(૨૪) ૪. કમ્મવગ્ગો

૧. સંખિત્તસુત્તવણ્ણના

૨૩૨. ચતુત્થસ્સ પઠમે કાળકન્તિ મલીનં, ચિત્તસ્સ અપ્પભસ્સરભાવકરન્તિ અત્થો. તં પનેત્થ કમ્મપથપ્પત્તમેવ અધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘દસઅકુસલકમ્મપથ’’ન્તિ. કણ્હાભિજાતિહેતુતો વા કણ્હં. તેનાહ ‘‘કણ્હવિપાક’’ન્તિ. અપાયૂપપત્તિ મનુસ્સેસુ ચ દોભગ્ગિયં કણ્હવિપાકો, યં તસ્સ તમભાવો વુત્તો. નિબ્બત્તનતોતિ નિબ્બત્તાપનતો. પણ્ડરકન્તિ ઓદાતં, ચિત્તસ્સ પભસ્સરભાવકરન્તિ અત્થો. સુક્કાભિજાતિહેતુતો વા સુક્કં. તેનાહ ‘‘સુક્કવિપાક’’ન્તિ. સગ્ગૂપપત્તિ મનુસ્સસોભગ્ગિયઞ્ચ સુક્કવિપાકો, યં તસ્સ જોતિભાવો વુત્તો. ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસેન પન ‘‘સગ્ગે નિબ્બત્તનતો’’તિ વુત્તં, નિબ્બત્તાપનતોતિ અત્થો. મિસ્સકકમ્મન્તિ કાલેન કણ્હં કાલેન સુક્કન્તિ એવં મિસ્સકવસેન કતકમ્મં. સુખદુક્ખવિપાકન્તિ વત્વા તત્થ સુખદુક્ખાનં પવત્તિઆકારં દસ્સેતું ‘‘મિસ્સકકમ્મં હી’’તિઆદિ વુત્તં. કમ્મસ્સ કણ્હસુક્કસમઞ્ઞા કણ્હસુક્કાભિજાતિહેતુતાયાતિ અપચયગામિતાય તદુભયવિદ્ધંસકસ્સ કમ્મક્ખયકરકમ્મસ્સ ઇધ સુક્કપરિયાયોપિ ઇચ્છિતોતિ આહ ‘‘ઉભય…પે… અયમેત્થ અત્થો’’તિ. તત્થ ઉભયવિપાકસ્સાતિ યથાધિગતસ્સ ઉભયવિપાકસ્સ. સમ્પત્તિભવપરિયાપન્નો હિ વિપાકો ઇધ સુક્કં સુક્કવિપાકોતિ અધિપ્પેતો, ન અચ્ચન્તપરિસુદ્ધો અરિયફલવિપાકો.

સંખિત્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. વિત્થારસુત્તવણ્ણના

૨૩૩. દુતિયે સબ્યાબજ્ઝન્તિ વા સદુક્ખં, અત્તના ઉપ્પાદેતબ્બેન દુક્ખેન સદુક્ખન્તિ અત્થો, દુક્ખસંવત્તનિકન્તિ વુત્તં હોતિ. કાયસઙ્ખારાદીસુ કાયદ્વારે ગહણાદિવસેન ચોપનપ્પત્તા દ્વાદસ અકુસલચેતના અબ્યાબજ્ઝકાયસઙ્ખારો નામ. વચીદ્વારે હનુસંચોપનવસેન વચીભેદપ્પવત્તિકા તાયેવ દ્વાદસ વચીસઙ્ખારો નામ. ઉભયચોપનં અપ્પત્વા રહો ચિન્તેન્તસ્સ મનોદ્વારે પવત્તા મનોસઙ્ખારો નામ. ઇતિ તીસુપિ દ્વારેસુ કાયદુચ્ચરિતાદિભેદા અકુસલા ચેતનાવ સઙ્ખારાતિ વેદિતબ્બા. અભિસઙ્ખરોતીતિ આયૂહતિ, તં પન આયૂહનં પચ્ચયસમવાયસિદ્ધિતો સઙ્કડ્ઢિત્વા પિણ્ડનં વિય હોતિ. સદુક્ખં લોકન્તિ અપાયલોકમાહ. વિપાકફસ્સાતિ ફસ્સસીસેન તત્થ વિપાકપ્પવત્તમાહ. વેમાનિકપેતાતિ ઇદં બાહુલ્લતો વુત્તં, ઇતરેસમ્પિ વિનિપાતિકાનં કાલેન સુખં, કાલેન દુક્ખં હોતિ. તસ્સ પહાનાયાતિ તસ્સ યથાવુત્તસ્સ કમ્મસ્સ અનુપ્પત્તિધમ્મતાપાદનાય. યા ચેતનાતિ યા અપચયગામિનિચેતના. તેનેવાહ ‘‘વિવટ્ટગામિની મગ્ગચેતના વેદિતબ્બા’’તિ.

