(૧૫) ૫. સમાપત્તિવગ્ગવણ્ણના

૧૬૪. પઞ્ચમસ્સ પઠમે ‘‘ઇતો પુબ્બે પરિકમ્મં પવત્તં, ઇતો પરં ભવઙ્ગં મજ્ઝે સમાપત્તી’’તિ એવં સહ પરિકમ્મેન અપ્પનાપરિચ્છેદપ્પજાનના પઞ્ઞા સમાપત્તિકુસલતા. વુટ્ઠાને કુસલભાવો વુટ્ઠાનકુસલતા. પગેવ વુટ્ઠાનપરિચ્છેદકઞાણન્તિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

૧૬૫. દુતિયે ઉજુનો ભાવો અજ્જવં, અજિમ્હતા અકુટિલતા અવઙ્કતાતિ અત્થો. અભિધમ્મેપિ (ધ. સ. ૧૩૪૬) વુત્તં – ‘‘તત્થ કતમો અજ્જવો? યા અજ્જવતા અજિમ્હતા અકુટિલતા અવઙ્કતા, અયં વુચ્ચતિ અજ્જવો’’તિ. અનજ્જવઞ્ચ અજ્જવપ્પટિક્ખેપેન વેદિતબ્બં. ગોમુત્તવઙ્કતા, ચન્દલેખાવઙ્કતા, નઙ્ગલકોટિવઙ્કતાતિ હિ તયો અનજ્જવા. એકચ્ચો હિ ભિક્ખુ પઠમવયે મજ્ઝિમ-પચ્છિમવયે ચ એકવીસતિયા અનેસનાસુ છસુ ચ અગોચરેસુ ચરતિ, અયં ગોમુત્તવઙ્કતા નામ, આદિતો પટ્ઠાય યાવ પરિયોસાના પટિપત્તિયા વઙ્કભાવતો. એકો પઠમવયે પચ્છિમવયે ચ ચતુપારિસુદ્ધિસીલં પૂરેતિ, લજ્જી કુક્કુચ્ચકો સિક્ખાકામો હોતિ, મજ્ઝિમવયે પુરિમસદિસો, અયં ચન્દલેખાવઙ્કતા નામ, પટિપત્તિયા મજ્ઝટ્ઠાને વઙ્કભાવાપત્તિતો. એકો પઠમવયેપિ મજ્ઝિમવયેપિ ચતુપારિસુદ્ધિસીલં પૂરેતિ, લજ્જી કુક્કુચ્ચકો સિક્ખાકામો હોતિ, પચ્છિમવયે પુરિમસદિસો, અયં નઙ્ગલકોટિવઙ્કતા નામ, પરિયોસાને વઙ્કભાવાપત્તિતો. એકો સબ્બમ્પેતં વઙ્કતં પહાય તીસુ વયેસુ પેસલો લજ્જી કુક્કુચ્ચકો સિક્ખાકામો હોતિ, તસ્સ યો સો ઉજુભાવો, ઇદં અજ્જવં નામ, સબ્બત્થ ઉજુભાવસિદ્ધિતો.

મદ્દવન્તિ એત્થ ‘‘લજ્જવ’’ન્તિપિ પઠન્તિ. એવં પનેત્થ અત્થો – ‘‘તત્થ કતમો લજ્જવો? યો હિરીયતિ હિરીયિતબ્બેન હિરીયતિ પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં સમાપત્તિયા, અયં વુચ્ચતિ લજ્જવો’’તિ એવં વુત્તો લજ્જિભાવો લજ્જવં નામ. ઇદં પનેત્થ નિબ્બચનં – લજ્જતીતિ લજ્જો, હિરિમા, તસ્સ ભાવો લજ્જવં, હિરીતિ અત્થો. લજ્જા એતસ્સ અત્થીતિ લજ્જી યથા ‘‘માલી માયી’’તિ, તસ્સ ભાવો લજ્જિભાવો, સા એવ લજ્જા.

