(૧૦) ૫. લોણકપલ્લવગ્ગો
૧. અચ્ચાયિકસુત્તવણ્ણના
૯૩. પઞ્ચમસ્સ પઠમે અતિપાતિકાનીતિ સીઘં પવત્તેતબ્બાનિ. કરણીયાનીતિ એત્થ અવસ્સકે અનીયસદ્દો દટ્ઠબ્બોતિ આહ ‘‘અવસ્સકિચ્ચાની’’તિ. નિક્ખન્તસેતઙ્કુરાનીતિ બીજતો નિક્ખન્તસેતઙ્કુરાનિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.
અચ્ચાયિકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૨. પવિવેકસુત્તવણ્ણના
૯૪. દુતિયે સાણેહિ વાકેહિ નિબ્બત્તિતાનિ સાણાનિ. મિસ્સસાણાનિ મસાણાનિ ન ભઙ્ગાનિ. એરકતિણાદીનીતિ આદિ-સદ્દેન અક્કમકચિકદલિવાકાદીનં સઙ્ગહો. એરકાદીહિ કતાનિ હિ છવાનિ લામકાનિ દુસ્સાનીતિ ‘‘છવદુસ્સાની’’તિ વત્તબ્બતં લભન્તિ. કુણ્ડકન્તિ તનુતરં તણ્ડુલપ્પકરણં. પઞ્ચ દુસ્સીલ્યાનીતિ પાણાતિપાતાદીનિ પઞ્ચ. ચત્તારો આસવાતિ કામાસવાદયો ચત્તારો આસવા. સીલગ્ગપ્પત્તોતિ સીલેન, સીલસ્સ વા અગ્ગપ્પત્તો.
પવિવેકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૩. સરદસુત્તવણ્ણના
૯૫. તતિયે વિદ્ધેતિ દૂરીભૂતે. દૂરભાવો ચ આકાસસ્સ વલાહકવિગમેન હોતીતિ આહ ‘‘વલાહકવિગમેન દૂરીભૂતે’’તિ. તેનેવ હિ ‘‘વિદ્ધે વિગતવલાહકે’’તિ વુત્તં. નભં અબ્ભુસ્સક્કમાનોતિ આકાસં અભિલઙ્ઘન્તો. ઇમિના તરુણસૂરિયભાવો દસ્સિતો. નાતિદૂરોદિતે હિ આદિચ્ચે તરુણસૂરિયસમઞ્ઞા. દુવિધમેવસ્સ સંયોજનં નત્થીતિ ઓરમ્ભાગિયઉદ્ધમ્ભાગિયવસેન દુવિધમ્પિ સંયોજનં અસ્સ પઠમજ્ઝાનલાભિનો અરિયસાવકસ્સ નત્થિ. કસ્મા પનસ્સ ઉદ્ધમ્ભાગિયસંયોજનમ્પિ નત્થીતિ વુત્તં. ઓરમ્ભાગિયસંયોજનાનમેવ હેત્થ પહાનં વુત્તન્તિ આહ ‘‘ઇતરમ્પી’’તિઆદિ, ઇતરં ઉદ્ધમ્ભાગિયસંયોજનં પુન ઇમં લોકં પટિસન્ધિવસેન આનેતું અસમત્થતાય નત્થીતિ વુત્તન્તિ અત્થો. ઝાનલાભિનો હિ સબ્બેપિ અરિયા બ્રહ્મલોકૂપપન્ના હેટ્ઠા ન ઉપ્પજ્જન્તિ, ઉદ્ધં ઉદ્ધં ઉપ્પજ્જન્તાપિ વેહપ્ફલં અકનિટ્ઠં ભવગ્ગઞ્ચ પત્વા ન પુનઞ્ઞત્થ જાયન્તિ, તત્થ તત્થેવ અરહત્તં પત્વા પરિનિબ્બાયન્તિ. તેનેવાહ ‘‘ઇમસ્મિં સુત્તે ઝાનાનાગામી નામ કથિતો’’તિ. ઝાનવસેન હિ હેટ્ઠા ન આગચ્છતીતિ ઝાનાનાગામી.
સરદસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૪. પરિસાસુત્તવણ્ણના
૯૬. ચતુત્થે પચ્ચયબાહુલ્લિકાતિ ચીવરાદિબાહુલ્લાય પટિપન્ના. અવીતતણ્હતાય હિ તં તં પરિક્ખારજાતં બહું લન્તિ આદિયન્તીતિ બહુલા, તે એવ બાહુલિકા યથા ‘‘વેનયિકો’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૪૬; અ. નિ. ૮.૧૧; પારા. ૮). તે પચ્ચયબાહુલ્લાય યુત્તપ્પયુત્તા હોન્તીતિ ચીવરાદિબાહુલ્લાય પટિપન્ના નામ હોન્તિ. સિક્ખાય અગારવભાવતો સિથિલં અગાળ્હં ગણ્હન્તીતિ સાથલિકા. સિથિલન્તિ ચ ભાવનપુંસકનિદ્દેસો. સિથિલસદ્દેન સમાનત્થસ્સ સથલસદ્દસ્સ વસેન સાથલિકાતિ પદસિદ્ધિ વેદિતબ્બા. અવગમનટ્ઠેનાતિ અધોગમનટ્ઠેન, ઓરમ્ભાગિયભાવેનાતિ અત્થો. નિક્ખિત્તધુરાતિ ઓરોપિતધુરા ઉજ્જિતુસ્સાહા. ઉપધિવિવેકો નિબ્બાનં. દુવિધમ્પિ વીરિયન્તિ કાયિકં ચેતસિકઞ્ચ વીરિયં.
ભણ્ડનં જાતં એતેસન્તિ ભણ્ડનજાતા. વિસેસનસ્સ પરનિપાતવસેન ચેતં વુત્તં. અટ્ઠકથાયં પન વિસેસનસ્સ પુબ્બનિપાતવસેનેવ અત્થં દસ્સેન્તો ‘‘જાતભણ્ડના’’તિ આહ. કલહો જાતો એતેસન્તિ કલહજાતાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. કલહસ્સ પુબ્બભાગોતિ કલહસ્સ હેતુભૂતા પટિભાગા તંસદિસી ચ અનિટ્ઠકિરિયા. હત્થપરામાસાદિવસેનાતિ કુજ્ઝિત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ હત્થે ગહેત્વા પલપનઅચ્છિન્દનાદિવસેન. ‘‘અયં ધમ્મો, નાયં ધમ્મો’’તિઆદિના વિરુદ્ધવાદભૂતં વિવાદં આપન્નાતિ વિવાદપન્ના. તેનાહ ‘‘વિરુદ્ધવાદં આપન્ના’’તિ. મુખસન્નિસ્સિતતાય વાચા ઇધ ‘‘મુખ’’ન્તિ અધિપ્પેતાતિ આહ ‘‘ફરુસા વાચા મુખસત્તિયો’’તિ.
સતિપિ ઉભયેસં કલાપાનં પરમત્થતો ભેદે પચુરજનેહિ પન દુવિઞ્ઞેય્યનાનત્તં ખીરોદકસમ્મોદિતં અચ્ચન્તમેતં સંસટ્ઠં વિય હુત્વા તિટ્ઠતીતિ આહ ‘‘ખીરોદકં વિય ભૂતા’’તિ. યથા ખીરઞ્ચ ઉદકઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં સંસન્દતિ, વિસું ન હોતિ, એકત્તં વિય ઉપેતિ, એવં સામગ્ગિવસેન એકત્તૂપગતચિત્તુપ્પાદાતિ અત્થો. મેત્તચિત્તં પચ્ચુપટ્ઠાપેત્વા ઓલોકનં ચક્ખૂનિ વિય ચક્ખૂનિ નામાતિ આહ ‘‘ઉપસન્તેહિ મેત્તચક્ખૂહી’’તિ. પિયભાવદીપકાનિ હિ ચક્ખૂનિ પિયચક્ખૂનિ. પમુદિતસ્સ પીતિ જાયતીતિ પમોદપચ્ચયબલવપીતિમાહ. પઞ્ચવણ્ણા પીતિ ઉપ્પજ્જતીતિ ખુદ્દિકાદિભેદેન પઞ્ચપ્પકારા પીતિ ઉપ્પજ્જતિ. પીતિમનસ્સાતિ તાય પીતિયા પીણિતમનસ્સ, પસ્સદ્ધિઆવહેહિ ઉળારેહિ પીતિવેગેહિ તિન્તચિત્તસ્સાતિ અત્થો. વિગતદરથોતિ કિલેસપરિળાહાનં દૂરીભાવેન વૂપસન્તદરથો.
