(૧૪) ૪. પુગ્ગલવગ્ગો

૧. સંયોજનસુત્તવણ્ણના

૧૩૧. ચતુત્થસ્સ પઠમે ઉપપત્તિપ્પટિલાભં સંવત્તનિકાનીતિ ઉપપત્તિપટિલાભિયાનિ. ભવપટિલાભિયાનીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. યેહીતિ યેહિ સંયોજનેહિ હેતુભૂતેહિ, કરણભૂતેહિ વા. નનુ ચ સોતાપન્નસ્સપિ ઓરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાનિ અપ્પહીનાનિ, કસ્મા પન સકદાગામીયેવ ઇધ ગહિતોતિ આહ ‘‘સકદાગામિસ્સાતિ ઇદં અપ્પહીનસંયોજનેસુ અરિયેસુ ઉત્તમકોટિયા ગહિત’’ન્તિ. તત્થ અપ્પહીનસંયોજનેસૂતિ અપ્પહીનઓરમ્ભાગિયસંયોજનેસુ. ઉત્તમકોટિયા ગહિતન્તિ ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદેન ગહિતં. સકદાગામિતો પરઞ્હિ અપ્પહીનઓરમ્ભાગિયસંયોજનો અરિયો નામ નત્થિ. નનુ ચ સકદાગામિસ્સ પહીનાનિપિ ઓરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાનિ અત્થિ દિટ્ઠિવિચિકિચ્છાસીલબ્બતપરામાસસંયોજનાનં પહીનત્તા, તસ્મા ‘‘ઓરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાનિ અપ્પહીનાની’’તિ કસ્મા વુત્તન્તિ આહ ‘‘ઓરમ્ભાગિયેસુ ચ અપ્પહીનં ઉપાદાયા’’તિઆદિ. યસ્મા કામરાગબ્યાપાદસંયોજનાનિ સકદાગામિસ્સ અપ્પહીનાનિ, તસ્મા તાનિ અપ્પહીનાનિ ઉપાદાય ‘‘ઓરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાનિ અપ્પહીનાની’’તિ વુત્તં, ન સબ્બેસં અપ્પહીનત્તાતિ અધિપ્પાયો.

સંયોજનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. પટિભાનસુત્તવણ્ણના

૧૩૨. દુતિયે પટિભાનં વુચ્ચતિ ઞાણમ્પિ ઞાણસ્સ ઉપટ્ઠિતવચનમ્પિ, તં ઇધ અધિપ્પેતં, અત્થયુત્તં કારણયુત્તઞ્ચ પટિભાનમસ્સાતિ યુત્તપ્પટિભાનો. પુચ્છાનન્તરમેવ સીઘં બ્યાકાતું અસમત્થતાય નોમુત્તપ્પટિભાનમસ્સાતિ નોમુત્તપ્પટિભાનો. ઇમિના નયેન સેસા વેદિતબ્બા. એત્થ પન પઠમો કઞ્ચિ કાલં વીમંસિત્વા યુત્તમેવ પેક્ખતિ તિપિટકચૂળનાગત્થેરો વિય. સો પન પઞ્હં પુટ્ઠો પરિગ્ગહેત્વા યુત્તપ્પત્તકારણમેવ કથેતિ. દુતિયો પુચ્છાનન્તરમેવ યેન વા તેન વા વચનેન પટિબાહતિ, વીમંસિત્વાપિ ચ યુત્તં ન પક્ખેતિ ચતુનિકાયિકપિણ્ડતિસ્સત્થેરો વિય. સો પન પઞ્હં પુટ્ઠો પઞ્હપરિયોસાનમ્પિ નાગમેતિ, યં વા તં વા કથેતિયેવ, વચનત્થં પનસ્સ વીમંસિયમાનં કત્થચિ ન લગતિ. તતિયો પુચ્છાસમકાલમેવ યુત્તં પેક્ખતિ, તંખણંયેવ ચ નં બ્યાકરોતિ તિપિટકચૂળાભયત્થેરો વિય. સો પન પઞ્હં પુટ્ઠો સીઘમેવ કથેતિ, યુત્તપ્પત્તકારણો ચ હોતિ. ચતુત્થો પુટ્ઠો સમાનો નેવ યુત્તં પેક્ખતિ, ન યેન વા તેન વા પટિબાહિતું સક્કોતિ, તિબ્બન્ધકારનિમુગ્ગો વિય હોતિ લાળુદાયિત્થેરો વિય.

પટિભાનસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩-૪. ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂસુત્તાદિવણ્ણના