૧૬૬. તતિયે અધિવાસનખન્તીતિ એત્થ અધિવાસનં વુચ્ચતિ ખમનં. તઞ્હિ પરેસં દુક્કટં દુરુત્તઞ્ચ પટિવિરોધાકરણેન અત્તનો ઉપરિ આરોપેત્વા વાસનતો ‘‘અધિવાસન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. અધિવાસનલક્ખણા ખન્તિ અધિવાસનખન્તિ. સુચિસીલતા સોરચ્ચં. સા હિ સોભનકમ્મરતતા. સુટ્ઠુ વા પાપતો ઓરતભાવો વિરતતાતિ આહ ‘‘સુરતભાવો’’તિ. તેનેવ અભિધમ્મેપિ (ધ. સ. ૧૩૪૯) –

‘‘તત્થ કતમં સોરચ્ચં? યો કાયિકો અવીતિક્કમો વાચસિકો અવીતિક્કમો કાયિકવાચસિકો અવીતિક્કમો, ઇદં વુચ્ચતિ સોરચ્ચં, સબ્બોપિ સીલસંવરો સોરચ્ચ’’ન્તિ – આગતો.

૧૬૭. ચતુત્થે સખિલો વુચ્ચતિ સણ્હવાચો, તસ્સ ભાવો સાખલ્યં, સણ્હવાચતા. તેનાહ ‘‘સણ્હવાચાવસેન સમ્મોદમાનભાવો’’તિ. સણ્હવાચાવસેન હિ સમ્મોદમાનસ્સ પુગ્ગલસ્સ ભાવો નામ સણ્હવાચતા. તેનેવ અભિધમ્મે (ધ. સ. ૧૩૫૦) –

‘‘તત્થ કતમં સાખલ્યં? યા સા વાચા અણ્ડકા કક્કસા પરકટુકા પરાભિસજ્જની કોધસામન્તા અસમાધિસંવત્તનિકા, તથારૂપિં વાચં પહાય યા સા વાચા નેલા કણ્ણસુખા પેમનીયા હદયઙ્ગમા પોરી બહુજનકન્તા બહુજનમનાપા, તથારૂપિં વાચં ભાસિતા હોતિ, યા તત્થ સણ્હવાચતા સખિલવાચતા અફરુસવાચતા, ઇદં વુચ્ચતિ સાખલ્ય’’ન્તિ વુત્તં.

તત્થ અણ્ડકાતિ સદોસે સવણે રુક્ખે નિય્યાસપિણ્ડો, અહિચ્છત્તાદીનિ વા ઉટ્ઠિતાનિ અણ્ડકાનીતિ વદન્તિ, ફેગ્ગુરુક્ખસ્સ પન કુથિતસ્સ અણ્ડાનિ વિય ઉટ્ઠિતા ચુણ્ણપિણ્ડિયો વા ગણ્ઠિયો વા અણ્ડકા. ઇધ પન બ્યાપજ્જનકક્કસાદિસભાવતો કણ્ટકપ્પટિભાગેન વાચા અણ્ડકાતિ વુત્તા. પદુમનાળં વિય સોતં ઘંસયમાના પવિસન્તી કક્કસા દટ્ઠબ્બા. કોધેન નિબ્બત્તા તસ્સ પરિવારભૂતા કોધસામન્તા. પુરે સંવદ્ધનારી પોરી. સા વિય સુકુમારા મુદુકા વાચા પોરી વિયાતિ પોરી. સણ્હવાચતાતિઆદિના તં વાચં પવત્તમાનં દસ્સેતિ.

૧૬૮. પઞ્ચમે ‘‘અવિહિંસાતિ કરુણાપુબ્બભાગો’’તિ એત્તકમેવ ઇધ વુત્તં, દીઘનિકાયટ્ઠકથાય સઙ્ગીતિસુત્તવણ્ણનાયં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૩.૩૦૪) પન ‘‘અવિહિંસાતિ કરુણાપિ કરુણાપુબ્બભાગોપી’’તિ વુત્તં. અભિધમ્મેપિ (વિભ. ૧૮૨) ‘‘તત્થ કતમા અવિહિંસા? યા સત્તેસુ કરુણા કરુણાયના કરુણાયિતત્તં કરુણાચેતોવિમુત્તિ, અયં વુચ્ચતિ અવિહિંસા’’તિ આગતં. એત્થાપિ હિ યા કાચિ કરુણા ‘‘કરુણા’’તિ વુત્તા, કરુણાચેતોવિમુત્તિ પન અપ્પનાપ્પત્તાવ.