કેન ઉદકેન દારિતો પબ્બતપ્પદેસોતિ કત્વા આહ ‘‘કન્દરો નામા’’તિઆદિ. ઉદકસ્સ યથાનિન્નં પવત્તિયા નદિનિબ્બત્તનભાવેન ‘‘નદિકુઞ્જો’’તિપિ વુચ્ચતિ. સાવટ્ટા નદિયો પદરા. અટ્ઠ માસેતિ હેમન્તગિમ્હઉતુવસેન અટ્ઠ માસે. ખુદ્દકા ઉદકવાહિનિયો સાખા વિયાતિ સાખા. ખુદ્દકસોબ્ભા કુસુબ્ભા ઓકારસ્સ ઉકારં કત્વા. યત્થ ઉપરિ ઉન્નતપ્પદેસતો ઉદકં આગન્ત્વા તિટ્ઠતિ ચેવ સન્દતિ ચ, તે કુસુબ્ભા ખુદ્દકઆવાટા. ખુદ્દકનદિયોતિ પબ્બતપાદાદિતો નિક્ખન્તા ખુદ્દકા નદિયો.
પરિસાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૫-૭. પઠમઆજાનીયસુત્તાદિવણ્ણના
૯૭-૯૯. પઞ્ચમે અનુચ્છવિકોતિ રઞ્ઞો પરિભુઞ્જનયોગ્ગો. હત્થપાદાદિઅઙ્ગસમતાયાતિ હત્થપાદાદિઅવયવસમતાય, રઞ્ઞો વા સેનાય અઙ્ગભૂતત્તા રઞ્ઞો અઙ્ગન્તિ વુચ્ચતિ. આનેત્વા હુનિતબ્બન્તિ આહુનં, આહુતીતિ અત્થતો એકન્તિ આહ ‘‘આહુતિસઙ્ખાતં પિણ્ડપાત’’ન્તિ. દૂરતોપિ આનેત્વા સીલવન્તેસુ દાતબ્બસ્સેતં અધિવચનં. પિણ્ડપાતન્તિ ચ નિદસ્સનમત્તં. આનેત્વા હુનિતબ્બાનઞ્હિ ચીવરાદીનં ચતુન્નં પચ્ચયાનમેતં અધિવચનં આહુનન્તિ. તં અરહતીતિ આહુનેય્યો. પટિગ્ગહેતું યુત્તોતિ તસ્સ મહપ્ફલભાવકરણતો પટિગ્ગણ્હિતું અનુચ્છવિકો.
પાહુનકભત્તસ્સાતિ દિસવિદિસતો આગતાનં પિયમનાપાનં ઞાતિમિત્તાનં અત્થાય સક્કારે પટિયત્તસ્સ આગન્તુકભત્તસ્સ. તઞ્હિ ઠપેત્વા તે તથારૂપે પાહુનકે સઙ્ઘસ્સેવ દાતું યુત્તં, સઙ્ઘોવ તં પટિગ્ગહેતું યુત્તો. સઙ્ઘસદિસો હિ પાહુનકો નત્થિ. તથા હેસ એકસ્મિં બુદ્ધન્તરે વીતિવત્તે દિસ્સતિ, કદાચિ અસઙ્ખ્યેય્યેપિ કપ્પે વીતિવત્તે. અબ્બોકિણ્ણઞ્ચ પિયમનાપતાદિકરેહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો. એવં પાહુનમસ્સ દાતું યુત્તં, પાહુનઞ્ચ પટિગ્ગહેતું યુત્તોતિ પાહુનેય્યો. અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો ‘‘ઞાતિમિત્તા વિપ્પવુટ્ઠા ન ચિરસ્સેવ સમાગચ્છન્તિ, અનવટ્ઠિતા ચ તેસુ પિયમનાપતા, ન એવમરિયસઙ્ઘો, તસ્મા સઙ્ઘોવ પાહુનેય્યો’’તિ.
દક્ખન્તિ એતાય સત્તા યથાધિપ્પેતાહિ સમ્પત્તીહિ વડ્ઢન્તીતિ દક્ખિણા, પરલોકં સદ્દહિત્વા દાનં. તં દક્ખિણં અરહતિ, દક્ખિણાય વા હિતો યસ્મા મહપ્ફલકરણતાય વિસોધેતીતિ દક્ખિણેય્યો.
