૨. અનુસ્સતિવગ્ગો

૧-૪. પઠમમહાનામસુત્તાદિવણ્ણના

૧૧-૧૪. દુતિયસ્સ પઠમાદીનિ ઉત્તાનત્થાનિ. તતિયે કબળીકારાહારભક્ખાનન્તિ કબળીકારાહારૂપજીવીનં. કો પન દેવાનં આહારો, કા આહારવેલાતિ? સબ્બેસમ્પિ કામાવચરદેવાનં સુધા આહારો. સા હેટ્ઠિમેહિ હેટ્ઠિમેહિ ઉપરિમાનં ઉપરિમાનં પણીતતમા હોતિ, તં યથાસકં દિવસવસેનેવ દિવસે દિવસે ભુઞ્જન્તિ. કેચિ પન ‘‘બિળારપદપ્પમાણં સુધાહારં ભુઞ્જન્તિ, સો જિવ્હાય ઠપિતમત્તો યાવ કેસગ્ગનખગ્ગા કાયં ફરતિ, તેસંયેવ દિવસવસેન સત્ત દિવસે યાપનસમત્થો હોતી’’તિ વદન્તિ. અસમયવિમુત્તિયા વિમુત્તોતિ મગ્ગવિમોક્ખેન વિમુત્તો. અટ્ઠન્નઞ્હિ સમાપત્તીનં સમાપજ્જનસ્સ સમયોપિ અત્થિ તસ્સ અસમયોપિ, મગ્ગવિમોક્ખેન પન વિમુચ્ચનસ્સ સમયો વા અસમયો વા નત્થિ. યસ્સ સદ્ધા બલવતી, વિપસ્સના ચ આરદ્ધા, તસ્સ ગચ્છન્તસ્સ તિટ્ઠન્તસ્સ નિસીદન્તસ્સ નિપજ્જન્તસ્સ ખાદન્તસ્સ ભુઞ્જન્તસ્સ ચ મગ્ગફલપ્પટિવેધો નામ ન હોતીતિ ન વત્તબ્બં. ઇતિ મગ્ગવિમોક્ખેન વિમુચ્ચન્તસ્સ સમયો વા અસમયો વા નત્થીતિ મગ્ગવિમોક્ખો અસમયવિમુત્તિ નામ. ચતુત્થે નત્થિ વત્તબ્બં.

પઠમમહાનામસુત્તાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. મેત્તાસુત્તવણ્ણના

૧૫. પઞ્ચમે સેસજનાતિ મેત્તાય ચેતોવિમુત્તિયા અલાભિનો. સમ્પરિવત્તમાનાતિ દક્ખિણેનેવ પસ્સેન અસયિત્વા સબ્બસો પરિવત્તમાના. કાકચ્છમાનાતિ ઘુરુઘુરુપસ્સાસવસેન વિસ્સરં કરોન્તા. સુખં સુપતીતિ એત્થ દુવિધા સુપના સયને પિટ્ઠિપ્પસારણલક્ખણા કિરિયામયચિત્તેહિ અવોકિણ્ણભવઙ્ગપ્પવત્તિલક્ખણા ચ. તત્થાયં ઉભયત્થાપિ સુખમેવ સુપતિ. યસ્મા સણિકં નિપજ્જિત્વા અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનિ સમોધાય પાસાદિકેન આકારેન સયતિ, નિદ્દોક્કમનેપિ ઝાનં સમાપન્નો વિય હોતિ. તેનાહ ‘‘એવં અસુપિત્વા’’તિઆદિ.

નિદ્દાકાલે સુખં અલભિત્વા દુક્ખેન સુત્તત્તા એવ પટિબુજ્ઝનકાલે સરીરખેદેન નિત્થુનનં વિજમ્ભનં ઇતો ચિતો ચ વિપરિવત્તનઞ્ચ હોતીતિ આહ ‘‘નિત્થુનન્તા વિજમ્ભન્તા સમ્પરિવત્તન્તા દુક્ખં પટિબુજ્ઝન્તી’’તિ. અયં પન સુખેન સુત્તત્તા સરીરખેદાભાવતો નિત્થુનનાદિવિરહિતોવ પટિબુજ્ઝતિ. તેન વુત્તં ‘‘એવં અપ્પટિબુજ્ઝિત્વા’’તિઆદિ. સુખપ્પટિબોધો ચ સરીરવિકારાભાવેનાતિ આહ ‘‘સુખં નિબ્બિકાર’’ન્તિ.

ભદ્દકમેવ સુપિનં પસ્સતીતિ ઇદં અનુભૂતપુબ્બવસેન દેવતૂપસંહારવસેન ચસ્સ ભદ્દકમેવ સુપિનં હોતિ, ન પાપકન્તિ કત્વા વુત્તં. તેનાહ ‘‘ચેતિયં વન્દન્તો વિયા’’તિઆદિ. ધાતુક્ખોભહેતુકમ્પિ ચસ્સ બહુલં ભદ્દકમેવ સિયા યેભુય્યેન ચિત્તજરૂપાનુગુણતાય ઉતુઆહારજરૂપાનં.

ઉરે આમુક્કમુત્તાહારો વિયાતિ ગીવાય બન્ધિત્વા ઉરે લમ્બિતમુત્તાહારો વિયાતિ કેહિચિ તં એકાવલિવસેન વુત્તં સિયા, અનેકરતનાવલિસમૂહભૂતો પન મુત્તાહારો અંસપ્પદેસતો પટ્ઠાય યાવ કટિપ્પદેસસ્સ હેટ્ઠાભાગા પલમ્બન્તો ઉરે આમુક્કોયેવ નામ હોતિ.

