૭. ગોપાલસુત્તવણ્ણના

૧૭. સત્તમે તિસ્સો કથાતિ તિસ્સો અટ્ઠકથા, તિવિધા સુત્તસ્સ અત્થવણ્ણનાતિ અત્થો. એકેકં પદં નાળં મૂલં એતિસ્સાતિ એવંસઞ્ઞિતા એકનાળિકા. એકેકં વા પદં નાળં અત્થનિગ્ગમનમગ્ગો એતિસ્સાતિ એકનાળિકા. તેનાહ ‘‘એકેકસ્સ પદસ્સ અત્થકથન’’ન્તિ. ચત્તારો અંસા ભાગા અત્થસલ્લક્ખણૂપાયા એતિસ્સાતિ ચતુરસ્સા. તેનાહ ‘‘ચતુક્કં બન્ધિત્વા કથન’’ન્તિ. નિયમતો નિસિન્નસ્સ આરદ્ધસ્સ વત્તો સંવત્તો એતિસ્સા અત્થીતિ નિસિન્નવત્તિકા, યથારદ્ધસ્સ અત્થસ્સ વિસું વિસું પરિયોસાપિકાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘પણ્ડિતગોપાલકં દસ્સેત્વા’’તિઆદિ. એકેકસ્સપિ પદસ્સ પિણ્ડત્થદસ્સનવસેન બહૂનં પદાનં એકજ્ઝં અત્થં અકથેત્વા એકમેકસ્સ પદસ્સ અત્થવણ્ણના અયં સબ્બત્થ લબ્ભતિ. ચતુક્કં બન્ધિત્વાતિ કણ્હપક્ખે ઉપમોપમેય્યદ્વયં, તથા સુક્કપક્ખેતિ ઇદં ચતુક્કં યોજેત્વા. અયં એદિસેસુ એવ સુત્તેસુ લબ્ભતિ. પરિયોસાનગમનન્તિ કેચિ તાવ આહુ ‘‘કણ્હપક્ખે ઉપમં દસ્સેત્વા ઉપમા ચ નામ યાવદેવ ઉપમેય્યસમ્પટિપાદનત્થાતિ ઉપમેય્યત્થં આહરિત્વા સંકિલેસપક્ખનિદ્દેસો ચ વોદાનપક્ખવિભાવનત્થાયાતિ સુક્કપક્ખમ્પિ ઉપમોપમેય્યવિભાગેન આહરિત્વા સુત્તત્થસ્સ પરિયોસાપનં. કણ્હપક્ખે ઉપમેય્યં દસ્સેત્વા પરિયોસાનગમનાદીસુપિ એસેવ નયો’’તિ. અપરે પન ‘‘કણ્હપક્ખે, સુક્કપક્ખે ચ તંતંઉપમૂપમેય્યત્થાનં વિસું વિસું પરિયોસાપેત્વાવ કથનં પરિયોસાનગમન’’ન્તિ વદન્તિ. અયન્તિ નિસિન્નવત્તિકા. ઇધાતિ ઇમસ્મિં ગોપાલકસુત્તે. સબ્બાચરિયાનં આચિણ્ણાતિ સબ્બેહિપિ પુબ્બાચરિયેહિ આચરિતા સંવણ્ણિતા, તથા ચેવ પાળિ પવત્તાતિ.