પુઞ્ઞત્થિકેહિ અઞ્જલિ કરણીયો એત્થાતિ અઞ્જલિકરણીયો. ઉભો હેત્થ સિરસિ પતિટ્ઠાપેત્વા સબ્બલોકેન કયિરમાનં અઞ્જલિકમ્મં અરહતીતિ વા અઞ્જલિકરણીયો. તેનાહ ‘‘અઞ્જલિપગ્ગહણસ્સ અનુચ્છવિકો’’તિ.
યદિપિ પાળિયં ‘‘અનુત્તર’’ન્તિ વુત્તં, નત્થિ ઇતો ઉત્તરં વિસિટ્ઠન્તિ હિ અનુત્તરં, સમમ્પિસ્સ પન નત્થીતિ દસ્સેન્તો ‘‘અસદિસ’’ન્તિ આહ. ખિત્તં વુત્તં બીજં મહપ્ફલભાવકરણેન તાયતિ રક્ખતિ, ખિપન્તિ વપન્તિ એત્થ બીજાનીતિ વા ખેત્તં, કેદારાદિ, ખેત્તં વિય ખેત્તં, પુઞ્ઞાનં ખેત્તં પુઞ્ઞક્ખેત્તં. યથા હિ રઞ્ઞો વા અમચ્ચસ્સ વા સાલીનં વા યવાનં વા વિરુહનટ્ઠાનં ‘‘રઞ્ઞો સાલિક્ખેતં યવક્ખેત’’ન્તિ વુચ્ચતિ, એવં સઙ્ઘો સબ્બલોકસ્સ પુઞ્ઞાનં વિરુહનટ્ઠાનં. સઙ્ઘં નિસ્સાય હિ લોકસ્સ નાનપ્પકારહિતસુખસંવત્તનિકાનિ પુઞ્ઞાનિ વિરુહન્તિ, તસ્મા સઙ્ઘો અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં લોકસ્સ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. છટ્ઠસત્તમાનિ ઉત્તાનત્થાનેવ.
પઠમઆજાનીયસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૮. પોત્થકસુત્તવણ્ણના
૧૦૦. અટ્ઠમે નવોતિ નવવાયિમો. તેનાહ ‘‘કરણં ઉપાદાય વુચ્ચતી’’તિ. વાકમયવત્થન્તિ સાણાદિવાકસાટકં. દુબ્બણ્ણોતિ વિવણ્ણો. દુક્ખસમ્ફસ્સોતિ ખરસમ્ફસ્સો. અપ્પં અગ્ઘતીતિ અપ્પગ્ઘો. અતિબહું અગ્ઘન્તો કહાપણગ્ઘનકો હોતિ. પરિભોગમજ્ઝિમોતિ પરિભોગકાલવસેન મજ્ઝિમો. સો હિ નવભાવં અતિક્કમિત્વા જિણ્ણભાવં અપ્પત્તો મજ્ઝે પરિભોગકાલેપિ દુબ્બણ્ણો ચ દુક્ખસમ્ફસ્સો ચ અપ્પગ્ઘોયેવ હોતિ. અતિબહું અગ્ઘન્તો અડ્ઢં અગ્ઘતિ, જિણ્ણકાલે પન અડ્ઢમાસકં વા કાકણિકં વા અગ્ઘતિ. ઉક્ખલિપરિપુઞ્છનન્તિ કાળુક્ખલિપરિપુઞ્છનં. નવોતિપિ ઉપસમ્પદાય પઞ્ચવસ્સકાલતો હેટ્ઠા જાતિયા સટ્ઠિવસ્સોપિ નવોયેવ. દુબ્બણ્ણતાયાતિ સરીરવણ્ણેનપિ ગુણવણ્ણેનપિ દુબ્બણ્ણતાય. દુસ્સીલસ્સ હિ પરિસમજ્ઝે નિત્તેજતાય સરીરવણ્ણોપિ ન સમ્પજ્જતિ, ગુણવણ્ણેન વત્તબ્બમેવ નત્થિ. અટ્ઠકથાયં પન સરીરવણ્ણેન દુબ્બણ્ણતાપિ ગુણવણ્ણસ્સ અભાવેન દુબ્બણ્ણતાયાતિ વુત્તં.