વિસાખત્થેરો વિયાતિ (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૫૮) સો કિર પાટલિપુત્તે કુટુમ્બિયો અહોસિ. સો તત્થેવ વસમાનો અસ્સોસિ ‘‘તમ્બપણ્ણિદીપો કિર ચેતિયમાલાલઙ્કતો કાસાવપજ્જોતો, ઇચ્છિતિચ્છિતટ્ઠાનેયેવેત્થ સક્કા નિસીદિતું વા નિપજ્જિતું વા, ઉતુસપ્પાયં સેનાસનસપ્પાયં પુગ્ગલસપ્પાયં ધમ્મસ્સવનસપ્પાયન્તિ સબ્બમેત્થ સુલભ’’ન્તિ. સો અત્તનો ભોગક્ખન્ધં પુત્તદારસ્સ નિય્યાતેત્વા દુસ્સન્તે બદ્ધેન એકકહાપણેનેવ ઘરા નિક્ખમિત્વા સમુદ્દતીરે નાવં ઉદિક્ખમાનો એકં માસં વસિ. સો વોહારકુસલતાય ઇમસ્મિં ઠાને ભણ્ડં કિણિત્વા અસુકસ્મિં વિક્કિણન્તો ધમ્મિકાય વણિજ્જાય તેનેવન્તરમાસેન સહસ્સં અભિસંહરિ. ઇતિ અનુપુબ્બેન મહાવિહારં ગન્ત્વા પબ્બજ્જં યાચતિ. સો પબ્બાજનત્થાય સીમં નીતો તં સહસ્સત્થવિકં ઓવટ્ટિકન્તરેન ભૂમિયં પાતેસિ. ‘‘કિમેત’’ન્તિ ચ વુત્તે ‘‘કહાપણસહસ્સં, ભન્તે’’તિ વત્વા, ‘‘ઉપાસક, પબ્બજિતકાલતો પટ્ઠાય ન સક્કા વિચારેતું, ઇદાનેવ નં વિચારેહી’’તિ વુત્તે ‘‘વિસાખસ્સ પબ્બજ્જટ્ઠાનં આગતા મા રિત્તહત્થા ગમિંસૂ’’તિ મુઞ્ચિત્વા સીમામાળકે વિક્કિરિત્વા પબ્બજિત્વા ઉપસમ્પન્નો. સો પઞ્ચવસ્સો હુત્વા દ્વેમાતિકા પગુણા કત્વા અત્તનો સપ્પાયં કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા એકેકસ્મિં વિહારે ચત્તારો ચત્તારો માસે સમપવત્તવાસં વસમાનો ચરિ. એવં ચરમાનો –

‘‘વનન્તરે ઠિતો થેરો, વિસાખો ગજ્જમાનકો;

અત્તનો ગુણમેસન્તો, ઇમમત્થં અભાસથ.

‘‘યાવતા ઉપસમ્પન્નો, યાવતા ઇધ માગતો;

એત્થન્તરે ખલિતં નત્થિ, અહો લાભો તે મારિસા’’તિ. (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૫૮);

સો ચિત્તલપબ્બતવિહારં ગચ્છન્તો દ્વેધાપથં પત્વા ‘‘અયં નુ ખો મગ્ગો, ઉદાહુ અય’’ન્તિ ચિન્તયન્તો અટ્ઠાસિ. અથસ્સ પબ્બતે અધિવત્થા દેવતા હત્થં પસારેત્વા ‘‘એસો મગ્ગો’’તિ દસ્સેતિ. સો ચિત્તલપબ્બતવિહારં ગન્ત્વા તત્થ ચત્તારો માસે વસિત્વા ‘‘પચ્ચૂસે ગમિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા નિપજ્જિ. ચઙ્કમસીસે મણિલરુક્ખે અધિવત્થા દેવતા સોપાનફલકે નિસીદિત્વા પરોદિ. થેરો ‘‘કો એસો’’તિ આહ. અહં, ભન્તે, મણિલિયાતિ. કિસ્સ રોદસીતિ? તુમ્હાકં ગમનં પટિચ્ચાતિ. મયિ ઇધ વસન્તે તુમ્હાકં કો ગુણોતિ? તુમ્હેસુ, ભન્તે, ઇધ વસન્તેસુ અમનુસ્સા અઞ્ઞમઞ્ઞં મેત્તં પટિલભન્તિ, તે દાનિ તુમ્હેસુ ગતેસુ કલહં કરિસ્સન્તિ, દુટ્ઠુલ્લમ્પિ કથયિસ્સન્તીતિ. થેરો ‘‘સચે મયિ ઇધ વસન્તે તુમ્હાકં ફાસુવિહારો હોતિ, સુન્દર’’ન્તિ વત્વા અઞ્ઞેપિ ચત્તારો માસે તત્થેવ વસિત્વા પુન તથેવ ગમનચિત્તં ઉપ્પાદેસિ. દેવતાપિ પુન તથેવ પરોદિ. એતેનેવ ઉપાયેન થેરો તત્થેવ વસિત્વા તત્થેવ પરિનિબ્બાયીતિ. એવં ધમત્તાવિહારી ભિક્ખુ અમનુસ્સાનં પિયો હોતિ.

બલવપિયચિત્તતાયાતિ ઇમિના બલવપિયચિત્તતામત્તેનપિ સત્થં ન કમતિ, પગેવ મેત્તાય ચેતોવિમુત્તિયાતિ દસ્સેતિ. ખિપ્પમેવ ચિત્તં સમાધિયતિ, કેનચિ પરિપન્થેન પરિહીનજ્ઝાનસ્સ બ્યાપાદસ્સ દૂરસમુસ્સારિતભાવતો ખિપ્પમેવ સમાધિયતિ, ‘‘આસવાનં ખયાયા’’તિ કેચિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. એત્થ ચ કિઞ્ચાપિ ઇતો અઞ્ઞકમ્મટ્ઠાનવસેન અધિગતજ્ઝાનાનમ્પિ સુખસુપનાદયો આનિસંસા લબ્ભન્તિ. યથાહ –

‘‘સુખં સુપન્તિ મુનયો, અજ્ઝત્તં સુસમાહિતા;

સુપ્પબુદ્ધં પબુજ્ઝન્તિ, સદા ગોતમસાવકા’’તિ. (વિસુદ્ધિ. મહાટી. ૧.૨૫૮); ચ આદિ –

તથાપિમે આનિસંસા બ્રહ્મવિહારલાભિનો અનવસેસા લબ્ભન્તિ બ્યાપાદાદીનં ઉજુવિપચ્ચનીકભાવતો બ્રહ્મવિહારાનં. તેનેવાહ ‘‘નિસ્સરણં હેતં, આવુસો, બ્યાપાદસ્સ, યદિદં મેત્તાચેતોવિમુત્તી’’તિઆદિ (દી. નિ. ૩.૩૨૬; અ. નિ. ૬.૧૩). બ્યાપાદાદિવસેન ચ સત્તાનં દુક્ખસુપનાદયોતિ તપ્પટિપક્ખભૂતેસુ બ્રહ્મવિહારેસુ સિદ્ધેસુ સુખસુપનાદયો હત્થગતા એવ હોન્તીતિ.