સુચિસદ્દતો ભાવે યકારં ઇકારસ્સ ચ ઉકારાદેસં કત્વા અયં નિદ્દેસોતિ આહ ‘‘સોચબ્યં સુચિભાવો’’તિ. એત્થ ચ સોચબ્યન્તિ સીલવસેન સુચિભાવોતિ વુત્તં. દીઘનિકાયટ્ઠકથાય સઙ્ગીતિસુત્તવણ્ણનાયં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૩.૩૦૪) પન ‘‘સોચેય્યન્તિ મેત્તાય ચ મેત્તાપુબ્બભાગસ્સ ચ વસેન સુચિભાવો’’તિ વુત્તં. તેનેવ અભિધમ્મેપિ ‘‘તત્થ કતમં સોચબ્યં? યા સત્તેસુ મેત્તિ મેત્તાયના મેત્તાયિતત્તં મેત્તાચેતોવિમુત્તિ, ઇદં વુચ્ચતિ સોચબ્ય’’ન્તિ નિદ્દેસો કતો. એત્થાપિ હિ ‘‘મેત્તી’’તિઆદિના યા કાચિ મેત્તા વુત્તા, મેત્તાચેતોવિમુત્તિ પન અપ્પનાપ્પત્તાવ.

૧૬૯-૧૭૧. છટ્ઠસત્તમઅટ્ઠમાનિ હેટ્ઠા વુત્તનયાનેવ.

૧૭૨. નવમે કામં સમ્પયુત્તધમ્મેસુ થિરભાવોપિ બલટ્ઠો એવ, પટિપક્ખેહિ પન અકમ્પનીયતં સાતિસયં બલટ્ઠોતિ વુત્તં ‘‘મુટ્ઠસ્સચ્ચે અકમ્પનેના’’તિઆદિ.

૧૭૩. દસમે પચ્ચનીકધમ્મસમનતો સમથો, સમાધીતિ આહ ‘‘સમથોતિ ચિત્તેકગ્ગતા’’તિ. અનિચ્ચાદિના વિવિધેનાકારેન દસ્સનતો પસ્સનતો વિપસ્સના, પઞ્ઞાતિ આહ ‘‘સઙ્ખારપરિગ્ગાહકઞાણ’’ન્તિ.

૧૭૪. એકાદસમે દુસ્સીલ્યન્તિ સમાદિન્નસ્સ સીલસ્સ ભેદકરો વીતિક્કમો. દિટ્ઠિવિપત્તીતિ ‘‘અત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિનયપ્પવત્તાય સમ્માદિટ્ઠિયા દૂસિકા મિચ્છાદિટ્ઠીતિ આહ ‘‘દિટ્ઠિવિપત્તીતિ મિચ્છાદિટ્ઠી’’તિ.

૧૭૫. દ્વાદસમે સીલસમ્પદાતિ સબ્બભાગતો તસ્સ અનૂનતાપત્તિ પરિપુણ્ણભાવો સીલસમ્પદા. પરિપૂરણત્થો હેત્થ સમ્પદાસદ્દો. તેનેવાહ ‘‘પરિપુણ્ણસીલતા’’તિ. દિટ્ઠિસમ્પદાતિ અત્થિકદિટ્ઠિઆદિસમ્માદિટ્ઠિપારિપૂરિભાવેન પવત્તં ઞાણં. તઞ્ચ કમ્મસ્સકતાસમ્માદિટ્ઠિઆદિવસેન પઞ્ચવિધં હોતીતિ આહ ‘‘તેન કમ્મસ્સકતા’’તિ.