યે ખો પનસ્સાતિ યે ખો પન તસ્સ ઉપટ્ઠાકા વા ઞાતિમિત્તાદયો વા એતં પુગ્ગલં સેવન્તિ. તેસન્તિ તેસં પુગ્ગલાનં છ સત્થારે સેવન્તાનં મિચ્છાદિટ્ઠિકાનં વિય. દેવદત્તે સેવન્તાનં કોકાલિકાદીનં વિય ચ તં સેવનં દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાય હોતિ. મજ્ઝિમોતિ પઞ્ચવસ્સકાલતો પટ્ઠાય યાવ નવવસ્સકાલા મજ્ઝિમો નામ. થેરોતિ દસવસ્સતો પટ્ઠાય થેરો નામ. એવમાહંસૂતિ એવં વદન્તિ. કિં નુ ખો તુય્હન્તિ તુય્હં બાલસ્સ ભણિતેન કો અત્થોતિ વુત્તં હોતિ. તથારૂપન્તિ તથાજાતિકં તથાસભાવં ઉક્ખેપનીયકમ્મસ્સ કારણભૂતં.
તીહિ કપ્પાસઅંસૂહિ સુત્તં કન્તિત્વા કતવત્થન્તિ તયો કપ્પાસઅંસૂ ગહેત્વા કન્તિતસુત્તેન વાયિતં સુખુમવત્થં, તં નવવાયિમં અનગ્ઘં હોતિ, પરિભોગમજ્ઝિમં વીસમ્પિ તિંસમ્પિ સહસ્સાનિ અગ્ઘતિ, જિણ્ણકાલે, અટ્ઠપિ દસપિ સહસ્સાનિ અગ્ઘતિ.
તેસં તં હોતીતિ તેસં સમ્માસમ્બુદ્ધાદયો સેવન્તા વિય તં સેવનં દીઘરત્તં હિતાય સુખાય હોતિ. સમ્માસમ્બુદ્ધઞ્હિ એકં નિસ્સાય યાવજ્જકાલા મુચ્ચનકસત્તાનં પમાણં નત્થિ, તથા સારિપુત્તત્થેરમહામોગ્ગલ્લાનત્થેરે અવસેસે ચ અસીતિ મહાસાવકે નિસ્સાય સગ્ગગતસત્તાનં પમાણં નત્થિ, યાવજ્જકાલા તેસં દિટ્ઠાનુગતિં પટિપન્નસત્તાનમ્પિ પમાણં નત્થિયેવ. આધેય્યં ગચ્છતીતિ તસ્સ મહાથેરસ્સ તં અત્થનિસ્સિતં વચનં યથા ગન્ધકરણ્ડકે કાસિકવત્થં આધાતબ્બતં ઠપેતબ્બતં ગચ્છતિ, એવં ઉત્તમઙ્ગે સિરસ્મિં હદયે ચ આધાતબ્બતં ઠપેતબ્બતં ગચ્છતિ.
પોત્થકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૯. લોણકપલ્લસુત્તવણ્ણના
૧૦૧. નવમે યથા યથા કમ્મં કરોતીતિ યેન યેન પકારેન પાણઘાતાદિપાપકમ્મં કરોતિ. વિપાકં પટિસંવેદિયતેવાતિ અવધારણેન કમ્મસિદ્ધિયં તબ્બિપાકસ્સ અપ્પવત્તિ નામ નત્થીતિ દીપેતિ. તેનેવાહ ‘‘ન હિ સક્કા’’તિઆદિ. એવં સન્તન્તિ ભુમ્મત્થે ઉપયોગવચનન્તિ આહ ‘‘એવં સન્તે’’તિ. અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણનિરોધેનાતિ કમ્મવિઞ્ઞાણસ્સ આયતિં અનુપ્પત્તિધમ્મતાપજ્જનેન.
‘‘અયમ્પિ ખો કાયો એવંધમ્મો એવંભાવી એવંઅનતીતો’’તિઆદિના કાયસ્સ અસુભાનિચ્ચાદિઆકારઅનુપસ્સના કાયભાવનાતિ આહ ‘‘કાયાનુપસ્સનાસઙ્ખાતાય તાય ભાવનાયા’’તિ. રાગાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન દોસમોહાનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. ‘‘રાગો ખો, આવુસો, પમાણકરણો, દોસો પમાણકરણો, મોહો પમાણકરણો, તે ખીણાસવસ્સ ભિક્ખુનો પહીના ઉચ્છિન્નમૂલા તાલાવત્થુકતા અનભાવંકતા આયતિં અનુપ્પાદધમ્મા’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૫૯) હિ વુત્તં.