અઙ્ગીયન્તિ અવયવભાવેન ઞાયન્તીતિ અઙ્ગાનિ, કોટ્ઠાસા. તાનિ પનેત્થ યસ્મા સાવજ્જસભાવાનિ, તસ્મા આહ ‘‘અઙ્ગેહીતિ અગુણકોટ્ઠાસેહી’’તિ. ગોમણ્ડલન્તિ ગોસમૂહં. પરિહરિતુન્તિ રક્ખિતું. તં પન પરિહરણં પરિગ્ગહેત્વા વિચરણન્તિ આહ ‘‘પરિગ્ગહેત્વા વિચરિતુ’’ન્તિ. વડ્ઢિન્તિ ગુન્નં બહુભાવં બહુગોરસતાસઙ્ખાતં પરિવુદ્ધિં. ‘‘એત્તકમિદ’’ન્તિ રૂપીયતીતિ રૂપં, પરિમાણપરિચ્છેદોપિ સરીરરૂપમ્પીતિ આહ ‘‘ગણનતો વા વણ્ણતો વા’’તિ. ન પરિયેસતિ વિનટ્ઠભાવસ્સેવ અજાનનતો. નીલાતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો. તેન સેતસબલાદિવણ્ણં સઙ્ગણ્હાતિ.

ધનુસત્તિસૂલાદીતિ એત્થ ઇસ્સાસાચરિયાનં ગાવીસુ કતં ધનુલક્ખણં. કુમારભત્તિગણાનં ગાવીસુ કતં સત્તિલક્ખણં. ઇસ્સરભત્તિગણાનં ગાવીસુ કતં સૂલલક્ખણન્તિ યોજના. આદિ-સદ્દેન રામવાસુદેવગણાદીનં ગાવીસુ કતં ફરસુચક્કાદિલક્ખણં સઙ્ગણ્હાતિ.

નીલમક્ખિકાતિ પિઙ્ગલમક્ખિકા, ખુદ્દકમક્ખિકા એવ વા. સટતિ રુજતિ એતાયાતિ સાટિકા, સંવડ્ઢા સાટિકા આસાટિકા. તેનાહ ‘‘વડ્ઢન્તી’’તિઆદિ. હારેતાતિ અપનેતા.

વાકેનાતિ વાકપટ્ટેન. ચીરકેનાતિ પિલોતિકેન. અન્તોવસ્સેતિ વસ્સકાલસ્સ અબ્ભન્તરે. નિગ્ગાહન્તિ સુસુમારાદિગ્ગાહરહિતં. પીતન્તિ પાનીયસ્સ પીતભાવં. સીહબ્યગ્ઘાદિપરિસ્સયેન સાસઙ્કો સપ્પટિભયો.

પઞ્ચ અહાનિ એકસ્સાતિ પઞ્ચાહિકો, સો એવ વારોતિ, પઞ્ચાહિકવારો. એવં સત્તાહિકવારોપિ વેદિતબ્બો. ચિણ્ણટ્ઠાનન્તિ ચરિતટ્ઠાનં ગોચરગ્ગહિતટ્ઠાનં.

પિતિટ્ઠાનન્તિ પિતરા કાતબ્બટ્ઠાનં, પિતરા કાતબ્બકિચ્ચન્તિ અત્થો. યથારુચિં ગહેત્વા ગચ્છન્તીતિ ગુન્નં રુચિઅનુરૂપં ગોચરભૂમિં વા નદિપારં વા ગહેત્વા ગચ્છન્તિ. ગોભત્તન્તિ કપ્પાસટ્ઠિકાદિમિસ્સં ગોભુઞ્જિતબ્બં ભત્તં. ભત્તગ્ગહણેનેવ યાગુપિ સઙ્ગહિતા.

દ્વીહાકારેહીતિ વુત્તં આકારદ્વયં દસ્સેતું ‘‘ગણનતો વા સમુટ્ઠાનતો વા’’તિ વુત્તં. એવં પાળિયં આગતાતિ ‘‘ઉપચયો સન્તતી’’તિ જાતિં દ્વિધા ભિન્દિત્વા હદયવત્થું અગ્ગહેત્વા દસાયતનાનિ પઞ્ચદસ સુખુમરૂપાનીતિ એવં રૂપકણ્ડપાળિયં (ધ. સ. ૬૬૬) આગતા. પઞ્ચવીસતિ રૂપકોટ્ઠાસાતિ સલક્ખણતો અઞ્ઞમઞ્ઞસઙ્કરાભાવતો રૂપભાગા. રૂપકોટ્ઠાસાતિ વા વિસું વિસું અપ્પવત્તિત્વા કલાપભાવેનેવ પવત્તનતો રૂપકલાપા. કોટ્ઠાસાતિ ચ અંસા અવયવાતિ અત્થો. કોટ્ઠન્તિ વા સરીરં, તસ્સ અંસા કેસાદયો કોટ્ઠાસાતિ અઞ્ઞેપિ અવયવા કોટ્ઠાસા વિય કોટ્ઠાસા.