૧૭૬. તેરસમે સીલવિસુદ્ધીતિ વિસુદ્ધિં પાપેતું સમત્થં સીલં, ચિત્તવિસુદ્ધિઆદિઉપરિવિસુદ્ધિયા પચ્ચયો ભવિતું સમત્થં વિસુદ્ધસીલન્તિ વુત્તં હોતિ. સુવિસુદ્ધમેવ હિ સીલં તસ્સા પદટ્ઠાનં હોતિ. તેનાહ ‘‘સીલવિસુદ્ધીહિ વિસુદ્ધિસમ્પાપકં સીલ’’ન્તિ. એત્થાપિ વિસુદ્ધિસમ્પાપકન્તિ ચિત્તવિસુદ્ધિઆદિઉપરિવિસુદ્ધિયા સમ્પાપકન્તિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. અભિધમ્મે (ધ. સ. ૧૩૭૨) પનાયં ‘‘તત્થ કતમા સીલવિસુદ્ધિ? કાયિકો અવીતિક્કમો વાચસિકો અવીતિક્કમો કાયિકવાચસિકો અવીતિક્કમો, અયં વુચ્ચતિ સીલવિસુદ્ધી’’તિ એવં વિભત્તા.

દિટ્ઠિવિસુદ્ધીતિ વિસુદ્ધિં પાપેતું સમત્થં દસ્સનઞાણં દસ્સનવિસુદ્ધિ, પરમત્થવિસુદ્ધિં નિબ્બાનઞ્ચ પાપેતું ઉપનેતું સમત્થં કમ્મસ્સકતઞાણાદિ સમ્માદસ્સનન્તિ અત્થો. તેનાહ ‘‘વિસુદ્ધિસમ્પાપિકા…પે… પઞ્ચવિધાપિ વા સમ્માદિટ્ઠી’’તિ. એત્થાપિ વિસુદ્ધિસમ્પાપિકાતિ ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિયા દસ્સનનિબ્બાનસઙ્ખાતાય પરમત્થવિસુદ્ધિયા ચ સમ્પાપિકાતિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો. અભિધમ્મે (ધ. સ. ૧૩૭૩) પનાયં ‘‘તત્થ કતમા દિટ્ઠિવિસુદ્ધિ? કમ્મસ્સકતઞાણં, સચ્ચાનુલોમિકં ઞાણં, મગ્ગસ્સ મગ્ગસમઙ્ગિસ્સ ઞાણં, ફલસમઙ્ગિસ્સ ઞાણ’’ન્તિ એવં વુત્તં.

એત્થ ચ ઇદં અકુસલકમ્મં નો સકં, ઇદં પન કમ્મં સકન્તિ એવં બ્યતિરેકતો અન્વયતો ચ કમ્મસ્સકતજાનનઞાણં કમ્મસ્સકતઞાણં. તિવિધદુચ્ચરિતઞ્હિ અત્તના કતમ્પિ પરેન કતમ્પિ નો સકકમ્મં નામ હોતિ અત્થભઞ્જનતો, સુચરિતં સકકમ્મં નામ અત્થજનનતો. વિપસ્સનાઞાણં પન વચીસચ્ચઞ્ચ અનુલોમેતિ, પરમત્થસચ્ચઞ્ચ ન વિલોમેતીતિ સચ્ચાનુલોમિકઞાણન્તિ વુત્તં. વિપસ્સનાઞાણઞ્હિ લક્ખણાનિ પટિવિજ્ઝનત્થં આરમ્ભકાલે ‘‘અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તા’’તિ પવત્તં વચીસચ્ચઞ્ચ અનુલોમેતિ, તથેવ પટિવિજ્ઝનતો પરમત્થસચ્ચં નિબ્બાનઞ્ચ ન વિલોમેતિ ન વિરાધેતિ એકન્તેનેવ સમ્પાપનતો.

