૪. સુમનવગ્ગો

૧. સુમનસુત્તવણ્ણના

૩૧. ચતુત્થસ્સ પઠમે સતક્કકૂતિ સતસિખરો, અનેકકૂટોતિ અત્થો. ઇદં તસ્સ મહામેઘભાવદસ્સનં. સો હિ મહાવસ્સં વસ્સતિ. તેનેવાહ – ‘‘ઇતો ચિતો ચ ઉટ્ઠિતેન વલાહકકૂટસતેન સમન્નાગતોતિ અત્થો’’તિ. દસ્સનસમ્પન્નોતિ એત્થ દસ્સનં નામ સોતાપત્તિમગ્ગો. સો હિ પઠમં નિબ્બાનદસ્સનતો ‘‘દસ્સન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. યદિપિ તં ગોત્રભુ પઠમતરં પસ્સતિ, દિસ્વા પન કત્તબ્બકિચ્ચસ્સ કિલેસપ્પહાનસ્સ અકરણતો ન તં ‘‘દસ્સન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. આવજ્જનટ્ઠાનિયઞ્હિ તં ઞાણં. મગ્ગસ્સ નિબ્બાનારમ્મણતાસામઞ્ઞેન ચેતં વુત્તં, ન નિબ્બાનપ્પટિવિજ્ઝનેન, તસ્મા ધમ્મચક્ખું પુનપ્પુનં નિબ્બત્તનેન ભાવનં અપ્પત્તં દસ્સનં, ધમ્મચક્ખુઞ્ચ પરિઞ્ઞાદિકિચ્ચકરણેન ચતુસચ્ચધમ્મદસ્સનં તદભિસમયોતિ નત્થેત્થ ગોત્રભુસ્સ દસ્સનભાવાપત્તિ. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

સુમનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ચુન્દીસુત્તવણ્ણના

૩૨. દુતિયે ‘‘અરિયકન્તેહિ સીલેહિ સમન્નાગતો’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૫.૧૭૯) અરિયકન્તાનીતિ પઞ્ચસીલાનિ આગતાનિ. અરિયકન્તાનિ હિ પઞ્ચસીલાનિ અરિયાનં કન્તાનિ પિયાનિ, ભવન્તરગતાપિ અરિયા તાનિ ન વિજહન્તિ. ઇધ પન ‘‘યાવતા, ચુન્દ, સીલાનિ અરિયકન્તાનિ સીલાનિ, તેસં અગ્ગમક્ખાયતિ…પે… અગ્ગે તે પરિપૂરકારિનો’’તિ વુત્તત્તા મગ્ગફલાનિ સીલાનિ અધિપ્પેતાનીતિ આહ ‘‘અરિયકન્તાનિ સીલાનીતિ મગ્ગફલસમ્પયુત્તાનિ સીલાની’’તિ.

ચુન્દીસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. ઉગ્ગહસુત્તવણ્ણના

૩૩. તતિયે સબ્બપઠમં ઉટ્ઠાનસીલાતિ રત્તિયા વિભાયનવેલાય સામિકે પરિજને સેય્યાય અવુટ્ઠિતે સબ્બપઠમં ઉટ્ઠાનસીલા. સામિકં દિસ્વા નિસિન્નાસનતો અગ્ગિદડ્ઢા વિય પઠમમેવ વુટ્ઠહન્તીતિ વા પુબ્બુટ્ઠાયિનિયો. કિંકારન્તિ કિંકરણીયં, કિંકરણભાવેન પુચ્છિત્વા કાતબ્બવેય્યાવચ્ચન્તિ અત્થો. તં પટિસ્સુણન્તા વિચરન્તીતિ કિંકારપ્પટિસ્સાવિનિયો. મનાપંયેવ કિરિયં કરોન્તિ સીલેનાતિ મનાપચારિનિયો. પિયમેવ વદન્તિ સીલેનાતિ પિયવાદિનિયો.

તત્રુપાયાયાતિ તત્ર કમ્મે સાધેતબ્બઉપાયભૂતાય વીમંસાય. તેનાહ ‘‘તસ્મિં ઉણ્ણાકપ્પાસસંવિધાને’’તિઆદિ. અલં કાતુન્તિ કાતું સમત્થા. અલં સંવિધાતુન્તિ વિચારેતું સમત્થા. તેનાહ ‘‘અલં કાતું અલં સંવિધાતુન્તિ અત્તના કાતુમ્પિ પરેહિ કારાપેતુમ્પી’’તિઆદિ. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

ઉગ્ગહસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪-૫. સીહસેનાપતિસુત્તાદિવણ્ણના