સેય્યથાપીતિઆદિ ઉપમાસંસન્દનં. તત્થ રૂપં પરિગ્ગહેત્વાતિ યથાવુત્તં રૂપં સલક્ખણતો ઞાણેન પરિગ્ગણ્હિત્વા. અરૂપં વવત્થપેત્વાતિ તં રૂપં નિસ્સાય આરમ્મણઞ્ચ કત્વા પવત્તમાને વેદનાદિકે ચત્તારો ખન્ધે અરૂપન્તિ વવત્થપેત્વા. રૂપારૂપં પરિગ્ગહેત્વાતિ પુન તત્થ યં રૂપ્પનલક્ખણં, તં રૂપં. તદઞ્ઞં અરૂપં. ઉભયવિનિમુત્તં કિઞ્ચિ નત્થિ અત્તા વા અત્તનિયં વાતિ એવં રૂપારૂપં પરિગ્ગહેત્વા. તદુભયઞ્ચ અવિજ્જાદિના પચ્ચયેન સપચ્ચયન્તિ પચ્ચયં સલ્લક્ખેત્વા, અનિચ્ચતાદિલક્ખણં આરોપેત્વા યો કલાપસમ્મસનાદિક્કમેન કમ્મટ્ઠાનં મત્થકં પાપેતું ન સક્કોતિ, સો ન વડ્ઢતીતિ યોજના.

એત્તકં રૂપં એકસમુટ્ઠાનન્તિ ચક્ખાયતનં, સોતાયતનં, ઘાનાયતનં, જિવ્હાયતનં, કાયાયતનં, ઇત્થિન્દ્રિયં, પુરિસિન્દ્રિયં, જીવિતિન્દ્રિયન્તિ અટ્ઠવિધં કમ્મવસેન; કાયવિઞ્ઞત્તિ, વચીવિઞ્ઞત્તીતિ ઇદં દ્વયં ચિત્તવસેનાતિ એત્તકં રૂપં એકસમુટ્ઠાનં. સદ્દાયતનમેકં ઉતુચિત્તવસેન દ્વિસમુટ્ઠાનં. રૂપસ્સ લહુતા, મુદુતા, કમ્મઞ્ઞતાતિ એત્તકં રૂપં ઉતુચિત્તાહારવસેન તિસમુટ્ઠાનં. રૂપાયતનં, ગન્ધાયતનં, રસાયતનં, ફોટ્ઠબ્બાયતનં, આકાસધાતુ, આપોધાતુ, કબળીકારો આહારોતિ એત્તકં રૂપં ઉતુચિત્તાહારકમ્મવસેન ચતુસમુટ્ઠાનં. ઉપચયો, સન્તતિ, જરતા, રૂપસ્સ અનિચ્ચતાતિ એત્તકં રૂપં ન કુતોચિ સમુટ્ઠાતીતિ ન જાનાતિ. સમુટ્ઠાનતો રૂપં અજાનન્તોતિઆદીસુ વત્તબ્બં ‘‘ગણનતો રૂપં અજાનન્તો’’તિઆદીસુ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