વિત્થારસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩-૯. સોણકાયનસુત્તાદિવણ્ણના

૨૩૪-૨૪૦. તતિયે પુરિમાનિ, ભન્તે, દિવસાનિ પુરિમતરાનીતિ એત્થ હિય્યો દિવસં પુરિમં નામ, તતો પરં પુરિમતરન્તિ આહ ‘‘અતીતાનન્તરદિવસતો પટ્ઠાયા’’તિઆદિ. ઇતિ ઇમેસુ દ્વીસુ પવત્તિતો યથાક્કમં પુરિમપુરિમતરભાવો દસ્સિતો. એવં સન્તેપિ યદેત્થ ‘‘પુરિમતર’’ન્તિ વુત્તં, તતો પભુતિ યં યં ઓરં, તં તં પુરિમં. યં યં પરં, તં તં પુરિમતરં ઓરપારભાવસ્સ વિય પુરિમતરભાવસ્સ ચ અપેક્ખાસિદ્ધત્તા. સેસં વુત્તનયમેવ. ચતુત્થાદીનિ ઉત્તાનત્થાનેવ.

સોણકાયનસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦-૧૧. સમણસુત્તાદિવણ્ણના

૨૪૧-૨. દસમે સેસપદેસુપીતિ ‘‘ઇધ દુતિયો સમણો’’તિઆદીસુ સેસપદેસુપિ. યથા હિ ‘‘વિવિચ્ચેવ કામેહી’’તિ (દી. નિ. ૧.૨૨૬; મ. નિ. ૧.૨૭૧, ૨૮૭, ૨૯૭; સં. નિ. ૨.૧૫૨; અ. નિ. ૪.૧૨૩) એત્થ કતો નિયમો ‘‘વિવિચ્ચ અકુસલેહી’’તિ એત્થાપિ કતોયેવ હોતિ સાવધારણઅત્થસ્સ ઇચ્છિતબ્બત્તા, એવમિધાપીતિ. તેનાહ ‘‘દુતિયાદયોપિ હી’’તિઆદિ. સામઞ્ઞફલાધિગમવસેન નિપ્પરિયાયતો સમણભાવોતિ તેસં વસેનેત્થ ચત્તારો સમણા દેસિતા. ઇમસ્મિઞ્હિ ઠાને ચત્તારો ફલટ્ઠકસમણાવ અધિપ્પેતા સમિતપાપસમણગ્ગહણતો. કસ્મા પનેત્થ મહાપરિનિબ્બાને વિય મગ્ગટ્ઠા તદત્થાય પટિપન્નાપિ ન ગહિતાતિ? વેનેય્યજ્ઝાસયતો. તત્થ હિ મગ્ગાધિગમત્થાય વિપસ્સનાપિ ઇતો બહિદ્ધા નત્થિ, કુતો મગ્ગફલાનીતિ દસ્સેન્તેન ભગવતા ‘‘ઞાયસ્સ ધમ્મસ્સ પદેસવત્તી, ઇતો બહિદ્ધા સમણોપિ નત્થી’’તિ (દી. નિ. ૨.૨૧૪) વુત્તં. ઇધ પન નિટ્ઠાનપ્પત્તમેવ તંતંસમણભાવં ગણ્હન્તેન ફલટ્ઠકસમણાવ ગહિતા, મગ્ગટ્ઠતો ફલટ્ઠો સવિસેસં દક્ખિણેય્યોતિ. સ્વાયમત્થો દ્વીસુ સુત્તેસુ દેસનાભેદેનેવ વિઞ્ઞાયતીતિ. રિત્તાતિ વિવિત્તા. તુચ્છાતિ નિસ્સારા પટિપન્નકસારાભાવતો.

