(૧૮) ૩. ઉપાસકવગ્ગો

૧-૬. સારજ્જસુત્તાદિવણ્ણના

૧૭૧-૧૭૬. તતિયસ્સ પઠમદુતિયતતિયચતુત્થે નત્થિ વત્તબ્બં. પઞ્ચમે ઉપાસકપચ્છિમકોતિ ઉપાસકનિહીનો. ‘‘ઇમિના દિટ્ઠાદિના ઇદં નામ મઙ્ગલં ભવિસ્સતી’’તિ એવં બાલજનપરિકપ્પિતકોતૂહલસઙ્ખાતેન દિટ્ઠસુતમુતમઙ્ગલેન સમન્નાગતો કોતૂહલમઙ્ગલિકો. તેનાહ ‘‘ઇમિના ઇદં ભવિસ્સતી’’તિઆદિ. મઙ્ગલં પચ્ચેતીતિ દિટ્ઠમઙ્ગલાદિભેદં મઙ્ગલમેવ પત્થિયાયતિ. નો કમ્મન્તિ કમ્મસ્સકતં નો પત્થિયાયતિ. ઇમમ્હા સાસનાતિ ઇતો સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધસાસનતો. બહિદ્ધાતિ બાહિરકસમયે. દક્ખિણેય્યં પરિયેસતીતિ ‘‘દુપ્પટિપન્ના દક્ખિણેય્યા’’તિ સઞ્ઞી ગવેસતિ. એત્થ દક્ખિણપરિયેસનપુબ્બકારે એકં કત્વા પઞ્ચ ધમ્મા વેદિતબ્બા. છટ્ઠં ઉત્તાનમેવ.

સારજ્જસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭-૮. વણિજ્જાસુત્તાદિવણ્ણના

૧૭૭-૮. સત્તમે સત્થવણિજ્જાતિ આવુધભણ્ડં કત્વા વા કારેત્વા વા કતં વા પટિલભિત્વા તસ્સ વિક્કયો. આવુધભણ્ડં કારેત્વા તસ્સ વિક્કયોતિ ઇદં પન નિદસ્સનમત્તં. સૂકરમિગાદયો પોસેત્વા તેસં વિક્કયોતિ સૂકરમિગાદયો પોસેત્વા તેસં મંસં સમ્પાદેત્વા વિક્કયો. એત્થ ચ સત્થવણિજ્જા પરોપરાધનિમિત્તતાય અકરણીયા વુત્તા, સત્તવણિજ્જા અભુજિસ્સભાવકરણતો, મંસવિસવણિજ્જા વધહેતુતો, મજ્જવણિજ્જા પમાદટ્ઠાનતો. અટ્ઠમં ઉત્તાનમેવ.

વણિજ્જાસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. ગિહિસુત્તવણ્ણના

૧૭૯. નવમે આભિચેતસિકાનન્તિ અભિચેતોતિ અભિક્કન્તં વિસુદ્ધચિત્તં વુચ્ચતિ અધિચિત્તં વા, અભિચેતસિ જાતાનિ આભિચેતસિકાનિ, અભિચેતો સન્નિસ્સિતાનીતિ વા આભિચેતસિકાનિ. તેનેવાહ ‘‘ઉત્તમચિત્તનિસ્સિતાન’’ન્તિ. દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાનન્તિ દિટ્ઠધમ્મે સુખવિહારાનં. દિટ્ઠધમ્મોતિ પચ્ચક્ખો અત્તભાવો વુચ્ચતિ, તત્થ સુખવિહારાનન્તિ અત્થો. રૂપાવચરજ્ઝાનાનમેતં અધિવચનં. તાનિ હિ અપ્પેત્વા નિસિન્ના ઝાયિનો ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે અસંકિલિટ્ઠં નેક્ખમ્મસુખં વિન્દન્તિ, તસ્મા ‘‘દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાની’’તિ વુચ્ચન્તિ.

ચતુબ્બિધમેરયન્તિ પુપ્ફાસવો, ફલાસવો, ગુળાસવો, મધ્વાસવોતિ એવં ચતુપ્પભેદં મેરયં. પઞ્ચવિધઞ્ચ સુરન્તિ પૂવસુરા, પિટ્ઠસુરા, ઓદનસુરા, કિણ્ણપક્ખિત્તા, સમ્ભારસંયુત્તાતિ એવં પઞ્ચપ્પભેદં સુરં. પુઞ્ઞં અત્થો એતસ્સાતિ પુઞ્ઞત્થો. યસ્મા પનેસ પુઞ્ઞેન અત્થિકો નામ હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘પુઞ્ઞેન અત્થિકસ્સા’’તિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

ગિહિસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. ગવેસીસુત્તવણ્ણના

૧૮૦. દસમે સુકારણન્તિ બોધિપરિપાચનસ્સ એકન્તિકં સુન્દરં કારણં. મન્દહસિતન્તિ ઈસકં હસિતં. કહં કહન્તિ હાસસદ્દસ્સ અનુકરણમેતં. હટ્ઠપ્પહટ્ઠાકારમત્તન્તિ હટ્ઠસ્સ પહટ્ઠાકારમત્તં. યથા ગહિતસઙ્કેતા ‘‘પહટ્ઠો ભગવા’’તિ સઞ્જાનન્તિ, એવં આકારનિદસ્સનમત્તં.