કમ્મલક્ખણોતિ અત્તના કતં દુચ્ચરિતકમ્મં લક્ખણં એતસ્સાતિ કમ્મલક્ખણો, બાલો. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, બાલસ્સ બાલલક્ખણાનિ. કતમાનિ તીણિ? દુચ્ચિન્તિતચિન્તી હોતિ, દુબ્ભાસિતભાસી, દુક્કટકમ્મકારી. ઇમાનિ ખો…પે… લક્ખણાની’’તિ (મ. નિ. ૩.૨૪૬; અ. નિ. ૩.૩). અત્તના કતં સુચરિતકમ્મં લક્ખણં એતસ્સાતિ કમ્મલક્ખણો, પણ્ડિતો. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, પણ્ડિતસ્સ પણ્ડિતલક્ખણાનિ. કતમાનિ તીણિ? સુચિન્તિતચિન્તી હોતિ, સુભાસિતભાસી, સુકતકમ્મકારી. ઇમાનિ ખો…પે… પણ્ડિતલક્ખણાની’’તિ (મ. નિ. ૩.૨૫૩; અ. નિ. ૩.૩). તેનાહ ‘‘કુસલાકુસલકમ્મં પણ્ડિતબાલલક્ખણ’’ન્તિ.

બાલે વજ્જેત્વા પણ્ડિતે ન સેવતીતિ યં બાલપુગ્ગલે વજ્જેત્વા પણ્ડિતસેવનં અત્થકામેન કાતબ્બં, તં ન કરોતિ. તથાભૂતસ્સ ચ અયમાદીનવોતિ દસ્સેતું પુન ‘‘બાલે વજ્જેત્વા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યં ભગવતા ‘‘ઇદં વો કપ્પતી’’તિ અનુઞ્ઞાતં, તદનુલોમઞ્ચે, તં કપ્પિયં. યં ‘‘ઇદં વો ન કપ્પતી’’તિ પટિક્ખિત્તં, તદનુલોમઞ્ચે, તં અકપ્પિયં. યં કોસલ્લસમ્ભૂતં, તં કુસલં, તપ્પટિપક્ખં અકુસલં. તદેવ સાવજ્જં, કુસલં અનવજ્જં. આપત્તિતો આદિતો દ્વે આપત્તિક્ખન્ધા ગરુકં, તદઞ્ઞં લહુકં. ધમ્મતો મહાસાવજ્જં ગરુકં, અપ્પસાવજ્જં લહુકં. સપ્પટિકારં સતેકિચ્છં, અપ્પટિકારં અતેકિચ્છં. ધમ્મતાનુગતં કારણં, ઇતરં અકારણં. તં અજાનન્તોતિ કપ્પિયાકપ્પિયં, ગરુક-લહુકં, સતેકિચ્છાતેકિચ્છં અજાનન્તો સુવિસુદ્ધં કત્વા સીલં રક્ખિતું ન સક્કોતિ. કુસલાકુસલં, સાવજ્જાનવજ્જં, કારણાકારણં અજાનન્તો ખન્ધાદીસુ અકુસલતાય રૂપારૂપપરિગ્ગહમ્પિ કાતું ન સક્કોતિ, કુતો તસ્સ કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા વડ્ઢના. તેનાહ ‘‘કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા વડ્ઢેતું ન સક્કોતી’’તિ.

ગોવણસદિસે અત્તભાવે ઉપ્પજ્જિત્વા તત્થ દુક્ખુપ્પત્તિહેતુતો મિચ્છાવિતક્કા આસાટિકા વિયાતિ આસાટિકાતિ આહ ‘‘અકુસલવિતક્કં આસાટિકં અહારેત્વા’’તિ.

‘‘ગણ્ડોતિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચન્નેતં ઉપાદાનક્ખન્ધાનં અધિવચન’’ન્તિ (સં. નિ. ૪.૧૦૩; અ. નિ. ૮.૫૬; ૯.૧૫) વચનતો છહિ વણમુખેહિ વિસ્સન્દમાનયૂસો ગણ્ડો વિય પિલોતિકાખણ્ડેન છદ્વારેહિ વિસ્સન્દમાનકિલેસાસુચિ અત્તભાવવણો સતિસંવરેન પિદહિતબ્બો, અયં પન એવં ન કરોતીતિ આહ ‘‘યથા સો ગોપાલકો વણં ન પટિચ્છાદેતિ, એવં સંવરં ન સમ્પાદેતી’’તિ.