પવદન્તિ એતેહીતિ પવાદા. દિટ્ઠિગતિકાનં નાનાદિટ્ઠિદીપકસમયાતિ આહ ‘‘ચત્તારો સસ્સતવાદા’’તિઆદિ. તત્થ ચત્તારો સસ્સતવાદાતિ લાભિવસેન તયો, તક્કિવસેન એકોતિ એવં ચત્તારો સસ્સતવાદા. પુબ્બેનિવાસઞાણલાભી તિત્થિયો મન્દપઞ્ઞો અનેકજાતિસતસહસ્સમત્તં અનુસ્સરતિ, મજ્ઝપઞ્ઞો દસ સંવટ્ટવિવટ્ટકપ્પાનિ, તિક્ખપઞ્ઞો ચત્તાલીસ સંવટ્ટવિવટ્ટકપ્પાનિ, ન તતો પરં. સો એવં અનુસ્સરન્તો ‘‘સસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચા’’તિ અભિવદતિ, તક્કી પન તક્કપરિયાહતં વીમંસાનુચરિતં સયંપટિભાનં ‘‘સસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચા’’તિ અભિવદતિ. તેન વુત્તં ‘‘લાભિવસેન તયો, તક્કિવસેન એકોતિ એવં ચત્તારો સસ્સતવાદા’’તિ.

સત્તેસુ સઙ્ખારેસુ ચ એકચ્ચં સસ્સતન્તિ પવત્તો વાદો એકચ્ચસસ્સતવાદો. સો પન બ્રહ્મકાયિકખિડ્ડાપદોસિકમનોપદોસિકત્તભાવતો ચવિત્વા ઇધાગતાનં તક્કિનો ચ ઉપ્પજ્જનવસેન ચતુબ્બિધોતિ આહ ‘‘ચત્તારો એકચ્ચસસ્સતવાદા’’તિ.

ચત્તારો અન્તાનન્તિકાતિ એત્થ અમતિ ગચ્છતિ એત્થ વોસાનન્તિ અન્તો, મરિયાદા. તપ્પટિસેધેન અનન્તો. અન્તો ચ અનન્તો ચ અન્તાનન્તો સામઞ્ઞનિદ્દેસેન, એકસેસેન વા ‘‘નામરૂપપચ્ચયા સળાયતન’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૧૨૬; ઉદા. ૧) વિય. અન્તાનન્તસહચરિતો વાદો અન્તાનન્તો યથા ‘‘કુન્તા ચરન્તી’’તિ. અન્તાનન્તસન્નિસ્સયો વા યથા ‘‘મઞ્ચા ઘોસન્તી’’તિ. સો એતેસં અત્થીતિ અન્તાનન્તિકા. ‘‘અન્તવા અત્તા ચ લોકો ચ, અનન્તવા અત્તા ચ લોકો ચ, અન્તવા ચ અનન્તવા ચ અત્તા ચ લોકો ચ, નેવન્તવા નાનન્તવા’’તિ એવં પવત્તવાદા ચત્તારો. અવડ્ઢિતકસિણસ્સ તં કસિણં અત્તાતિ ચ લોકોતિ ચ ગણ્હન્તસ્સ વસેન પઠમો વુત્તો, દુતિયો વડ્ઢિતકસિણસ્સ વસેન વુત્તો, તતિયો તિરિયં વડ્ઢેત્વા ઉદ્ધમધો અવડ્ઢિતકસિણસ્સ, ચતુત્થો તક્કિવસેન વુત્તો. એત્થ ચ યુત્તં તાવ પુરિમાનં તિણ્ણં વાદાનં અન્તઞ્ચ અનન્તઞ્ચ અન્તાનન્તઞ્ચ આરબ્ભ પવત્તવાદત્તા અન્તાનન્તિકત્તં, પચ્છિમસ્સ પન તદુભયનિસેધનવસેન પવત્તવાદત્તા કથમન્તાનન્તિકત્તન્તિ? તદુભયપ્પટિસેધનવસેન પવત્તવાદત્તા એવ. અન્તાનન્તિકપ્પટિસેધવાદોપિ હિ અન્તાનન્તવિસયો એવ તં આરબ્ભ પવત્તત્તા.

ન મરતીતિ અમરા. કા સા? ‘‘એવન્તિપિ મે નો’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૬૨) નયેન પરિયન્તરહિતા દિટ્ઠિગતિકસ્સ દિટ્ઠિ ચેવ વાચા ચ. વિવિધો ખેપોતિ વિક્ખેપો, અમરાય દિટ્ઠિયા, વાચાય વા વિક્ખેપોતિ અમરાવિક્ખેપો, સો એતસ્સ અત્થીતિ અમરાવિક્ખેપિકો. અથ વા અમરા નામ મચ્છજાતિ, સા ઉમ્મુજ્જનાદિવસેન ઉદકે સન્ધાવમાના ગાહં ન ગચ્છતિ, એવમેવં અયમ્પિ વાદો ઇતો ચિતો ચ સન્ધાવતિ, ગાહં ન ઉપગચ્છતીતિ અમરાવિક્ખેપોતિ વુચ્ચતિ, સો એતેસં અત્થીતિ અમરાવિક્ખેપિકા. સ્વાયં વાદો મુસાવાદાનુયોગછન્દરાગભયમોહભાવહેતુકતાય ચતુધા પવત્તોતિ આહ ‘‘ચત્તારો અમરાવિક્ખેપિકા’’તિ.

