકાલે પુઞ્ઞં કરિસ્સામ, દહરમ્હ તાવા’’તિ યોબ્બનં અપસ્સાય માનકરણં. ‘‘અહં નિરોગો સટ્ઠિ વા સત્તતિ વા વસ્સાનિ અતિક્કન્તાનિ, ન મે હરીતકખણ્ડમ્પિ ખાદિતબ્બં, ઇમે પનઞ્ઞે ‘અસુકં નો ઠાનં રુજ્જતિ, ભેસજ્જં ખાદામા’તિ વિચરન્તિ, કો અઞ્ઞો મયા સદિસો નિરોગો નામા’’તિ એવં માનકરણં આરોગ્યમદો. સબ્બેસમ્પિ જીવિતં નામ પભઙ્ગુરં દુક્ખાનુબન્ધઞ્ચ, તદુભયં અનોલોકેત્વા પબન્ધટ્ઠિતિં પચ્ચયસુલભતઞ્ચ નિસ્સાય ‘‘ચિરં જીવિં, ચિરં જીવામિ, ચિરં જીવિસ્સામિ, સુખં જીવિં, સુખં જીવામિ, સુખં જીવિસ્સામી’’તિ એવં માનકરણં જીવિતમદો.

ઉપધિરહિતન્તિ કામૂપધિરહિતં. ચત્તારો હિ ઉપધી – કામૂપધિ, ખન્ધૂપધિ, કિલેસૂપધિ, અભિસઙ્ખારૂપધીતિ. કામાપિ ‘‘યં પઞ્ચ કામગુણે પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખં સોમનસ્સં, અયં કામાનં અસ્સાદો’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૬૬) એવં વુત્તસ્સ સુખસ્સ અધિટ્ઠાનભાવતો ‘‘ઉપધિયતિ એત્થ સુખ’’ન્તિ ઇમિના વચનત્થેન ‘‘ઉપધી’’તિ વુચ્ચતિ, ખન્ધાપિ ખન્ધમૂલકસ્સ દુક્ખસ્સ અધિટ્ઠાનભાવતો, કિલેસાપિ અપાયદુક્ખસ્સ અધિટ્ઠાનભાવતો, અભિસઙ્ખારાપિ ભવદુક્ખસ્સ અધિટ્ઠાનભાવતો. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

અભિણ્હપચ્ચવેક્ખિતબ્બટ્ઠાનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮-૧૦. લિચ્છવિકુમારકસુત્તાદિવણ્ણના

૫૮-૬૦. અટ્ઠમે સાપતેય્યન્તિ એત્થ સં વુચ્ચતિ ધનં, તસ્સ પતીતિ સપતિ, ધનસામિકો. તસ્સ હિતાવહત્તા સાપતેય્યં, દ્રબ્યં, ધનન્તિ અત્થો. અત્તનો રુચિવસેન ગામકિચ્ચં નેતીતિ ગામનિયો, ગામનિયોયેવ ગામણિકો.

અન્વાય ઉપનિસ્સાય જીવનસીલા અનુજીવિનોતિ આહ ‘‘યે ચ એતં ઉપનિસ્સાય જીવન્તી’’તિ. એકં મહાકુલં નિસ્સાય પણ્ણાસમ્પિ સટ્ઠિપિ કુલાનિ જીવન્તિ, તે મનુસ્સે સન્ધાયેતં વુત્તં. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. નવમાદીનિ ઉત્તાનત્થાનેવ.

લિચ્છવિકુમારકસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નીવરણવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.