યથા ધૂમો ઇન્ધનં નિસ્સાય ઉપ્પજ્જમાનો સણ્હો સુખુમો, તં તં વિવરં અનુપવિસ્સ બ્યાપેન્તો સત્તાનં ડંસમકસાદિપરિસ્સયં વિનોદેતિ, અગ્ગિજાલાસમુટ્ઠાનસ્સ પુબ્બઙ્ગમો હોતિ, એવં ધમ્મદેસનાઞાણસ્સ ઇન્ધનભૂતં રૂપારૂપધમ્મજાતં નિસ્સાય ઉપ્પજ્જમાના સણ્હા સુખુમા તં તં ખન્ધન્તરં આયતનન્તરઞ્ચ અનુપવિસ્સ બ્યાપેતિ, સત્તાનં મિચ્છાવિતક્કાદિપરિસ્સયં વિનોદેતિ, ઞાણગ્ગિજાલાસમુટ્ઠાપનસ્સ પુબ્બઙ્ગમો હોતિ, તસ્મા ધૂમો વિયાતિ ધૂમોતિ આહ ‘‘ગોપાલકો ધૂમં વિય ધમ્મદેસનાધૂમં ન કરોતી’’તિ. અત્તનો સન્તિકં ઉપગન્ત્વા નિસિન્નસ્સ કાતબ્બા તદનુચ્છવિકા ધમ્મકથા ઉપનિસિન્નકકથા. કતસ્સ દાનાદિપુઞ્ઞસ્સ અનુમોદનકથા અનુમોદના. તતોતિ ધમ્મકથાદીનં અકરણતો. ‘‘બહુસ્સુતો ગુણવાતિ ન જાનન્તી’’તિ કસ્મા વુત્તં? નનુ અત્તનો જાનાપનત્થં ધમ્મકથાદિ ન કાતબ્બમેવાતિ? સચ્ચં ન કાતબ્બમેવ, સુદ્ધાસયેન પન ધમ્મે કથિતે તસ્સ ગુણજાનનં સન્ધાયેતં વુત્તં. તેનાહ ભગવા –

‘‘નાભાસમાનં જાનન્તિ, મિસ્સં બાલેહિ પણ્ડિતં;

ભાસયે જોતયે ધમ્મં, પગ્ગણ્હે ઇસિનં ધજ’’ન્તિ.