મેત્તાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. અટ્ઠકનાગરસુત્તવણ્ણના

૧૬. છટ્ઠે બેલુવગામકેતિ વેસાલિયા દક્ખિણપસ્સે અવિદૂરે બેલુવગામકો નામ અત્થિ, તં ગોચરગામં કત્વાતિ અત્થો. સારપ્પત્તકુલગણનાયાતિ મહાસારમહપ્પત્તકુલગણનાય. દસમે ઠાનેતિ અઞ્ઞે અઞ્ઞેતિ દસગણનટ્ઠાને. અટ્ઠકનગરે જાતો ભવોતિ અટ્ઠકનાગરો. કુક્કુટારામોતિ પાટલિપુત્તે કુક્કુટારામો, ન કોસમ્બિયં.

પકતત્થપ્પટિનિદ્દેસો ત-સદ્દોતિ તસ્સ ‘‘ભગવતા’’તિઆદીહિ પદેહિ સમાનાધિકરણભાવેન વુત્તસ્સ યેન અભિસમ્બુદ્ધભાવેન ભગવા પકતો અધિગતો સુપાકટો ચ, તં અભિસમ્બુદ્ધભાવં સદ્ધિં આગમનીયપટિપદાય અત્થભાવેનેવ દસ્સેન્તો ‘‘યો સો…પે… અભિસમ્બુદ્ધો’’તિ આહ. સતિપિ ઞાણદસ્સનસદ્દાનં ઇધ પઞ્ઞાવેવચનભાવે તેન તેન વિસેસેન નેસં વિસયવિસેસે પવત્તિદસ્સનત્થં અસાધારણઞાણવિસેસવસેન, વિજ્જાત્તયવસેન, વિજ્જાભિઞ્ઞાનાવરણવસેન, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણમંસચક્ખુવસેન પટિવેધદેસનાઞાણવસેન ચ તદત્થં યોજેત્વા દસ્સેન્તો ‘‘તેસં તેસ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ આસયાનુસયં જાનતા આસયાનુસયઞાણેન, સબ્બઞેય્યધમ્મં પસ્સતા સબ્બઞ્ઞુતાનાવરણઞાણેહિ. પુબ્બેનિવાસાદીહીતિ પુબ્બેનિવાસાસવક્ખયઞાણેહિ. પટિવેધપઞ્ઞાયાતિ અરિયમગ્ગપઞ્ઞાય. દેસનાપઞ્ઞાય પસ્સતાતિ દેસેતબ્બધમ્માનં દેસેતબ્બપ્પકારં બોધનેય્યપુગ્ગલાનઞ્ચ આસયાનુસયચરિતાધિમુત્તિઆદિભેદં ધમ્મં દેસનાપઞ્ઞાય યાથાવતો પસ્સતા. અરીનન્તિ કિલેસારીનં, પઞ્ચવિધમારાનં વા સાસનસ્સ વા પચ્ચત્થિકાનં અઞ્ઞતિત્થિયાનં. તેસં પન હનનં પાટિહારિયેહિ અભિભવનં અપ્પટિભાનતાકરણં અજ્ઝુપેક્ખણઞ્ચ. કેસિવિનયસુત્તઞ્ચેત્થ નિદસ્સનં. તથા ઠાનાટ્ઠાનાદીનિ જાનતા. યથાકમ્મૂપગે સત્તે પસ્સતા. સવાસનાનમાસવાનં ખીણત્તા અરહતા. અભિઞ્ઞેય્યાદિભેદે ધમ્મે અભિઞ્ઞેય્યાદિતો અવિપરીતાવબોધતો સમ્માસમ્બુદ્ધેન.

અથ વા તીસુ કાલેસુ અપ્પટિહતઞાણતાય જાનતા. કાયકમ્માદિવસેન તિણ્ણમ્પિ કમ્માનં ઞાણાનુપરિવત્તિતો નિસમ્મકારિતાય પસ્સતા. દવાદીનમ્પિ અભાવસાધિકાય પહાનસમ્પદાય અરહતા. છન્દાદીનં અહાનિહેતુભૂતાય અક્ખયપટિભાનસાધિકાય સબ્બઞ્ઞુતાય સમ્માસમ્બુદ્ધેનાતિ એવં દસબલઅટ્ઠારસઆવેણિકબુદ્ધધમ્મવસેનપિ યોજના કાતબ્બા.

અભિસઙ્ખતન્તિ અત્તનો પચ્ચયેહિ અભિસમ્મુખભાવેન સમેચ્ચ સમ્ભુય્ય કતં. સ્વાસ્સ કતભાવો ઉપ્પાદનેન વેદિતબ્બો, ન ઉપ્પન્નસ્સ પટિસઙ્ખરણેનાતિ આહ ‘‘ઉપ્પાદિત’’ન્તિ. તે ચસ્સ પચ્ચયા ચેતનાપધાનાતિ દસ્સેતું પાળિયં ‘‘અભિસઙ્ખતં અભિસઞ્ચેતયિત’’ન્તિ વુત્તન્તિ ‘‘ચેતયિતં કપ્પયિત’’ન્તિ અત્થમાહ. અભિસઙ્ખતં અભિસઞ્ચેતયિતન્તિ ચ ઝાનસ્સ પાતુભાવદસ્સનમુખેન વિદ્ધંસનભાવં ઉલ્લિઙ્ગેતિ. યઞ્હિ અહુત્વા સમ્ભવતિ, તં હુત્વા પટિવેતિ. તેનાહ પાળિયં ‘‘યં ખો પના’’તિઆદિ. સમથવિપસ્સનાધમ્મે ઠિતોતિ એત્થ સમથધમ્મે ઠિતત્તા સમાહિતો વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા અનિચ્ચાનુપસ્સનાદીહિ નિચ્ચસઞ્ઞાદયો પજહન્તો અનુક્કમેન તં અનુલોમઞાણં પાપેતા હુત્વા વિપસ્સન્નાધમ્મે ઠિતો. સમથવિપસ્સનાસઙ્ખાતેસુ ધમ્મેસુ રઞ્જનટ્ઠેન રાગો. નન્દનટ્ઠેન નન્દી. તત્થ સુખુમા અપેક્ખા વુત્તા. યા નિકન્તીતિ વુચ્ચતિ.

એવં સન્તેતિ એવં યથારુતવસેનેવ ઇમસ્સ સુત્તપદસ્સ અત્થે ગહેતબ્બે સતિ. સમથવિપસ્સનાસુ છન્દરાગો કત્તબ્બોતિ અનાગામિફલં અનિબ્બત્તેત્વા તદત્થાય સમથવિપસ્સનાપિ અનિબ્બત્તેત્વા કેવલં તત્થ છન્દરાગો કત્તબ્બો ભવિસ્સતિ. કસ્મા? તેસુ સમથવિપસ્સનાસઙ્ખાતેસુ ધમ્મેસુ છન્દરાગમત્તેન અનાગામિના લદ્ધબ્બસ્સ અલદ્ધઅનાગામિફલેનપિ લદ્ધબ્બત્તા. તથા સતિ તેન અનાગામિફલમ્પિ લદ્ધબ્બમેવ હોતિ. તેનાહ ‘‘અનાગામિફલં પટિલદ્ધં ભવિસ્સતી’’તિ. સભાવતો રસિતબ્બત્તા અવિપરીતો અત્થો એવ અત્થરસો.