૧૩૩-૪. તતિયે ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂતિ એત્થ ઉગ્ઘટનં નામ ઞાણુગ્ઘટનં, ઞાણેન ઉગ્ઘટિતમત્તેયેવ જાનાતીતિ અત્થો. સહ ઉદાહટવેલાયાતિ ઉદાહારે ઉદાહટમત્તેયેવ. ધમ્માભિસમયો હોતીતિ ચતુસચ્ચધમ્મસ્સ ઞાણેન સદ્ધિં અભિસમયો. અયં વુચ્ચતીતિ અયં ‘‘ચત્તારો સતિપટ્ઠાના’’તિઆદિના (વિભ. ૩૫૫) નયેન સંખિત્તેન માતિકાય ઠપિયમાનાય દેસનાનુસારેન ઞાણં પેસેત્વા અરહત્તં ગણ્હિતું સમત્થો પુગ્ગલો ‘‘ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂ’’તિ વુચ્ચતિ. વિપઞ્ચિતં વિત્થારિતમેવ અત્થં જાનાતીતિ વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂ. અયં વુચ્ચતીતિ અયં સંખિત્તેન માતિકં ઠપેત્વા વિત્થારેન અત્થે ભાજિયમાને અરહત્તં પાપુણિતું સમત્થો પુગ્ગલો ‘‘વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂ’’તિ વુચ્ચતિ. ઉદ્દેસાદીહિ નેતબ્બોતિ નેય્યો. અનુપુબ્બેન ધમ્માભિસમયોતિ અનુક્કમેન અરહત્તપ્પત્તિ. બ્યઞ્જનપદમેવ પરમં અસ્સાતિ પદપરમો. ન તાય જાતિયા ધમ્માભિસમયો હોતીતિ તેન અત્તભાવેન ઝાનં વા વિપસ્સનં વા મગ્ગં વા ફલં વા નિબ્બત્તેતું ન સક્કોતીતિ અત્થો. ચતુત્થં ઉત્તાનમેવ.

ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫-૮. સાવજ્જસુત્તાદિવણ્ણના

૧૩૫-૮. પઞ્ચમે સાવજ્જોતિ સદોસો. સાવજ્જેન કાયકમ્મેનાતિ સદોસેન પાણાતિપાતાદિના કાયકમ્મેન. ઇતરેસુપિ એસેવ નયો. અયં વુચ્ચતીતિ અયં પુગ્ગલો તીહિ દ્વારેહિ આયૂહનકમ્મસ્સ સદોસત્તા ગૂથકુણપાદિભરિતો પદેસો વિય ‘‘સાવજ્જો’’તિ વુચ્ચતિ. સાવજ્જેન બહુલન્તિ યસ્સ સાવજ્જમેવ કાયકમ્મં બહુલં હોતિ, અપ્પં અનવજ્જં. સો ‘‘સાવજ્જેન બહુલં કાયકમ્મેન સમન્નાગતો અપ્પં અનવજ્જેના’’તિ વુચ્ચતિ. ઇતરેસુપિ એસેવ નયો. કો પન એવરૂપો હોતીતિ? યો ગામધમ્મતાય વા નિગમધમ્મતાય વા કદાચિ કરહચિ ઉપોસથં સમાદિયતિ, સીલાનિ પૂરેતિ. અયં વુચ્ચતીતિ અયં પુગ્ગલો તીહિ દ્વારેહિ આયૂહનકમ્મેસુ સાવજ્જસ્સેવ બહુલતાય અનવજ્જસ્સ અપ્પતાય ‘‘વજ્જબહુલો’’તિ વુચ્ચતિ. યથા હિ એકસ્મિં પદેસે દુબ્બણ્ણાનિ દુગ્ગન્ધાનિ પુપ્ફાનિ રાસિકતાનસ્સુ, તેસં ઉપરિ તહં તહં અધિમુત્તકવસ્સિકપાટલાનિ પતિતાનિ ભવેય્યું, એવરૂપો અયં પુગ્ગલો વેદિતબ્બો. યથા પન એકસ્મિં પદેસે અધિમુત્તકવસ્સિકપાટલાનિ રાસિકતાનસ્સુ, તેસં ઉપરિ તહં તહં દુગ્ગન્ધાનિ બદરપુપ્ફાદીનિ પતિતાનિ ભવેય્યું. એવરૂપો તતિયો પુગ્ગલો વેદિતબ્બો. ચતુત્થો પન તીહિ દ્વારેહિ આયૂહનકમ્મસ્સ નિદ્દોસત્તા ચ ચતુમધુરભરિતસુવણ્ણવાતિ વિય દટ્ઠબ્બો. છટ્ઠાદીનિ ઉત્તાનત્થાનેવ.

સાવજ્જસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯-૧૦. ધમ્મકથિકસુત્તાદિવણ્ણના

૧૩૯-૧૪૦. નવમે અપ્પઞ્ચ ભાસતીતિ સમ્પત્તપરિસાય થોકમેવ કથેતિ. અસહિતઞ્ચાતિ કથેન્તો ચ પન ન અત્થયુત્તં કાલયુત્તં કથેતિ. પરિસા ચસ્સ ન કુસલા હોતીતિ સોતું નિસિન્નપરિસા ચસ્સ યુત્તાયુત્તં કારણાકારણં સિલિટ્ઠાસિલિટ્ઠં ન જાનાતીતિ અત્થો. એવરૂપોતિ અયં એવંજાતિકો બાલધમ્મકથિકો એવંજાતિકાય બાલપરિસાય ધમ્મકથિકોત્વેવ નામં લભતિ. ઇમિના નયેન સબ્બત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. એત્થ ચ દ્વેયેવ જના સભાવધમ્મકથિકા, ન ઇતરે. ઇતરે પન ધમ્મકથિકાનં અન્તો પવિટ્ઠત્તા એવં વુત્તા. દસમં ઉત્તાનમેવ.

ધમ્મકથિકસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પુગ્ગલવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.