યથા હિ પબ્બતપાદે પૂતિપણ્ણસ્સ ઉદકં નામ હોતિ, કાળવણ્ણં ઓલોકેન્તાનં બ્યામસતં ગમ્ભીરં વિય ખાયતિ, યટ્ઠિં વા રજ્જું વા ગહેત્વા મિનન્તસ્સ પિટ્ઠિપાદોદ્ધરણમત્તમ્પિ ન હોતિ, એવમેવ એકચ્ચસ્સ યાવ રાગાદયો નુપ્પજ્જન્તિ, તાવ તં પુગ્ગલં સઞ્જાનિતું ન સક્કા હોતિ, સોતાપન્નો વિય સકદાગામી વિય અનાગામી વિય ચ ખાયતિ. યદા પનસ્સ રાગાદયો ઉપ્પજ્જન્તિ, તદા રત્તો દુટ્ઠો મૂળ્હોતિ પઞ્ઞાયતિ. ઇતિ તે રાગાદયો ‘‘એત્તકો અય’’ન્તિ પુગ્ગલસ્સ પમાણં દસ્સેન્તાવ ઉપ્પજ્જન્તીતિ પમાણકરણા નામ વુત્તા.
જાપેતુન્તિ જિનધનં કાતું. સોતિ રાજા, મહામત્તો વા. અસ્સાતિ અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વા યાચન્તસ્સ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.
લોણકપલ્લસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૧૦. પંસુધોવકસુત્તવણ્ણના
૧૦૨. દસમે અનીહતદોસન્તિ અનપનીતથૂલકાળકં. અનપનીતકસાવન્તિ અનપગતસુખુમકાળકં. પહટમત્તન્તિ આહટમત્તં.
દસકુસલકમ્મપથવસેન ઉપ્પન્નં ચિત્તં ચિત્તમેવ, વિપસ્સનાપાદકઅટ્ઠસમાપત્તિચિત્તં વિપસ્સનાચિત્તઞ્ચ તતો ચિત્તતો અધિકં ચિત્તન્તિ અધિચિત્તન્તિ આહ ‘‘અધિચિત્તન્તિ સમથવિપસ્સનાચિત્ત’’ન્તિ. અનુયુત્તસ્સાતિ અનુપ્પન્નસ્સ ઉપ્પાદનવસેન ઉપ્પન્નસ્સ પટિબ્રૂહનવસેન અનુ અનુ યુત્તસ્સ, તત્થ યુત્તપ્પયુત્તસ્સાતિ અત્થો. એત્થ ચ પુરેભત્તં પિણ્ડાય ચરિત્વા પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપ્પટિક્કન્તો નિસીદનં આદાય ‘‘અસુકસ્મિં રુક્ખમૂલે વા વનસણ્ડે વા પબ્ભારે વા સમણધમ્મં કરિસ્સામી’’તિ નિક્ખમન્તોપિ તત્થ ગન્ત્વા હત્થેહિ વા પાદેહિ વા નિસજ્જટ્ઠાનતો તિણપણ્ણાનિ અપનેન્તોપિ અધિચિત્તં અનુયુત્તોયેવ. નિસીદિત્વા પન હત્થપાદે ધોવિત્વા મૂલકમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા ભાવનં અનુયુઞ્જન્તો ભાવનાય અપ્પનં અપ્પત્તાયપિ અધિચિત્તમનુયુત્તોયેવ તદત્થેનપિ તંસદ્દવોહારતો. ચિત્તસમ્પન્નોતિ ધમ્મચિત્તસ્સ સમન્નાગતત્તા સમ્પન્નચિત્તો. પણ્ડિતજાતિકોતિ પણ્ડિતસભાવો.
કામે આરબ્ભાતિ વત્થુકામે આરબ્ભ. કામરાગસઙ્ખાતેન વા કામેન પટિસંયુત્તો વિતક્કો કામવિતક્કો. બ્યાપજ્જતિ ચિત્તં એતેનાતિ બ્યાપાદો, દોસો. વિહિંસન્તિ એતાય સત્તે, વિહિંસનં વા તેસં એતન્તિ વિહિંસા, પરેસં વિહેઠનાકારેન પવત્તસ્સ કરુણાપટિપક્ખસ્સ પાપધમ્મસ્સેતં અધિવચનં. ઞાતકે આરબ્ભ ઉપ્પન્નો વિતક્કોતિ ઞાતકે આરબ્ભ ગેહસ્સિતપેમવસેન ઉપ્પન્નો વિતક્કો. જનપદમારબ્ભ ઉપ્પન્નો વિતક્કોતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. અહો વત મં…પે… ઉપ્પન્નો વિતક્કોતિ ‘‘અહો વત મં પરે ન અવજાનેય્યું, ન હેટ્ઠા કત્વા મઞ્ઞેય્યું, પાસાણચ્છત્તં વિય ગરું કરેય્યુ’’ન્તિ એવં ઉપ્પન્નવિતક્કો. દસવિપસ્સનુપક્કિલેસવિતક્કાતિ ઓભાસાદિદસવિપસ્સનુપક્કિલેસે આરબ્ભ ઉપ્પન્નવિતક્કા.