અઞ્ઞાપિ કાચિ સુગતિયોતિ વિનિપાતિકે સન્ધાયાહ. અઞ્ઞાપિ કાચિ દુગ્ગતિયોતિ અસુરકાયમાહ.

અપ્પં યાચિતેન બહું દેન્તેન ઉળારપુરિસેન વિય એકં ધમ્મં પુચ્છિતેન ‘‘અયમ્પિ એકધમ્મો’’તિ કથિતત્તા એકાદસપિ ધમ્મા પુચ્છાવસેન એકધમ્મો નામ જાતો પચ્ચેકં વાક્યપરિસમાપનઞાયેન. પુચ્છાવસેનાતિ ‘‘અત્થિ નુ ખો, ભન્તે આનન્દ, તેન…પે… સમ્માસમ્બુદ્ધેન એકધમ્મો સમ્મદક્ખાતો’’તિ એવં પવત્તપુચ્છાવસેન. અમતુપ્પત્તિઅત્થેનાતિ અમતભાવસ્સ ઉપ્પત્તિહેતુતાય, સબ્બાનિપિ કમ્મટ્ઠાનાનિ એકરસાપિ અમતાધિગમસ્સ પટિપત્તિયાતિ અત્થો. એવમેત્થ અગ્ગફલભૂમિ અનાગામિફલભૂમીતિ દ્વેવ ભૂમિયો સરૂપતો આગતા, નાનન્તરિયતાય પન હેટ્ઠિમાપિ દ્વે ભૂમિયો અત્થતો આગતા એવાતિ દટ્ઠબ્બાતિ. પઞ્ચ સતાનિ અગ્ઘો એતસ્સાતિ પઞ્ચસતં. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

અટ્ઠકનાગરસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. ગોપાલસુત્તવણ્ણના

૧૭. સત્તમે તિસ્સો કથાતિ તિસ્સો અટ્ઠકથા, તિવિધા સુત્તસ્સ અત્થવણ્ણનાતિ અત્થો. એકેકં પદં નાળં મૂલં એતિસ્સાતિ એવંસઞ્ઞિતા એકનાળિકા. એકેકં વા પદં નાળં અત્થનિગ્ગમનમગ્ગો એતિસ્સાતિ એકનાળિકા. તેનાહ ‘‘એકેકસ્સ પદસ્સ અત્થકથન’’ન્તિ. ચત્તારો અંસા ભાગા અત્થસલ્લક્ખણૂપાયા એતિસ્સાતિ ચતુરસ્સા. તેનાહ ‘‘ચતુક્કં બન્ધિત્વા કથન’’ન્તિ. નિયમતો નિસિન્નસ્સ આરદ્ધસ્સ વત્તો સંવત્તો એતિસ્સા અત્થીતિ નિસિન્નવત્તિકા, યથારદ્ધસ્સ અત્થસ્સ વિસું વિસું પરિયોસાપિકાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘પણ્ડિતગોપાલકં દસ્સેત્વા’’તિઆદિ. એકેકસ્સપિ પદસ્સ પિણ્ડત્થદસ્સનવસેન બહૂનં પદાનં એકજ્ઝં અત્થં અકથેત્વા એકમેકસ્સ પદસ્સ અત્થવણ્ણના અયં સબ્બત્થ લબ્ભતિ. ચતુક્કં બન્ધિત્વાતિ કણ્હપક્ખે ઉપમોપમેય્યદ્વયં, તથા સુક્કપક્ખેતિ ઇદં ચતુક્કં યોજેત્વા. અયં એદિસેસુ એવ સુત્તેસુ લબ્ભતિ. પરિયોસાનગમનન્તિ કેચિ તાવ આહુ ‘‘કણ્હપક્ખે ઉપમં દસ્સેત્વા ઉપમા ચ નામ યાવદેવ ઉપમેય્યસમ્પટિપાદનત્થાતિ ઉપમેય્યત્થં આહરિત્વા સંકિલેસપક્ખનિદ્દેસો ચ વોદાનપક્ખવિભાવનત્થાયાતિ સુક્કપક્ખમ્પિ ઉપમોપમેય્યવિભાગેન આહરિત્વા સુત્તત્થસ્સ પરિયોસાપનં. કણ્હપક્ખે ઉપમેય્યં દસ્સેત્વા પરિયોસાનગમનાદીસુપિ એસેવ નયો’’તિ. અપરે પન ‘‘કણ્હપક્ખે, સુક્કપક્ખે ચ તંતંઉપમૂપમેય્યત્થાનં વિસું વિસું પરિયોસાપેત્વાવ કથનં પરિયોસાનગમન’’ન્તિ વદન્તિ. અયન્તિ નિસિન્નવત્તિકા. ઇધાતિ ઇમસ્મિં ગોપાલકસુત્તે. સબ્બાચરિયાનં આચિણ્ણાતિ સબ્બેહિપિ પુબ્બાચરિયેહિ આચરિતા સંવણ્ણિતા, તથા ચેવ પાળિ પવત્તાતિ.

અઙ્ગીયન્તિ અવયવભાવેન ઞાયન્તીતિ અઙ્ગાનિ, કોટ્ઠાસા. તાનિ પનેત્થ યસ્મા સાવજ્જસભાવાનિ, તસ્મા આહ ‘‘અઙ્ગેહીતિ અગુણકોટ્ઠાસેહી’’તિ. ગોમણ્ડલન્તિ ગોસમૂહં. પરિહરિતુન્તિ રક્ખિતું. તં પન પરિહરણં પરિગ્ગહેત્વા વિચરણન્તિ આહ ‘‘પરિગ્ગહેત્વા વિચરિતુ’’ન્તિ. વડ્ઢિન્તિ ગુન્નં બહુભાવં બહુગોરસતાસઙ્ખાતં પરિવુદ્ધિં. ‘‘એત્તકમિદ’’ન્તિ રૂપીયતીતિ રૂપં, પરિમાણપરિચ્છેદોપિ સરીરરૂપમ્પીતિ આહ ‘‘ગણનતો વા વણ્ણતો વા’’તિ. ન પરિયેસતિ વિનટ્ઠભાવસ્સેવ અજાનનતો. નીલાતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો. તેન સેતસબલાદિવણ્ણં સઙ્ગણ્હાતિ.