ઇદાનિ ઇમિના પસઙ્ગેન હાસસમુટ્ઠાનં વિભાગતો દસ્સેતું ‘‘હસિતઞ્ચ નામેત’’ન્તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ અજ્ઝુપેક્ખનવસેનપિ હાસો ન સમ્ભવતિ, પગેવ દોમનસ્સવસેનાતિ આહ ‘‘તેરસહિ સોમનસ્સસહગતચિત્તેહી’’તિ. નનુ ચ કેચિ કોધવસેનપિ હસન્તીતિ? ન, તે સમ્પિયન્તિ કોધવત્થું તત્થ ‘‘મયં દાનિ યથાકામકારિતં આપજ્જિસ્સામા’’તિ દુવિઞ્ઞેય્યન્તરેન સોમનસ્સચિત્તેનેવ હાસસ્સ ઉપ્પજ્જનતો. તેસૂતિ પઞ્ચસુ સોમનસ્સસહગતકિરિયચિત્તેસુ. બલવારમ્મણેતિ ઉળારતમે આરમ્મણે યમકપાટિહારિયસદિસે. દુબ્બલારમ્મણેતિ અનુળારઆરમ્મણે.

‘‘ઇમસ્મિં પન ઠાને…પે… ઉપ્પાદેતી’’તિ ઇદં પોરાણટ્ઠકથાયં તથા આગતત્તા વુત્તં, ન સહેતુકસોમનસ્સસહગતચિત્તેહિ ભગવતો સિતં ન હોતીતિ દસ્સનત્તં. અભિધમ્મટીકાયં (ધ. સ. મૂલટી. ૯૬૮) પન ‘‘અતીતંસાદીસુ અપ્પટિહતં ઞાણં વત્વા ‘ઇમેહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતસ્સ બુદ્ધસ્સ ભગવતો સબ્બં કાયકમ્મં ઞાણપુબ્બઙ્ગમં ઞાણાનુપરિવત્તી’તિઆદિવચનતો (મહાનિ. ૧૫૬; પટિ. મ. ૩.૫) ‘ભગવતો ઇદં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતી’તિ વુત્તવચનં વિચારેતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ ઇમિના હસિતુપ્પાદચિત્તેન પવત્તિયમાનમ્પિ ભગવતો સિતકરણં પુબ્બેનિવાસઅનાગતંસસબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણાનં અનુવત્તકત્તા ઞાણાનુપરિવત્તિયેવાતિ એવં પન ઞાણાનુપરિવત્તિભાવે સતિ ન કોચિ પાળિઅટ્ઠકથાનં વિરોધો. તથા હિ અભિધમ્મટ્ઠકથાયં (ધ. સ. અટ્ઠ. ૫૬૮) ‘‘તેસં ઞાણાનં ચિણ્ણપરિયન્તે ઇદં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતી’’તિ વુત્તં. અવસ્સઞ્ચેતં એવં ઇચ્છિતબ્બં, અઞ્ઞથા આવજ્જનચિત્તસ્સપિ ભગવતો તથારૂપે કાલે ન યુજ્જેય્ય. તસ્સપિ હિ વિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપકભાવસ્સ નિચ્છિતત્તા. તથા હિ વુત્તં ‘‘એવઞ્ચ કત્વા મનોદ્વારાવજ્જનસ્સપિ વિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપકત્તં ઉપપન્નં હોતી’’તિ (ધ. સ. મૂલટી. ૧ કાયકમ્મદ્વારકથાવણ્ણના) ન ચ વિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપકત્તે તંસમુટ્ઠાનકાયવિઞ્ઞત્તિયા કાયકમ્માદિભાવં આપજ્જનભાવો વિસ્સજ્જતીતિ.

હસિતન્તિ સિતમેવ સન્ધાય વદતિ. તેનાહ ‘‘એવં અપ્પમત્તકમ્પી’’તિ. સમોસરિતા વિજ્જુલતા. સા હિ ઇતરવિજ્જુલતા વિય ખણટ્ઠિતિયા સીઘનિરોધા ચ ન હોતિ, અપિચ ખો દન્ધનિરોધા, ન ચ સબ્બકાલિકા. દીધિતિ પાવકમહામેઘતો વા ચાતુદ્દીપિકમહામેઘતો વા નિચ્છરતિ. તેનાહ ‘‘ચાતુદ્દીપિકમહામેઘમુખતો’’તિ. અયં કિર તાસં રસ્મીનં ધમ્મતા, યદિદં તિક્ખત્તું સીસં પદક્ખિણં કત્વા દાઠગ્ગેસુયેવ અન્તરધાનં. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

ગવેસીસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઉપાસકવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.