તરન્તિ ઓતરન્તિ એત્થાતિ તિત્થં, નદિતળાકાદીનં નહાનપાનાદિઅત્થં ઓતરણટ્ઠાનં. યથા પન તં ઉદકેન ઓતિણ્ણસત્તાનં સરીરમલં પવાહેતિ, પરિસ્સમં વિનોદેતિ, વિસુદ્ધિં ઉપ્પાદેતિ, એવં બહુસ્સુતા અત્તનો સમીપં ઓતિણ્ણસત્તાનં ધમ્મોદકેન ચિત્તમલં પવાહેન્તિ, પરિસ્સમં વિનોદેન્તિ, વિસુદ્ધિં ઉપ્પાદેન્તિ, તસ્મા તે તિત્થં વિયાતિ તિત્થં. તેનાહ ‘‘તિત્થભૂતે બહુસ્સુતભિક્ખૂ’’તિ. બ્યઞ્જનં કથં રોપેતબ્બન્તિ, ભન્તે, ઇદં બ્યઞ્જનં અયં સદ્દો કથં ઇમસ્મિં અત્થે રોપેતબ્બો, કેન પકારેન ઇમસ્સ અત્થસ્સ વાચકો જાતો. ‘‘નિરૂપેતબ્બ’’ન્તિ વા પાઠો, નિરૂપેતબ્બં અયં સભાવનિરુત્તિ કથમેત્થ નિરૂળ્હાતિ અધિપ્પાયો. ઇમસ્સ ભાસિતસ્સ કો અત્થોતિ સદ્દત્થં પુચ્છતિ. ઇમસ્મિં ઠાનેતિ ઇમસ્મિં પાળિપ્પદેસે. પાળિ કિં વદતીતિ ભાવત્થં પુચ્છતિ. અત્થો કિં દીપેતીતિ ભાવત્થં વા? સઙ્કેતત્થં વા. ન પરિપુચ્છતીતિ વિમતિચ્છેદનપુચ્છાવસેન સબ્બસો પુચ્છં ન કરોતિ. ન પરિપઞ્હતીતિ પરિ પરિ અત્તનો ઞાતું ઇચ્છં ન આચિક્ખતિ, ન વિભાવેતિ. તેનાહ ‘‘ન જાનાપેતી’’તિ. તેતિ બહુસ્સુતભિક્ખૂ. વિવરણં નામ અત્થસ્સ વિભજિત્વા કથનન્તિ આહ ‘‘ભાજેત્વા ન દેસેન્તી’’તિ. અનુત્તાનીકતન્તિ ઞાણેન અપાકટીકતં ગુય્હં પટિચ્છન્નં. ન ઉત્તાનિં કરોન્તીતિ સિનેરુપાદમૂલે વાલિકં ઉદ્ધરન્તો વિય પથવીસન્ધારોદકં વિવરિત્વા દસ્સેન્તો વિય ચ ઉત્તાનં ન કરોન્તિ.

એવં યસ્સ ધમ્મસ્સ વસેન બહુસ્સુતા ‘‘તિત્થ’’ન્તિ વુત્તા પરિયાયતો. ઇદાનિ તમેવ ધમ્મં નિપ્પરિયાયતો ‘‘તિત્થ’’ન્તિ દસ્સેતું ‘‘યથા વા’’તિઆદિ વુત્તં. ધમ્મો હિ તરન્તિ ઓતરન્તિ એતેન નિબ્બાનં નામ તળાકન્તિ ‘‘તિત્થ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તેનાહ ભગવા સુમેધભૂતો –

‘‘એવં કિલેસમલધોવં, વિજ્જન્તે અમતન્તળે;

ન ગવેસતિ તં તળાકં, ન દોસો અમતન્તળે’’તિ. (બુ. વં. ૨.૧૪) –

ધમ્મસ્સેવ નિબ્બાનસ્સોતરણતિત્થભૂતસ્સ ઓતરણાકારં અજાનન્તો ‘‘ધમ્મતિત્થં ન જાનાતી’’તિ વુત્તો.

પીતાપીતન્તિ ગોગણે પીતં અપીતઞ્ચ ગોરૂપં ન જાનાતિ, ન વિન્દતિ. અવિન્દન્તો હિ ‘‘ન લભતી’’તિ વુત્તો. ‘‘આનિસંસં ન વિન્દતી’’તિ વત્વા તસ્સ અવિન્દનાકારં દસ્સેન્તો ‘‘ધમ્મસ્સવનગ્ગં ગન્ત્વા’’તિઆદિમાહ.

અયં લોકુત્તરોતિ પદં સન્ધાયાહ ‘‘અરિય’’ન્તિ. પચ્ચાસત્તિઞાયેન અનન્તરસ્સ હિ વિપ્પટિસેધો વા. અરિયસદ્દો વા નિદ્દોસપરિયાયો દટ્ઠબ્બો. અટ્ઠઙ્ગિકન્તિ ચ વિસું એકજ્ઝઞ્ચ અટ્ઠઙ્ગિકં ઉપાદાય ગહેતબ્બં, અટ્ઠઙ્ગતા બાહુલ્લતો ચ. એવઞ્ચ કત્વા સત્તઙ્ગસ્સપિ અરિયમગ્ગસ્સ સઙ્ગહો સિદ્ધો હોતિ.