ધનુસત્તિસૂલાદીતિ એત્થ ઇસ્સાસાચરિયાનં ગાવીસુ કતં ધનુલક્ખણં. કુમારભત્તિગણાનં ગાવીસુ કતં સત્તિલક્ખણં. ઇસ્સરભત્તિગણાનં ગાવીસુ કતં સૂલલક્ખણન્તિ યોજના. આદિ-સદ્દેન રામવાસુદેવગણાદીનં ગાવીસુ કતં ફરસુચક્કાદિલક્ખણં સઙ્ગણ્હાતિ.

નીલમક્ખિકાતિ પિઙ્ગલમક્ખિકા, ખુદ્દકમક્ખિકા એવ વા. સટતિ રુજતિ એતાયાતિ સાટિકા, સંવડ્ઢા સાટિકા આસાટિકા. તેનાહ ‘‘વડ્ઢન્તી’’તિઆદિ. હારેતાતિ અપનેતા.

વાકેનાતિ વાકપટ્ટેન. ચીરકેનાતિ પિલોતિકેન. અન્તોવસ્સેતિ વસ્સકાલસ્સ અબ્ભન્તરે. નિગ્ગાહન્તિ સુસુમારાદિગ્ગાહરહિતં. પીતન્તિ પાનીયસ્સ પીતભાવં. સીહબ્યગ્ઘાદિપરિસ્સયેન સાસઙ્કો સપ્પટિભયો.

પઞ્ચ અહાનિ એકસ્સાતિ પઞ્ચાહિકો, સો એવ વારોતિ, પઞ્ચાહિકવારો. એવં સત્તાહિકવારોપિ વેદિતબ્બો. ચિણ્ણટ્ઠાનન્તિ ચરિતટ્ઠાનં ગોચરગ્ગહિતટ્ઠાનં.

પિતિટ્ઠાનન્તિ પિતરા કાતબ્બટ્ઠાનં, પિતરા કાતબ્બકિચ્ચન્તિ અત્થો. યથારુચિં ગહેત્વા ગચ્છન્તીતિ ગુન્નં રુચિઅનુરૂપં ગોચરભૂમિં વા નદિપારં વા ગહેત્વા ગચ્છન્તિ. ગોભત્તન્તિ કપ્પાસટ્ઠિકાદિમિસ્સં ગોભુઞ્જિતબ્બં ભત્તં. ભત્તગ્ગહણેનેવ યાગુપિ સઙ્ગહિતા.

દ્વીહાકારેહીતિ વુત્તં આકારદ્વયં દસ્સેતું ‘‘ગણનતો વા સમુટ્ઠાનતો વા’’તિ વુત્તં. એવં પાળિયં આગતાતિ ‘‘ઉપચયો સન્તતી’’તિ જાતિં દ્વિધા ભિન્દિત્વા હદયવત્થું અગ્ગહેત્વા દસાયતનાનિ પઞ્ચદસ સુખુમરૂપાનીતિ એવં રૂપકણ્ડપાળિયં (ધ. સ. ૬૬૬) આગતા. પઞ્ચવીસતિ રૂપકોટ્ઠાસાતિ સલક્ખણતો અઞ્ઞમઞ્ઞસઙ્કરાભાવતો રૂપભાગા. રૂપકોટ્ઠાસાતિ વા વિસું વિસું અપ્પવત્તિત્વા કલાપભાવેનેવ પવત્તનતો રૂપકલાપા. કોટ્ઠાસાતિ ચ અંસા અવયવાતિ અત્થો. કોટ્ઠન્તિ વા સરીરં, તસ્સ અંસા કેસાદયો કોટ્ઠાસાતિ અઞ્ઞેપિ અવયવા કોટ્ઠાસા વિય કોટ્ઠાસા.

સેય્યથાપીતિઆદિ ઉપમાસંસન્દનં. તત્થ રૂપં પરિગ્ગહેત્વાતિ યથાવુત્તં રૂપં સલક્ખણતો ઞાણેન પરિગ્ગણ્હિત્વા. અરૂપં વવત્થપેત્વાતિ તં રૂપં નિસ્સાય આરમ્મણઞ્ચ કત્વા પવત્તમાને વેદનાદિકે ચત્તારો ખન્ધે અરૂપન્તિ વવત્થપેત્વા. રૂપારૂપં પરિગ્ગહેત્વાતિ પુન તત્થ યં રૂપ્પનલક્ખણં, તં રૂપં. તદઞ્ઞં અરૂપં. ઉભયવિનિમુત્તં કિઞ્ચિ નત્થિ અત્તા વા અત્તનિયં વાતિ એવં રૂપારૂપં પરિગ્ગહેત્વા. તદુભયઞ્ચ અવિજ્જાદિના પચ્ચયેન સપચ્ચયન્તિ પચ્ચયં સલ્લક્ખેત્વા, અનિચ્ચતાદિલક્ખણં આરોપેત્વા યો કલાપસમ્મસનાદિક્કમેન કમ્મટ્ઠાનં મત્થકં પાપેતું ન સક્કોતિ, સો ન વડ્ઢતીતિ યોજના.

એત્તકં રૂપં એકસમુટ્ઠાનન્તિ ચક્ખાયતનં, સોતાયતનં, ઘાનાયતનં, જિવ્હાયતનં, કાયાયતનં, ઇત્થિન્દ્રિયં, પુરિસિન્દ્રિયં, જીવિતિન્દ્રિયન્તિ અટ્ઠવિધં કમ્મવસેન; કાયવિઞ્ઞત્તિ, વચીવિઞ્ઞત્તીતિ ઇદં દ્વયં ચિત્તવસેનાતિ એત્તકં રૂપં એકસમુટ્ઠાનં. સદ્દાયતનમેકં ઉતુચિત્તવસેન દ્વિસમુટ્ઠાનં. રૂપસ્સ લહુતા, મુદુતા, કમ્મઞ્ઞતાતિ એત્તકં રૂપં ઉતુચિત્તાહારવસેન તિસમુટ્ઠાનં. રૂપાયતનં, ગન્ધાયતનં, રસાયતનં, ફોટ્ઠબ્બાયતનં, આકાસધાતુ, આપોધાતુ, કબળીકારો આહારોતિ એત્તકં રૂપં ઉતુચિત્તાહારકમ્મવસેન ચતુસમુટ્ઠાનં. ઉપચયો, સન્તતિ, જરતા, રૂપસ્સ અનિચ્ચતાતિ એત્તકં રૂપં ન કુતોચિ સમુટ્ઠાતીતિ ન જાનાતિ. સમુટ્ઠાનતો રૂપં અજાનન્તોતિઆદીસુ વત્તબ્બં ‘‘ગણનતો રૂપં અજાનન્તો’’તિઆદીસુ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