અવસિટ્ઠા ધમ્મવિતક્કા એતસ્સાતિ અવસિટ્ઠધમ્મવિતક્કો, વિપસ્સનાસમાધિ. ન એકગ્ગભાવપ્પત્તો ન એકગ્ગતં પત્તો. એકં ઉદેતીતિ હિ એકોદિ, પટિપક્ખેહિ અનભિભૂતત્તા અગ્ગં સેટ્ઠં હુત્વા ઉદેતીતિ અત્થો. સેટ્ઠોપિ હિ લોકે એકોતિ વુચ્ચતિ, એકસ્મિં આરમ્મણે સમાધાનવસેન પવત્તચિત્તસ્સેતં અધિવચનં. એકોદિસ્સ ભાવો એકોદિભાવો, એકગ્ગતાયેતં અધિવચનં.
નિયકજ્ઝત્તન્તિ અત્તસન્તાનસ્સેતં અધિવચનં. ગોચરજ્ઝત્તન્તિ ઇધ નિબ્બાનં અધિપ્પેતં. તેનાહ ‘‘એકસ્મિં નિબ્બાનગોચરેયેવ તિટ્ઠતી’’તિ. સુટ્ઠુ નિસીદતીતિ સમાધિપટિપક્ખે કિલેસે સન્નિસીદેન્તો સુટ્ઠુ નિસીદતિ. એકગ્ગં હોતીતિ અબ્યગ્ગભાવપ્પત્તિયા એકગ્ગં હોતિ. સમ્મા આધિયતીતિ યથા આરમ્મણે સુટ્ઠુ અપ્પિતં હોતિ, એવં સમ્મા સમ્મદેવ આધિયતિ.
અભિઞ્ઞા સચ્છિકરણીયસ્સાતિ એત્થ ‘‘અભિઞ્ઞાય સચ્છિકરણીયસ્સા’’તિ વત્તબ્બે ‘‘અભિઞ્ઞા’’તિ ય-કારલોપેન પન પુન કાલકિરિયાનિદ્દેસો કતોતિ આહ ‘‘અભિજાનિત્વા પચ્ચક્ખં કાતબ્બસ્સા’’તિ. અભિઞ્ઞાય ઇદ્ધિવિધાદિઞાણેન સચ્છિકિરિયં ઇદ્ધિવિધપચ્ચનુભવનાદિકં અભિઞ્ઞાસચ્છિકરણીયન્તિ એવં વા એત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. સક્ખિભબ્બતં પાપુણાતીતિ એત્થ પન યસ્સ પચ્ચક્ખં અત્થિ, સો સક્ખી, સક્ખિનો ભબ્બતા સક્ખિભબ્બતા, સક્ખિભવનન્તિ વુત્તં હોતિ. સક્ખી ચ સો ભબ્બો ચાતિ સક્ખિભબ્બો. અયઞ્હિ ઇદ્ધિવિધાદીનં ભબ્બો તત્થ ચ સક્ખીતિ સક્ખિભબ્બો, તસ્સ ભાવો સક્ખિભબ્બતા, તં પાપુણાતીતિ અત્થો.
અભિઞ્ઞાપાદકજ્ઝાનાદિભેદેતિ એત્થ અભિઞ્ઞાપાદા ચ અભિઞ્ઞાપાદકજ્ઝાનઞ્ચ અભિઞ્ઞાપાદકજ્ઝાનાનિ. આદિ-સદ્દેન અરહત્તઞ્ચ અરહત્તસ્સ વિપસ્સના ચ સઙ્ગહિતાતિ દટ્ઠબ્બં. તેનેવ મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાયં (મ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૧૯૮) –
‘‘સતિ સતિઆયતનેતિ સતિ સતિકારણે. કિઞ્ચેત્થ કારણં? અભિઞ્ઞા વા અભિઞ્ઞાપાદકજ્ઝાનં વા, અવસાને પન અરહત્તં વા કારણં અરહત્તસ્સ વિપસ્સના વાતિ વેદિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં.