અધિચ્ચ યથિચ્છકં યં કિઞ્ચિ કારણં કસ્સચિ બુદ્ધિપુબ્બં વા વિના સમુપ્પન્નોતિ અત્તલોકસઞ્ઞિતાનં ખન્ધાનં અધિચ્ચ પવત્તિઆકારારમ્મણં દસ્સનં તદાકારસન્નિસ્સયેન પવત્તિતો તદાકારસહચરિતતાય ચ ‘‘અધિચ્ચસમુપ્પન્ન’’ન્તિ વુચ્ચતિ યથા ‘‘મઞ્ચા ઘોસન્તિ’’, ‘‘કુન્તા ચરન્તી’’તિ ચ. તં એતેસં અત્થીતિ અધિચ્ચસમુપ્પન્નિકા. લાભિવસેન તક્કિવસેન ચ ‘‘દ્વે અધિચ્ચસમુપ્પન્નિકા’’તિ વુત્તં.

સઞ્ઞીતિ પવત્તો વાદો સઞ્ઞિવાદો, સો એતેસં અત્થીતિ સઞ્ઞિવાદા. રૂપિચતુક્કં એકન્તસુખચતુક્કન્તિ ઇમેસં ચતુન્નં ચતુક્કાનં વસેન સોળસ સઞ્ઞિવાદા. ઇમેસુયેવ પુરિમાનં દ્વિન્નં ચતુક્કાનં વસેન અટ્ઠ સઞ્ઞિવાદા, અટ્ઠ નેવસઞ્ઞિનાસઞ્ઞિવાદા વેદિતબ્બા. કેવલઞ્હિ તત્થ ‘‘સઞ્ઞી અત્તા’’તિ ગણ્હન્તાનં તા દિટ્ઠિયો, ઇધ અસઞ્ઞીતિ ચ નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞીતિ ચ.

સત્ત ઉચ્છેદવાદાતિ મનુસ્સત્તભાવે કામાવચરદેવત્તભાવે રૂપાવચરત્તભાવે ચતુબ્બિધારૂપત્તભાવે ચ ઠત્વા સત્તસ્સ ઉચ્છેદપઞ્ઞાપનવસેન સત્ત ઉચ્છેદવાદા.

પઞ્ચ દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનવાદાતિ પઞ્ચકામગુણઉપભોગવસેન ચતુબ્બિધરૂપજ્ઝાનસુખપરિભોગવસેન ચ દિટ્ઠધમ્મે નિબ્બૂતિપઞ્ઞાપનવાદા. દિટ્ઠધમ્મોતિ પચ્ચક્ખધમ્મો વુચ્ચતિ, તત્થ તત્થ પટિલદ્ધત્તભાવસ્સેતં અધિવચનં. દિટ્ઠધમ્મે નિબ્બાનં દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનં, ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે દુક્ખવૂપસમન્તિ અત્થો. તં વદન્તીતિ દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનવાદા.

ઞાયતિ કમતિ પટિવિજ્ઝતીતિ ઞાયો, સો એવ નિબ્બાનસમ્પાપકહેતુતાય ધમ્મોતિ આહ ‘‘ઞાયસ્સ ધમ્મસ્સા’’તિ. ઇતો બહિદ્ધા સમણોપિ નત્થીતિઆદીસુ કસ્મા પનેતે અઞ્ઞત્થ નત્થીતિ? અક્ખેત્તતાય. યથા હિ ન આરગ્ગે સાસપો તિટ્ઠતિ, ન ઉદકપિટ્ઠે અગ્ગિ જલતિ, ન પિટ્ઠિપાસાણે બીજાનિ વિરુહન્તિ, એવમેવં બાહિરેસુ તિત્થાયતનેસુ ન ઇમે સમણા ઉપ્પજ્જન્તિ, ઇમસ્મિંયેવ સાસને ઉપ્પજ્જન્તિ. કસ્મા? સુક્ખેત્તતાય. સા પન નેસં અક્ખેત્તતા સુક્ખેત્તતા ચ અરિયમગ્ગસ્સ અભાવતો ભાવતો ચ વેદિતબ્બા. તેનાહ ભગવા –