કમ્મલક્ખણોતિ અત્તના કતં દુચ્ચરિતકમ્મં લક્ખણં એતસ્સાતિ કમ્મલક્ખણો, બાલો. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, બાલસ્સ બાલલક્ખણાનિ. કતમાનિ તીણિ? દુચ્ચિન્તિતચિન્તી હોતિ, દુબ્ભાસિતભાસી, દુક્કટકમ્મકારી. ઇમાનિ ખો…પે… લક્ખણાની’’તિ (મ. નિ. ૩.૨૪૬; અ. નિ. ૩.૩). અત્તના કતં સુચરિતકમ્મં લક્ખણં એતસ્સાતિ કમ્મલક્ખણો, પણ્ડિતો. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, પણ્ડિતસ્સ પણ્ડિતલક્ખણાનિ. કતમાનિ તીણિ? સુચિન્તિતચિન્તી હોતિ, સુભાસિતભાસી, સુકતકમ્મકારી. ઇમાનિ ખો…પે… પણ્ડિતલક્ખણાની’’તિ (મ. નિ. ૩.૨૫૩; અ. નિ. ૩.૩). તેનાહ ‘‘કુસલાકુસલકમ્મં પણ્ડિતબાલલક્ખણ’’ન્તિ.

બાલે વજ્જેત્વા પણ્ડિતે ન સેવતીતિ યં બાલપુગ્ગલે વજ્જેત્વા પણ્ડિતસેવનં અત્થકામેન કાતબ્બં, તં ન કરોતિ. તથાભૂતસ્સ ચ અયમાદીનવોતિ દસ્સેતું પુન ‘‘બાલે વજ્જેત્વા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યં ભગવતા ‘‘ઇદં વો કપ્પતી’’તિ અનુઞ્ઞાતં, તદનુલોમઞ્ચે, તં કપ્પિયં. યં ‘‘ઇદં વો ન કપ્પતી’’તિ પટિક્ખિત્તં, તદનુલોમઞ્ચે, તં અકપ્પિયં. યં કોસલ્લસમ્ભૂતં, તં કુસલં, તપ્પટિપક્ખં અકુસલં. તદેવ સાવજ્જં, કુસલં અનવજ્જં. આપત્તિતો આદિતો દ્વે આપત્તિક્ખન્ધા ગરુકં, તદઞ્ઞં લહુકં. ધમ્મતો મહાસાવજ્જં ગરુકં, અપ્પસાવજ્જં લહુકં. સપ્પટિકારં સતેકિચ્છં, અપ્પટિકારં અતેકિચ્છં. ધમ્મતાનુગતં કારણં, ઇતરં અકારણં. તં અજાનન્તોતિ કપ્પિયાકપ્પિયં, ગરુક-લહુકં, સતેકિચ્છાતેકિચ્છં અજાનન્તો સુવિસુદ્ધં કત્વા સીલં રક્ખિતું ન સક્કોતિ. કુસલાકુસલં, સાવજ્જાનવજ્જં, કારણાકારણં અજાનન્તો ખન્ધાદીસુ અકુસલતાય રૂપારૂપપરિગ્ગહમ્પિ કાતું ન સક્કોતિ, કુતો તસ્સ કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા વડ્ઢના. તેનાહ ‘‘કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા વડ્ઢેતું ન સક્કોતી’’તિ.

ગોવણસદિસે અત્તભાવે ઉપ્પજ્જિત્વા તત્થ દુક્ખુપ્પત્તિહેતુતો મિચ્છાવિતક્કા આસાટિકા વિયાતિ આસાટિકાતિ આહ ‘‘અકુસલવિતક્કં આસાટિકં અહારેત્વા’’તિ.

‘‘ગણ્ડોતિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચન્નેતં ઉપાદાનક્ખન્ધાનં અધિવચન’’ન્તિ (સં. નિ. ૪.૧૦૩; અ. નિ. ૮.૫૬; ૯.૧૫) વચનતો છહિ વણમુખેહિ વિસ્સન્દમાનયૂસો ગણ્ડો વિય પિલોતિકાખણ્ડેન છદ્વારેહિ વિસ્સન્દમાનકિલેસાસુચિ અત્તભાવવણો સતિસંવરેન પિદહિતબ્બો, અયં પન એવં ન કરોતીતિ આહ ‘‘યથા સો ગોપાલકો વણં ન પટિચ્છાદેતિ, એવં સંવરં ન સમ્પાદેતી’’તિ.

યથા ધૂમો ઇન્ધનં નિસ્સાય ઉપ્પજ્જમાનો સણ્હો સુખુમો, તં તં વિવરં અનુપવિસ્સ બ્યાપેન્તો સત્તાનં ડંસમકસાદિપરિસ્સયં વિનોદેતિ, અગ્ગિજાલાસમુટ્ઠાનસ્સ પુબ્બઙ્ગમો હોતિ, એવં ધમ્મદેસનાઞાણસ્સ ઇન્ધનભૂતં રૂપારૂપધમ્મજાતં નિસ્સાય ઉપ્પજ્જમાના સણ્હા સુખુમા તં તં ખન્ધન્તરં આયતનન્તરઞ્ચ અનુપવિસ્સ બ્યાપેતિ, સત્તાનં મિચ્છાવિતક્કાદિપરિસ્સયં વિનોદેતિ, ઞાણગ્ગિજાલાસમુટ્ઠાપનસ્સ પુબ્બઙ્ગમો હોતિ, તસ્મા ધૂમો વિયાતિ ધૂમોતિ આહ ‘‘ગોપાલકો ધૂમં વિય ધમ્મદેસનાધૂમં ન કરોતી’’તિ. અત્તનો સન્તિકં ઉપગન્ત્વા નિસિન્નસ્સ કાતબ્બા તદનુચ્છવિકા ધમ્મકથા ઉપનિસિન્નકકથા. કતસ્સ દાનાદિપુઞ્ઞસ્સ અનુમોદનકથા અનુમોદના. તતોતિ ધમ્મકથાદીનં અકરણતો. ‘‘બહુસ્સુતો ગુણવાતિ ન જાનન્તી’’તિ કસ્મા વુત્તં? નનુ અત્તનો જાનાપનત્થં ધમ્મકથાદિ ન કાતબ્બમેવાતિ? સચ્ચં ન કાતબ્બમેવ, સુદ્ધાસયેન પન ધમ્મે કથિતે તસ્સ ગુણજાનનં સન્ધાયેતં વુત્તં. તેનાહ ભગવા –

‘‘નાભાસમાનં જાનન્તિ, મિસ્સં બાલેહિ પણ્ડિતં;

ભાસયે જોતયે ધમ્મં, પગ્ગણ્હે ઇસિનં ધજ’’ન્તિ.