ચત્તારો સતિપટ્ઠાનેતિઆદીસુ અવિસેસેન સતિપટ્ઠાના વુત્તા. તત્થ કાયવેદનાચિત્તધમ્મારમ્મણા સતિપટ્ઠાના લોકિયા, તત્થ સમ્મોહવિદ્ધંસનવસેન પવત્તા નિબ્બાનારમ્મણા લોકુત્તરાતિ એવં ‘‘ઇમે લોકિયા, ઇમે લોકુત્તરા’’તિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ.

અનવસેસં દુહતીતિ પટિગ્ગહણે મત્તં અજાનન્તો કિસ્મિઞ્ચિ દાયકે સદ્ધાહાનિયા, કિસ્મિઞ્ચિ પચ્ચયહાનિયા અનવસેસં દુહતિ. વાચાય અભિહારો વાચાભિહારો. પચ્ચયાનં અભિહારો પચ્ચયાભિહારો.

‘‘ઇમે અમ્હેસુ ગરુચિત્તીકારં ન કરોન્તી’’તિ ઇમિના નવકાનં ભિક્ખૂનં સમ્માપટિપત્તિયા અભાવં દસ્સેતિ આચરિયુપજ્ઝાયેસુ પિતુપેમસ્સ અનુપટ્ઠાપનતો, તેન ચ સિક્ખાગારવતાભાવદીપનેન સઙ્ગહસ્સ અભાજનભાવં, તેન થેરાનં તેસુ અનુગ્ગહાભાવં. ન હિ સીલાદિગુણેહિ સાસને થિરભાવપ્પત્તા અનનુગ્ગહેતબ્બે સબ્રહ્મચારી અનુગ્ગણ્હન્તિ, નિરત્થકં વા અનુગ્ગહં કરોન્તિ. તેનાહ ‘‘નવકે ભિક્ખૂ’’તિઆદિ. ધમ્મકથાબન્ધન્તિ પવેણિઆગતં પકિણ્ણકધમ્મકથામગ્ગં. સચ્ચસત્તપ્પટિસન્ધિપચ્ચયાકારપ્પટિસંયુત્તં સુઞ્ઞતાદીપનં ગુળ્હગન્થં. વુત્તવિપલ્લાસવસેનાતિ ‘‘ન રૂપઞ્ઞૂ’’તિઆદીસુ વુત્તસ્સ પટિસેધસ્સ પટિક્ખેપવસેન અગ્ગહણવસેન. યોજેત્વાતિ ‘‘રૂપઞ્ઞૂ હોતીતિ ગણનતો વા વણ્ણતો વા રૂપં જાનાતી’’તિઆદિના, ‘‘તસ્સ ગોગણોપિ ન પરિહાયતિ, પઞ્ચગોરસપરિભોગતોપિ ન પરિબાહિરો હોતી’’તિઆદિના ચ અત્થં યોજેત્વા. વેદિતબ્બોતિ તસ્મિં તસ્મિં પદે યથારહં અત્થો વેદિતબ્બો. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

ગોપાલસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઇતિ મનોરથપૂરણિયા અઙ્ગુત્તરનિકાય-અટ્ઠકથાય

એકાદસકનિપાતવણ્ણનાય અનુત્તાનત્થદીપના સમત્તા.

નિટ્ઠિતા ચ મનોરથપૂરણિયા અઙ્ગુત્તરનિકાય-અટ્ઠકથાય

અનુત્તાનત્થપદવણ્ણના.