યઞ્હિ તં તત્ર તત્ર સક્ખિભબ્બતાસઙ્ખાતં ઇદ્ધિવિધપચ્ચનુભવનાદિ, તસ્સ અભિઞ્ઞા કારણં. અથ ઇદ્ધિવિધપચ્ચનુભવનાદિ અભિઞ્ઞા, એવં સતિ અભિઞ્ઞાપાદકજ્ઝાનં કારણં. અવસાને છટ્ઠાભિઞ્ઞાય પન અરહત્તં, અરહત્તસ્સ વિપસ્સના વા કારણં. અરહત્તઞ્હિ ‘‘કુદાસ્સુ નામાહં તદાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરિસ્સામિ, યદરિયા એતરહિ ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તી’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૫; ૩.૩૦૭) અનુત્તરેસુ વિમોક્ખેસુ પિહં ઉપટ્ઠપેત્વા અભિઞ્ઞા નિબ્બત્તેન્તસ્સ કારણં. ઇદઞ્ચ સાધારણં ન હોતિ, સાધારણવસેન પન અરહત્તસ્સ વિપસ્સના કારણં. ઇમસ્મિઞ્હિ સુત્તે અરહત્તફલવસેન છટ્ઠાભિઞ્ઞા વુત્તા. તેનેવાહ ‘‘આસવાનં ખયાતિઆદિ ચેત્થ ફલસમાપત્તિવસેન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બ’’ન્તિ.
પંસુધોવકસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૧૧. નિમિત્તસુત્તવણ્ણના
૧૦૩. એકાદસમે યેહિ ફલં નિમીયતિ, ઉપ્પજ્જનટ્ઠાને પક્ખિપમાનં વિય હોતિ, તાનિ નિમિત્તાનિ. તેનાહ ‘‘તીણિ કારણાની’’તિ. કાલેન કાલન્તિ એત્થ કાલેનાતિ ભુમ્મત્થે કરણવચનં. કાલન્તિ ચ ઉપયોગવચનન્તિ આહ ‘‘કાલે કાલે’’તિ. મનસિ કાતબ્બાતિ ચિત્તે કાતબ્બા, ઉપ્પાદેતબ્બાતિ અત્થો. ઉપલક્ખિતસમાધાનાકારો સમાધિયેવ ઇધ સમાધિનિમિત્તન્તિ આહ ‘‘એકગ્ગતા હિ ઇધ સમાધિનિમિત્તન્તિ વુત્તા’’તિ. ઠાનં તં ચિત્તં કોસજ્જાય સંવત્તેય્યાતિ એત્થ ઠાનં અત્થીતિ વચનસેસો. તં ભાવનાચિત્તં કોસજ્જાય સંવત્તેય્ય, તસ્સ સંવત્તનસ્સ કારણં અત્થીતિ અત્થો. તં વા મનસિકરણં ચિત્તં કોસજ્જાય સંવત્તેય્ય, એતસ્સ ઠાનં કારણં અત્થીતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘કારણં વિજ્જતી’’તિઆદિ. ઞાણજવન્તિ સઙ્ખારેસુ અનિચ્ચાદિવસેન પવત્તમાનં પઞ્ઞાજવં.
યં કિઞ્ચિ સુવણ્ણતાપનયોગ્ગઅઙ્ગારભાજનં ઇધ ‘‘ઉક્કા’’તિ અધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘અઙ્ગારકપલ્લ’’ન્તિ. સજ્જેય્યાતિ યથા તત્થ પક્ખિત્તં સુવણ્ણં તપ્પતિ, એવં પટિયાદિયેય્ય. આલિમ્પેય્યાતિ આદિયેય્ય, જલેય્યાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘તત્થ અઙ્ગારે…પે… ગાહાપેય્યા’’તિ. મૂસાય વા પક્ખિપેય્યાતિ તત્તકે વા પક્ખિપેય્ય. ઉપધારેતીતિ સલ્લક્ખેતિ.
નિમિત્તસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
લોણકપલ્લવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
દુતિયપણ્ણાસકં નિટ્ઠિતં.