‘‘યસ્મિં ખો, સુભદ્દ, ધમ્મવિનયે અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો ન ઉપલબ્ભતિ, સમણોપિ તત્થ ન ઉપલબ્ભતિ, દુતિયોપિ તત્થ સમણો ન ઉપલબ્ભતિ, તતિયોપિ તત્થ સમણો ન ઉપલબ્ભતિ, ચતુત્થોપિ તત્થ સમણો ન ઉપલબ્ભતિ. યસ્મિઞ્ચ ખો, સુભદ્દ, ધમ્મવિનયે અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો ઉપલબ્ભતિ, સમણોપિ તત્થ ઉપલબ્ભતિ, દુતિયોપિ તત્થ… તતિયોપિ તત્થ… ચતુત્થોપિ તત્થ સમણો ઉપલબ્ભતિ. ઇમસ્મિં ખો, સુભદ્દ, ધમ્મવિનયે અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો ઉપલબ્ભતિ. ઇધેવ, સુભદ્દ, સમણો, ઇધ દુતિયો સમણો, ઇધ તતિયો સમણો, ઇધ ચતુત્થો સમણો, સુઞ્ઞા પરપ્પવાદા સમણેભિ અઞ્ઞેહી’’તિ (દી. નિ. ૨.૨૧૪).

અરિયમગ્ગસ્સ ચ અભાવો ભાવો ચ સુપરિસુદ્ધસ્સ સીલસ્સ સુપરિસુદ્ધાય સમથવિપસ્સનાભાવનાય અભાવતો ભાવતો ચ વેદિતબ્બો. તદુભયઞ્ચ દુરક્ખાતસ્વાક્ખાતભાવહેતુકં. સો ચ અસમ્માસમ્બુદ્ધપ્પવેદિતત્તા. યસ્મા તિત્થાયતનં અક્ખેત્તં, સાસનં ખેત્તં, તસ્મા યથા સુરત્તહત્થપાદો ભાસુરકેસરભારો સીહો મિગરાજા ન સુસાને વા સઙ્કારકૂટે વા પટિવસતિ, તિયોજનસહસ્સવિત્થતં પન હિમવન્તં અજ્ઝોગાહેત્વા મણિગુહાયમેવ વસતિ, યથા ચ છદ્દન્તો નાગરાજા ન ગોચરિયહત્થિકુલાદીસુ નવસુ કુલેસુ ઉપ્પજ્જતિ, યથા ચ વલાહકો અસ્સરાજા ન ગદ્રભકુલે વા ઘોટકકુલે વા ઉપ્પજ્જતિ, સિન્ધુતીરે પન સિન્ધવકુલેયેવ ઉપ્પજ્જતિ, યથા ચ સબ્બકામદદં મનોહરં મણિરતનં ન સઙ્કારકૂટે વા પંસુપબ્બતાદીસુ વા ઉપ્પજ્જતિ, વિપુલપબ્બતબ્ભન્તરેયેવ ઉપ્પજ્જતિ, યથા ચ તિમિરપિઙ્ગલો મચ્છરાજા ન ખુદ્દકપોક્ખરણીસુ ઉપ્પજ્જતિ, ચતુરાસીતિયોજનસહસ્સગમ્ભીરે મહાસમુદ્દેયેવ ઉપ્પજ્જતિ, યથા ચ દિયડ્ઢયોજનસતિકો સુપણ્ણરાજા ન ગામદ્વારે એરણ્ડવનાદીસુ પટિવસતિ, મહાસમુદ્દં પન અજ્ઝોગાહેત્વા સિમ્બલિદહવનેયેવ પટિવસતિ, યથા ચ ધતરટ્ઠો સુવણ્ણહંસો ન ગામદ્વારે આવાટકાદીસુ પટિવસતિ, નવુતિહંસસહસ્સપરિવારો પન હુત્વા ચિત્તકૂટેયેવ પટિવસતિ, યથા ચ ચતુદ્દીપિસ્સરો ચક્કવત્તિરાજા ન નીચકુલે ઉપ્પજ્જતિ, અસમ્ભિન્નજાતિયખત્તિયકુલેયેવ પન ઉપ્પજ્જતિ, એવમેવં ઇમેસુ સમણેસુ એકસમણોપિ ન અઞ્ઞત્થ તિત્થાયતને ઉપ્પજ્જતિ, અરિયમગ્ગપરિક્ખતે પન બુદ્ધસાસનેયેવ ઉપ્પજ્જતિ. તેનાહ ભગવા – ‘‘ઇધેવ, ભિક્ખવે, સમણો…પે… સુઞ્ઞા પરપ્પવાદા સમણેભિ અઞ્ઞેહી’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૩૯-૧૪૦; અ. નિ. ૪.૨૪૧). એકાદસમે નત્થિ વત્તબ્બં.

સમણસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

કમ્મવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.