તરન્તિ ઓતરન્તિ એત્થાતિ તિત્થં, નદિતળાકાદીનં નહાનપાનાદિઅત્થં ઓતરણટ્ઠાનં. યથા પન તં ઉદકેન ઓતિણ્ણસત્તાનં સરીરમલં પવાહેતિ, પરિસ્સમં વિનોદેતિ, વિસુદ્ધિં ઉપ્પાદેતિ, એવં બહુસ્સુતા અત્તનો સમીપં ઓતિણ્ણસત્તાનં ધમ્મોદકેન ચિત્તમલં પવાહેન્તિ, પરિસ્સમં વિનોદેન્તિ, વિસુદ્ધિં ઉપ્પાદેન્તિ, તસ્મા તે તિત્થં વિયાતિ તિત્થં. તેનાહ ‘‘તિત્થભૂતે બહુસ્સુતભિક્ખૂ’’તિ. બ્યઞ્જનં કથં રોપેતબ્બન્તિ, ભન્તે, ઇદં બ્યઞ્જનં અયં સદ્દો કથં ઇમસ્મિં અત્થે રોપેતબ્બો, કેન પકારેન ઇમસ્સ અત્થસ્સ વાચકો જાતો. ‘‘નિરૂપેતબ્બ’’ન્તિ વા પાઠો, નિરૂપેતબ્બં અયં સભાવનિરુત્તિ કથમેત્થ નિરૂળ્હાતિ અધિપ્પાયો. ઇમસ્સ ભાસિતસ્સ કો અત્થોતિ સદ્દત્થં પુચ્છતિ. ઇમસ્મિં ઠાનેતિ ઇમસ્મિં પાળિપ્પદેસે. પાળિ કિં વદતીતિ ભાવત્થં પુચ્છતિ. અત્થો કિં દીપેતીતિ ભાવત્થં વા? સઙ્કેતત્થં વા. ન પરિપુચ્છતીતિ વિમતિચ્છેદનપુચ્છાવસેન સબ્બસો પુચ્છં ન કરોતિ. ન પરિપઞ્હતીતિ પરિ પરિ અત્તનો ઞાતું ઇચ્છં ન આચિક્ખતિ, ન વિભાવેતિ. તેનાહ ‘‘ન જાનાપેતી’’તિ. તેતિ બહુસ્સુતભિક્ખૂ. વિવરણં નામ અત્થસ્સ વિભજિત્વા કથનન્તિ આહ ‘‘ભાજેત્વા ન દેસેન્તી’’તિ. અનુત્તાનીકતન્તિ ઞાણેન અપાકટીકતં ગુય્હં પટિચ્છન્નં. ન ઉત્તાનિં કરોન્તીતિ સિનેરુપાદમૂલે વાલિકં ઉદ્ધરન્તો વિય પથવીસન્ધારોદકં વિવરિત્વા દસ્સેન્તો વિય ચ ઉત્તાનં ન કરોન્તિ.

એવં યસ્સ ધમ્મસ્સ વસેન બહુસ્સુતા ‘‘તિત્થ’’ન્તિ વુત્તા પરિયાયતો. ઇદાનિ તમેવ ધમ્મં નિપ્પરિયાયતો ‘‘તિત્થ’’ન્તિ દસ્સેતું ‘‘યથા વા’’તિઆદિ વુત્તં. ધમ્મો હિ તરન્તિ ઓતરન્તિ એતેન નિબ્બાનં નામ તળાકન્તિ ‘‘તિત્થ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તેનાહ ભગવા સુમેધભૂતો –

‘‘એવં કિલેસમલધોવં, વિજ્જન્તે અમતન્તળે;

ન ગવેસતિ તં તળાકં, ન દોસો અમતન્તળે’’તિ. (બુ. વં. ૨.૧૪) –

ધમ્મસ્સેવ નિબ્બાનસ્સોતરણતિત્થભૂતસ્સ ઓતરણાકારં અજાનન્તો ‘‘ધમ્મતિત્થં ન જાનાતી’’તિ વુત્તો.

પીતાપીતન્તિ ગોગણે પીતં અપીતઞ્ચ ગોરૂપં ન જાનાતિ, ન વિન્દતિ. અવિન્દન્તો હિ ‘‘ન લભતી’’તિ વુત્તો. ‘‘આનિસંસં ન વિન્દતી’’તિ વત્વા તસ્સ અવિન્દનાકારં દસ્સેન્તો ‘‘ધમ્મસ્સવનગ્ગં ગન્ત્વા’’તિઆદિમાહ.

અયં લોકુત્તરોતિ પદં સન્ધાયાહ ‘‘અરિય’’ન્તિ. પચ્ચાસત્તિઞાયેન અનન્તરસ્સ હિ વિપ્પટિસેધો વા. અરિયસદ્દો વા નિદ્દોસપરિયાયો દટ્ઠબ્બો. અટ્ઠઙ્ગિકન્તિ ચ વિસું એકજ્ઝઞ્ચ અટ્ઠઙ્ગિકં ઉપાદાય ગહેતબ્બં, અટ્ઠઙ્ગતા બાહુલ્લતો ચ. એવઞ્ચ કત્વા સત્તઙ્ગસ્સપિ અરિયમગ્ગસ્સ સઙ્ગહો સિદ્ધો હોતિ.

ચત્તારો સતિપટ્ઠાનેતિઆદીસુ અવિસેસેન સતિપટ્ઠાના વુત્તા. તત્થ કાયવેદનાચિત્તધમ્મારમ્મણા સતિપટ્ઠાના લોકિયા, તત્થ સમ્મોહવિદ્ધંસનવસેન પવત્તા નિબ્બાનારમ્મણા લોકુત્તરાતિ એવં ‘‘ઇમે લોકિયા, ઇમે લોકુત્તરા’’તિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ.

અનવસેસં દુહતીતિ પટિગ્ગહણે મત્તં અજાનન્તો કિસ્મિઞ્ચિ દાયકે સદ્ધાહાનિયા, કિસ્મિઞ્ચિ પચ્ચયહાનિયા અનવસેસં દુહતિ. વાચાય અભિહારો વાચાભિહારો. પચ્ચયાનં અભિહારો પચ્ચયાભિહારો.