૧૭૭. ચુદ્દસમે દિટ્ઠિવિસુદ્ધીતિ પઠમમગ્ગસમ્માદિટ્ઠિ વુત્તા. યથાદિટ્ઠિસ્સ ચ પધાનન્તિ તંસમ્પયુત્તમેવ વીરિયં. તેનેવ દીઘનિકાયટ્ઠકથાયં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૩.૩૦૪) ‘‘દિટ્ઠિવિસુદ્ધીતિ ઞાણદસ્સનં કથિતં. યથાદિટ્ઠિસ્સ ચ પધાનન્તિ તંસમ્પયુત્તમેવ વીરિય’’ન્તિ વુત્તં. એત્થ હિ ઞાણદસ્સનન્તિ ઞાણભૂતં દસ્સનં. તેન દસ્સનમગ્ગં વદતિ. તંસમ્પયુત્તમેવ વીરિયન્તિ પઠમમગ્ગસમ્પયુત્તવીરિયમાહ. અપિચ દિટ્ઠિવિસુદ્ધીતિ સબ્બાપિ મગ્ગસમ્માદિટ્ઠિ. યથાદિટ્ઠિસ્સ ચ પધાનન્તિ તંસમ્પયુત્તમેવ વીરિયં. તેનેવ દીઘનિકાયટ્ઠકથાયં ‘‘અપિચ પુરિમપદેન ચતુમગ્ગઞાણં, પચ્છિમપદેન તંસમ્પયુત્તં વીરિય’’ન્તિ વુત્તં.

અથ વા દિટ્ઠીવિસુદ્ધીતિ કમ્મસ્સકતઞાણાદિસઙ્ખાતા સબ્બાપિ સમ્માદિટ્ઠિ વુત્તા. યથાદિટ્ઠિસ્સ ચ પધાનન્તિ યો ચેતસિકો વીરિયારમ્ભો…પે… સમ્માવાયામોતિ. અયમેવ પાળિયા સમેતિ. અભિધમ્મે હિ ‘‘દિટ્ઠિવિસુદ્ધિ ખો પનાતિ યા પઞ્ઞા પજાનના…પે… અમોહો ધમ્મવિચયો સમ્માદિટ્ઠિ. યથાદિટ્ઠિસ્સ ચ પધાનન્તિ યો ચેતસિકો વીરિયારમ્ભો…પે… સમ્માવાયામો’’તિ એવમયં દુકો વિભત્તો. તેનેવ અભિધમ્મટ્ઠકથાયં (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧૩૭૪) ‘‘યા પઞ્ઞા પજાનનાતિઆદીહિ હેટ્ઠા વુત્તાનિ કમ્મસ્સકતઞાણાદીનેવ ચત્તારિ ઞાણાનિ વિભત્તાનિ. ‘યો ચેતસિકો વીરિયારમ્ભો’તિઆદીહિ પદેહિ નિદ્દિટ્ઠં વીરિયં ગહિતં પઞ્ઞાય લોકિયટ્ઠાને લોકિયં, લોકુત્તરટ્ઠાને લોકુત્તર’’ન્તિ વુત્તં.

ઇધાપિ વિસુદ્ધિસમ્પાપિકા ચતુમગ્ગસમ્માદિટ્ઠિ, પઞ્ચવિધાપિ વા સમ્માદિટ્ઠિ દિટ્ઠિવિસુદ્ધીતિ અધિપ્પાયેન ‘‘દિટ્ઠિવિસુદ્ધીતિ વિસુદ્ધિસમ્પાપિકા સમ્માદિટ્ઠિયેવા’’તિ વુત્તં. હેટ્ઠિમમગ્ગસમ્પયુત્તં વીરિયન્તિ ઇદં પન ‘‘યથાદિટ્ઠિસ્સ ચ પધાનન્તિ પઠમમગ્ગસમ્પયુત્તં વીરિયન્તિ વુત્ત’’ન્તિ અધિપ્પાયેન વદતિ. એત્થ ચ તંતંભાણકાનં મતભેદેનાયં વણ્ણનાભેદોતિ ન અટ્ઠકથાવચનાનં અઞ્ઞમઞ્ઞવિરોધો સઙ્કિતબ્બો. અથ યથાદિટ્ઠિસ્સ ચ પધાનન્તિ હેટ્ઠિમમગ્ગસમ્પયુત્તમેવ વીરિયં કસ્મા વુત્તન્તિ આહ ‘‘તઞ્હિ તસ્સા દિટ્ઠિયા અનુરૂપત્તા’’તિઆદિ. તત્થ તસ્સા દિટ્ઠિયાતિ હેટ્ઠિમમગ્ગસમ્પયુત્તાય દિટ્ઠિયા. યથાદિટ્ઠિસ્સાતિ અનુરૂપદિટ્ઠિસ્સ કલ્યાણદિટ્ઠિસ્સ નિબ્બત્તિતપ્પકારદિટ્ઠિસ્સ વા નિબ્બત્તેતબ્બપધાનાનુરૂપદિટ્ઠિસ્સ યથાદિટ્ઠિપ્પવત્તકિરિયસ્સ વાતિ એવમ્પેત્થ અત્થં સંવણ્ણયન્તિ.