૩૪-૩૫. ચતુત્થે સન્દિટ્ઠિકન્તિ અસમ્પરાયિકતાય સામં દટ્ઠબ્બં. સયં અનુભવિતબ્બં અત્તપચ્ચક્ખં દિટ્ઠધમ્મિકન્તિ અત્થો. ન સદ્ધામત્તકેનેવ તિટ્ઠતીતિ ‘‘દાનં નામ સાધુ સુન્દરં, બુદ્ધાદીહિ પણ્ડિતેહિ પસત્થ’’ન્તિ એવં સદ્ધામત્તકેનેવ ન તિટ્ઠતિ. યં દાનં દેતીતિ યં દેય્યધમ્મં પરસ્સ દેતિ. તસ્સ પતિ હુત્વાતિ તબ્બિસયં લોભં સુટ્ઠુ અભિભવન્તો તસ્સ અધિપતિ હુત્વા દેતિ. તેન અનધિભવનીયત્તા ન દાસો ન સહાયોતિ. તત્થ તદુભયં અન્વયતો બ્યતિરેકતો ચ દસ્સેતું ‘‘યો હી’’તિઆદિ વુત્તં. દાસો હુત્વા દેતિ તણ્હાદાસબ્યસ્સ ઉપગતત્તા. સહાયો હુત્વા દેતિ તસ્સ પિયભાવાવિસ્સજ્જનતો. સામી હુત્વા દેતિ તત્થ તણ્હાદાસબ્યતો અત્તાનં મોચેત્વા અભિભુય્ય પવત્તનતો. અથ વા યો દાનસીલતાય દાયકો પુગ્ગલો, સો દાને પવત્તિભેદેન દાનદાસો, દાનસહાયો, દાનપતીતિ તિપ્પકારો હોતિ. તદસ્સ તિપ્પકારતં વિભજિત્વા દસ્સેતું ‘‘યો હી’’તિઆદિ વુત્તં. દાતબ્બટ્ઠેન દાનં, અન્નપાનાદિ.

તત્થ યં અત્તના પરિભુઞ્જતિ, તણ્હાધિપન્નતાય તસ્સ વસેન વત્તનતો દાસો વિય હોતિ. યં પરેસં દીયતિ, તત્થાપિ અન્નપાનસામઞ્ઞેન ઇદં વુત્તં ‘‘દાનસઙ્ખાતસ્સ દેય્યધમ્મસ્સ દાસો હુત્વા’’તિ. સહાયો હુત્વા દેતિ અત્તના પરિભુઞ્જિતબ્બસ્સ પરેસં દાતબ્બસ્સ ચ સમસમં ઠપનતો. પતિ હુત્વા દેતિ સયં દેય્યધમ્મસ્સ વસે અવત્તિત્વા તસ્સ અત્તનો વસે વત્તાપનતો. અપરો નયો – યો અત્તના પણીતં પરિભુઞ્જિત્વા પરેસં નિહીનં દેતિ, સો દાનદાસો નામ તન્નિમિત્તનિહીનભાવાપત્તિતો. યો યાદિસં અત્તના પરિભુઞ્જતિ, તાદિસમેવ પરેસં દેતિ, સો દાનસહાયો નામ તન્નિમિત્તહીનાધિકભાવવિવજ્જનેન સદિસભાવાપત્તિતો. યો અત્તના નિહીનં પરિભુઞ્જિત્વા પરેસં પણીતં દેતિ, સો દાનપતિ નામ તન્નિમિત્તસેટ્ઠભાવાપત્તિતો.

નિત્તેજભૂતો તેજહાનિપ્પત્તિયા. સહ બ્યતિ ગચ્છતીતિ સહબ્યો, સહપવત્તનકો, તસ્સ ભાવો સહબ્યતા, સહપવત્તીતિ આહ ‘‘સહભાવં એકીભાવં ગતા’’તિ. અસિતસ્સાતિ વા અબન્ધસ્સ, તણ્હાબન્ધનેન અબન્ધસ્સાતિ અત્થો. પઞ્ચમં ઉત્તાનમેવ.

સીહસેનાપતિસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬-૭. કાલદાનસુત્તાદિવણ્ણના

૩૬-૩૭. છટ્ઠે આરામતોતિ ફલારામતો. પઠમુપ્પન્નાનીતિ સબ્બપઠમં સુજાતાનિ. ભાસિતઞ્ઞૂતિ ભિક્ખૂ ઘરદ્વારે ઠિતા કિઞ્ચાપિ તુણ્હી હોન્તિ, અત્થતો પન ‘‘ભિક્ખં દેથા’’તિ વદન્તિ નામ અરિયાય યાચનાય. વુત્તઞ્હેતં ‘‘ઉદ્ધિસ્સ અરિયા તિટ્ઠન્તિ, એસા અરિયાનં યાચના’’તિ. તત્ર યે ‘‘મયં પચામ, ઇમે ન પચન્તિ, પચમાને પત્વા અલભન્તા કુહિં લભિસ્સન્તી’’તિ દેય્યધમ્મં સંવિભજન્તિ, તે ભાસિતઞ્ઞૂ નામ ઞત્વા કત્તબ્બસ્સ કરણતો. યુત્તપ્પત્તકાલેતિ દાતું યુત્તપ્પત્તકાલે. અપ્પટિવાનચિત્તોતિ અનિવત્તનચિત્તો. સત્તમં ઉત્તાનમેવ.

કાલદાનસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. સદ્ધસુત્તવણ્ણના

૩૮. અટ્ઠમે અનુકમ્પન્તીતિ ‘‘સબ્બે સત્તા સુખી હોન્તુ અવેરા અબ્યાપજ્જા’’તિ એવં હિતફરણેન અનુગ્ગણ્હન્તિ. અપિચ ઉપટ્ઠાકાનં ગેહં અઞ્ઞે સીલવન્તે સબ્રહ્મચારિનો ગહેત્વા પવિસન્તાપિ અનુગ્ગણ્હન્તિ નામ. નીચવુત્તિન્તિ પણિપાતસીલં. કોધમાનથદ્ધતાય રહિતન્તિ કોધમાનવસેન ઉપ્પન્નો યો થદ્ધભાવો ચિત્તસ્સ ઉદ્ધુમાતલક્ખણો, તેન વિરહિતન્તિ અત્થો. સોરચ્ચેનાતિ ‘‘તત્થ કતમં સોરચ્ચં? યો કાયિકો અવીતિક્કમો, વાચસિકો અવીતિક્કમો, કાયિકવાચસિકો અવીતિક્કમો, ઇદં વુચ્ચતિ સોરચ્ચં. સબ્બોપિ સીલસંવરો સોરચ્ચ’’ન્તિ એવમાગતેન સીલસંવરસઙ્ખાતેન સોરતભાવેન. સખિલન્તિ ‘‘તત્થ કતમં સાખલ્યં? યા સા વાચા થદ્ધકા કક્કસા ફરુસા કટુકા અભિસજ્જની કોધસામન્તા અસમાધિસંવત્તનિકા, તથારૂપિં વાચં પહાય યા સા વાચા નેલા કણ્ણસુખા પેમનીયા હદયઙ્ગમા પોરી બહુજનકન્તા બહુજનમનાપા, તથારૂપિં વાચં ભાસિતા હોતિ. યા તત્થ સણ્હવાચતા સખિલવાચતા અફરુસવાચતા, ઇદં વુચ્ચતિ સાખલ્ય’’ન્તિ (ધ. સ. ૧૩૫૦) એવં વુત્તેન સમ્મોદકમુદુભાવેન સમન્નાગતં. તેનાહ ‘‘સખિલન્તિ સમ્મોદક’’ન્તિ.

સદ્ધસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯-૧૦. પુત્તસુત્તાદિવણ્ણના

૩૯-૪૦. નવમે ભતોતિ પોસિતો. તં પન ભરણં જાતકાલતો પટ્ઠાય સુખપચ્ચયૂપહરણેન દુક્ખપચ્ચયાપહરણેન ચ પવત્તિતન્તિ દસ્સેતું ‘‘અમ્હેહી’’તિઆદિ વુત્તં. હત્થપાદવડ્ઢનાદીહીતિ આદિ-સદ્દેન મુખેન સિઙ્ઘાનિકાપનયનનહાપનમણ્ડનાદિઞ્ચ સઙ્ગણ્હાતિ. માતાપિતૂનં સન્તકં ખેત્તાદિં અવિનાસેત્વા રક્ખિતં તેસં પરમ્પરાય ઠિતિયા કારણં હોતીતિ આહ ‘‘અમ્હાકં સન્તકં…પે… કુલવંસો ચિરં ઠસ્સતી’’તિ. સલાકભત્તાદીનિ અનુપચ્છિન્દિત્વાતિ સલાકભત્તાદીનિ અવિચ્છિન્દિત્વા. યસ્મા દાયજ્જપ્પટિલાભસ્સ યોગ્યભાવેન વત્તમાનોયેવ દાયસ્સ પટિપજ્જિસ્સતિ, ન ઇતરોતિ આહ ‘‘કુલવંસાનુરૂપાય પટિપત્તિયા’’તિઆદિ. અત્તના દાયજ્જારહં કરોન્તોતિ અત્તાનં દાયજ્જારહં કરોન્તો. માતાપિતરો હિ અત્તનો ઓવાદે અવત્તમાને મિચ્છાપટિપન્ને દારકે વિનિચ્છયં ગન્ત્વા અપુત્તે કરોન્તિ, તે દાયજ્જારહા ન હોન્તિ. ઓવાદે વત્તમાને પન કુલસન્તકસ્સ સામિકે કરોન્તિ. તતિયદિવસતો પટ્ઠાયાતિ મતદિવસતો તતિયદિવસતો પટ્ઠાય. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. દસમં ઉત્તાનમેવ.

પુત્તસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સુમનવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.