‘‘ઇમે અમ્હેસુ ગરુચિત્તીકારં ન કરોન્તી’’તિ ઇમિના નવકાનં ભિક્ખૂનં સમ્માપટિપત્તિયા અભાવં દસ્સેતિ આચરિયુપજ્ઝાયેસુ પિતુપેમસ્સ અનુપટ્ઠાપનતો, તેન ચ સિક્ખાગારવતાભાવદીપનેન સઙ્ગહસ્સ અભાજનભાવં, તેન થેરાનં તેસુ અનુગ્ગહાભાવં. ન હિ સીલાદિગુણેહિ સાસને થિરભાવપ્પત્તા અનનુગ્ગહેતબ્બે સબ્રહ્મચારી અનુગ્ગણ્હન્તિ, નિરત્થકં વા અનુગ્ગહં કરોન્તિ. તેનાહ ‘‘નવકે ભિક્ખૂ’’તિઆદિ. ધમ્મકથાબન્ધન્તિ પવેણિઆગતં પકિણ્ણકધમ્મકથામગ્ગં. સચ્ચસત્તપ્પટિસન્ધિપચ્ચયાકારપ્પટિસંયુત્તં સુઞ્ઞતાદીપનં ગુળ્હગન્થં. વુત્તવિપલ્લાસવસેનાતિ ‘‘ન રૂપઞ્ઞૂ’’તિઆદીસુ વુત્તસ્સ પટિસેધસ્સ પટિક્ખેપવસેન અગ્ગહણવસેન. યોજેત્વાતિ ‘‘રૂપઞ્ઞૂ હોતીતિ ગણનતો વા વણ્ણતો વા રૂપં જાનાતી’’તિઆદિના, ‘‘તસ્સ ગોગણોપિ ન પરિહાયતિ, પઞ્ચગોરસપરિભોગતોપિ ન પરિબાહિરો હોતી’’તિઆદિના ચ અત્થં યોજેત્વા. વેદિતબ્બોતિ તસ્મિં તસ્મિં પદે યથારહં અત્થો વેદિતબ્બો. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

ગોપાલસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઇતિ મનોરથપૂરણિયા અઙ્ગુત્તરનિકાય-અટ્ઠકથાય

એકાદસકનિપાતવણ્ણનાય અનુત્તાનત્થદીપના સમત્તા.

નિટ્ઠિતા ચ મનોરથપૂરણિયા અઙ્ગુત્તરનિકાય-અટ્ઠકથાય

અનુત્તાનત્થપદવણ્ણના.

નિગમનકથાવણ્ણના

મહાઅટ્ઠકથાય સારન્તિ અઙ્ગુત્તરમહાઅટ્ઠકથાય સારં. એકૂનસટ્ઠિમત્તોતિ થોકં ઊનભાવતો મત્તસદ્દગ્ગહણં. મૂલટ્ઠકથાસારન્તિ પુબ્બે વુત્તઅઙ્ગુત્તરમહાઅટ્ઠકથાય સારમેવ અનુનિગમવસેન વદતિ. અથ વા મૂલટ્ઠકથાસારન્તિ પોરાણટ્ઠકથાસુ અત્થસારં. તેનેદં દસ્સેતિ – અઙ્ગુત્તરમહાઅટ્ઠકથાય અત્થસારં આદાય ઇમં મનોરથપૂરણિં કરોન્તો સેસમહાનિકાયાનમ્પિ મૂલટ્ઠકથાસુ ઇધ વિનિયોગક્ખમં અત્થસારં આદાય એવમકાસિન્તિ. મહાવિહારાધિવાસીનન્તિ ચ ઇદં પુરિમપચ્છિમપદેહિ સદ્ધિં સમ્બન્ધિતબ્બં ‘‘મહાવિહારાધિવાસીનં સમયં પકાસયન્તી, મહાવિહારાધિવાસીનં મૂલટ્ઠકથાસારં આદાયા’’તિ. તેનાતિ પુઞ્ઞેન. હોતુ સબ્બો સુખી લોકોતિ કામાવચરાદિવિભાગો સબ્બો સત્તલોકો યથારહં બોધિત્તયાધિગમવસેન સમ્પત્તેન નિબ્બાનસુખેન સુખી સુખિતો હોતૂતિ સદેવકસ્સ લોકસ્સ અચ્ચન્તં સુખાધિગમાય અત્તનો પુઞ્ઞં પરિણામેતિ.

એત્તાવતા સમત્તાવ, સબ્બસો વણ્ણના અયં;

વીસતિયા સહસ્સેહિ, ગન્થેહિ પરિમાણતો.

પોરાણાનં કથામગ્ગ-સારમેત્થ યતો ઠિતં;

તસ્મા સારત્થમઞ્જૂસા, ઇતિ નામેન વિસ્સુતા.

અજ્ઝેસિતો નરિન્દેન, સોહં પરક્કમબાહુના;

સદ્ધમ્મટ્ઠિતિકામેન, સાસનુજ્જોતકારિના.

તેનેવ કારિતે રમ્મે, પાસાદસતમણ્ડિતે;

નાનાદુમગણાકિણ્ણે, ભાવનાભિરતાલયે.

સીતલૂદકસમ્પન્ને, વસં જેતવને ઇમં;

અત્થબ્યઞ્જનસમ્પન્નં, અકાસિં સાધુસમ્મતં.

યં સિદ્ધં ઇમિના પુઞ્ઞં, યં ચઞ્ઞં પસુતં મયા;

એતેન પુઞ્ઞકમ્મેન, દુતિયે અત્તસમ્ભવે.

તાવતિંસે પમોદેન્તો, સીલાચારગુણે રતો;

અલગ્ગો પઞ્ચકામેસુ, પત્વાન પઠમં ફલં.

અન્તિમે અત્તભાવમ્હિ, મેત્તેય્યં મુનિપુઙ્ગવં;

લોકગ્ગપુગ્ગલં નાથં, સબ્બસત્તહિતે રતં.

દિસ્વાન તસ્સ ધીરસ્સ, સુત્વા સદ્ધમ્મદેસનં;

અધિગન્ત્વા ફલં અગ્ગં, સોભેય્યં જિનસાસનં.

સદા રક્ખન્તુ રાજાનો, ધમ્મેનેવ ઇમં પજં;

નિરતા પુઞ્ઞકમ્મેસુ, જોતેન્તુ જિનસાસનં.

ઇમે ચ પાણિનો સબ્બે, સબ્બદા નિરુપદ્દવા;

નિચ્ચં કલ્યાણસઙ્કપ્પા, પપ્પોન્તુ અમતં પદન્તિ.

અઙ્ગુત્તરટીકા સમત્તા.