નિગમનકથાવણ્ણના

મહાઅટ્ઠકથાય સારન્તિ અઙ્ગુત્તરમહાઅટ્ઠકથાય સારં. એકૂનસટ્ઠિમત્તોતિ થોકં ઊનભાવતો મત્તસદ્દગ્ગહણં. મૂલટ્ઠકથાસારન્તિ પુબ્બે વુત્તઅઙ્ગુત્તરમહાઅટ્ઠકથાય સારમેવ અનુનિગમવસેન વદતિ. અથ વા મૂલટ્ઠકથાસારન્તિ પોરાણટ્ઠકથાસુ અત્થસારં. તેનેદં દસ્સેતિ – અઙ્ગુત્તરમહાઅટ્ઠકથાય અત્થસારં આદાય ઇમં મનોરથપૂરણિં કરોન્તો સેસમહાનિકાયાનમ્પિ મૂલટ્ઠકથાસુ ઇધ વિનિયોગક્ખમં અત્થસારં આદાય એવમકાસિન્તિ. મહાવિહારાધિવાસીનન્તિ ચ ઇદં પુરિમપચ્છિમપદેહિ સદ્ધિં સમ્બન્ધિતબ્બં ‘‘મહાવિહારાધિવાસીનં સમયં પકાસયન્તી, મહાવિહારાધિવાસીનં મૂલટ્ઠકથાસારં આદાયા’’તિ. તેનાતિ પુઞ્ઞેન. હોતુ સબ્બો સુખી લોકોતિ કામાવચરાદિવિભાગો સબ્બો સત્તલોકો યથારહં બોધિત્તયાધિગમવસેન સમ્પત્તેન નિબ્બાનસુખેન સુખી સુખિતો હોતૂતિ સદેવકસ્સ લોકસ્સ અચ્ચન્તં સુખાધિગમાય અત્તનો પુઞ્ઞં પરિણામેતિ.

એત્તાવતા સમત્તાવ, સબ્બસો વણ્ણના અયં;

વીસતિયા સહસ્સેહિ, ગન્થેહિ પરિમાણતો.

પોરાણાનં કથામગ્ગ-સારમેત્થ યતો ઠિતં;

તસ્મા સારત્થમઞ્જૂસા, ઇતિ નામેન વિસ્સુતા.

અજ્ઝેસિતો નરિન્દેન, સોહં પરક્કમબાહુના;

સદ્ધમ્મટ્ઠિતિકામેન, સાસનુજ્જોતકારિના.

તેનેવ કારિતે રમ્મે, પાસાદસતમણ્ડિતે;

નાનાદુમગણાકિણ્ણે, ભાવનાભિરતાલયે.

સીતલૂદકસમ્પન્ને, વસં જેતવને ઇમં;

અત્થબ્યઞ્જનસમ્પન્નં, અકાસિં સાધુસમ્મતં.

યં સિદ્ધં ઇમિના પુઞ્ઞં, યં ચઞ્ઞં પસુતં મયા;

એતેન પુઞ્ઞકમ્મેન, દુતિયે અત્તસમ્ભવે.

તાવતિંસે પમોદેન્તો, સીલાચારગુણે રતો;

અલગ્ગો પઞ્ચકામેસુ, પત્વાન પઠમં ફલં.

અન્તિમે અત્તભાવમ્હિ, મેત્તેય્યં મુનિપુઙ્ગવં;

લોકગ્ગપુગ્ગલં નાથં, સબ્બસત્તહિતે રતં.

દિસ્વાન તસ્સ ધીરસ્સ, સુત્વા સદ્ધમ્મદેસનં;

અધિગન્ત્વા ફલં અગ્ગં, સોભેય્યં જિનસાસનં.

સદા રક્ખન્તુ રાજાનો, ધમ્મેનેવ ઇમં પજં;

નિરતા પુઞ્ઞકમ્મેસુ, જોતેન્તુ જિનસાસનં.

ઇમે ચ પાણિનો સબ્બે, સબ્બદા નિરુપદ્દવા;

નિચ્ચં કલ્યાણસઙ્કપ્પા, પપ્પોન્તુ અમતં પદન્તિ.

અઙ્ગુત્તરટીકા સમત્તા.