૧૭૮. પન્નરસમે સમત્તં તુસ્સનં તિત્તિ સન્તુટ્ઠિ, નત્થિ એતસ્સ સન્તુટ્ઠીતિ અસન્તુટ્ઠિ, અસન્તુટ્ઠિસ્સ ભાવો અસન્તુટ્ઠિતા. યા કુસલાનં ધમ્માનં ભાવનાય અસન્તુટ્ઠસ્સ ભિય્યોકમ્યતા, તસ્સા એતં અધિવચનં. તાય હિ સમઙ્ગિભૂતો પુગ્ગલો સીલં પૂરેત્વા ઝાનં ઉપ્પાદેતિ, ઝાનં લભિત્વા વિપસ્સનં આરભતિ, આરદ્ધવિપસ્સકો અરહત્તં અગ્ગહેત્વા અન્તરા વોસાનં નાપજ્જતિ, ‘‘અલમેત્તાવતા કતમેત્તાવતા’’તિ સઙ્કોચં ન પાપુણાતિ. તેનાહ ‘‘અઞ્ઞત્ર અરહત્તમગ્ગા કુસલેસુ ધમ્મેસુ અસન્તુટ્ઠિભાવો’’તિ. તત્ર અઞ્ઞત્ર અરહત્તમગ્ગાતિ અરહત્તમગ્ગસમ્પત્તં વિનાતિ અત્થો. ‘‘અપ્પટિવાનિતા ચ પધાનસ્મિ’’ન્તિ ઇદં હેટ્ઠા વુત્તનયત્તા ઉત્તાનત્થમેવાતિ ન વિભત્તં.

૧૭૯. સોળસમે મુટ્ઠા નટ્ઠા સતિ એતસ્સાતિ મુટ્ઠસ્સતિ, તસ્સ ભાવો મુટ્ઠસ્સચ્ચન્તિ આહ ‘‘મુટ્ઠસ્સચ્ચન્તિ મુટ્ઠસ્સતિભાવો’’તિ. મુટ્ઠસ્સતિભાવોતિ ચ સતિપ્પટિપક્ખો ધમ્મો, ન સતિયા અભાવમત્તં. અસમ્પજઞ્ઞન્તિ ‘‘તત્થ કતમં અસમ્પજઞ્ઞં? યં અઞ્ઞાણં અદસ્સનં…પે… અવિજ્જાલઙ્ઘી મોહો અકુસલમૂલ’’ન્તિ (ધ. સ. ૧૩૫૭) એવં વુત્તા અવિજ્જાયેવ. તથા હિ વિજ્જાપટિપક્ખો અવિજ્જા વિજ્જાય પહાતબ્બતો, એવં સમ્પજઞ્ઞપ્પટિપક્ખો અસમ્પજઞ્ઞં. યસ્મા પન સમ્પજઞ્ઞપ્પટિપક્ખે સતિ તસ્સ વસેન ઞાણસ્સ અભાવો હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘અઞ્ઞાણભાવો’’તિ.

૧૮૦. સત્તરસમે અપિલાપનલક્ખણા સતીતિ ઉદકે લાબુ વિય યેન ચિત્તં આરમ્મણે પિલવિત્વા વિય તિટ્ઠતિ, ન ઓગાહતિ, તં પિલાપનં. ન પિલાપનં અપિલાપનં, તં લક્ખણં સભાવો એતિસ્સાતિ અપિલાપનલક્ખણા.

સમાપત્તિવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

તતિયપણ્ણાસકં નિટ્ઠિતં.