૫. મેત્તાસુત્તવણ્ણના

૧૫. પઞ્ચમે સેસજનાતિ મેત્તાય ચેતોવિમુત્તિયા અલાભિનો. સમ્પરિવત્તમાનાતિ દક્ખિણેનેવ પસ્સેન અસયિત્વા સબ્બસો પરિવત્તમાના. કાકચ્છમાનાતિ ઘુરુઘુરુપસ્સાસવસેન વિસ્સરં કરોન્તા. સુખં સુપતીતિ એત્થ દુવિધા સુપના સયને પિટ્ઠિપ્પસારણલક્ખણા કિરિયામયચિત્તેહિ અવોકિણ્ણભવઙ્ગપ્પવત્તિલક્ખણા ચ. તત્થાયં ઉભયત્થાપિ સુખમેવ સુપતિ. યસ્મા સણિકં નિપજ્જિત્વા અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનિ સમોધાય પાસાદિકેન આકારેન સયતિ, નિદ્દોક્કમનેપિ ઝાનં સમાપન્નો વિય હોતિ. તેનાહ ‘‘એવં અસુપિત્વા’’તિઆદિ.

નિદ્દાકાલે સુખં અલભિત્વા દુક્ખેન સુત્તત્તા એવ પટિબુજ્ઝનકાલે સરીરખેદેન નિત્થુનનં વિજમ્ભનં ઇતો ચિતો ચ વિપરિવત્તનઞ્ચ હોતીતિ આહ ‘‘નિત્થુનન્તા વિજમ્ભન્તા સમ્પરિવત્તન્તા દુક્ખં પટિબુજ્ઝન્તી’’તિ. અયં પન સુખેન સુત્તત્તા સરીરખેદાભાવતો નિત્થુનનાદિવિરહિતોવ પટિબુજ્ઝતિ. તેન વુત્તં ‘‘એવં અપ્પટિબુજ્ઝિત્વા’’તિઆદિ. સુખપ્પટિબોધો ચ સરીરવિકારાભાવેનાતિ આહ ‘‘સુખં નિબ્બિકાર’’ન્તિ.

ભદ્દકમેવ સુપિનં પસ્સતીતિ ઇદં અનુભૂતપુબ્બવસેન દેવતૂપસંહારવસેન ચસ્સ ભદ્દકમેવ સુપિનં હોતિ, ન પાપકન્તિ કત્વા વુત્તં. તેનાહ ‘‘ચેતિયં વન્દન્તો વિયા’’તિઆદિ. ધાતુક્ખોભહેતુકમ્પિ ચસ્સ બહુલં ભદ્દકમેવ સિયા યેભુય્યેન ચિત્તજરૂપાનુગુણતાય ઉતુઆહારજરૂપાનં.

ઉરે આમુક્કમુત્તાહારો વિયાતિ ગીવાય બન્ધિત્વા ઉરે લમ્બિતમુત્તાહારો વિયાતિ કેહિચિ તં એકાવલિવસેન વુત્તં સિયા, અનેકરતનાવલિસમૂહભૂતો પન મુત્તાહારો અંસપ્પદેસતો પટ્ઠાય યાવ કટિપ્પદેસસ્સ હેટ્ઠાભાગા પલમ્બન્તો ઉરે આમુક્કોયેવ નામ હોતિ.

વિસાખત્થેરો વિયાતિ (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૫૮) સો કિર પાટલિપુત્તે કુટુમ્બિયો અહોસિ. સો તત્થેવ વસમાનો અસ્સોસિ ‘‘તમ્બપણ્ણિદીપો કિર ચેતિયમાલાલઙ્કતો કાસાવપજ્જોતો, ઇચ્છિતિચ્છિતટ્ઠાનેયેવેત્થ સક્કા નિસીદિતું વા નિપજ્જિતું વા, ઉતુસપ્પાયં સેનાસનસપ્પાયં પુગ્ગલસપ્પાયં ધમ્મસ્સવનસપ્પાયન્તિ સબ્બમેત્થ સુલભ’’ન્તિ. સો અત્તનો ભોગક્ખન્ધં પુત્તદારસ્સ નિય્યાતેત્વા દુસ્સન્તે બદ્ધેન એકકહાપણેનેવ ઘરા નિક્ખમિત્વા સમુદ્દતીરે નાવં ઉદિક્ખમાનો એકં માસં વસિ. સો વોહારકુસલતાય ઇમસ્મિં ઠાને ભણ્ડં કિણિત્વા અસુકસ્મિં વિક્કિણન્તો ધમ્મિકાય વણિજ્જાય તેનેવન્તરમાસેન સહસ્સં અભિસંહરિ. ઇતિ અનુપુબ્બેન મહાવિહારં ગન્ત્વા પબ્બજ્જં યાચતિ. સો પબ્બાજનત્થાય સીમં નીતો તં સહસ્સત્થવિકં ઓવટ્ટિકન્તરેન ભૂમિયં પાતેસિ. ‘‘કિમેત’’ન્તિ ચ વુત્તે ‘‘કહાપણસહસ્સં, ભન્તે’’તિ વત્વા, ‘‘ઉપાસક, પબ્બજિતકાલતો પટ્ઠાય ન સક્કા વિચારેતું, ઇદાનેવ નં વિચારેહી’’તિ વુત્તે ‘‘વિસાખસ્સ પબ્બજ્જટ્ઠાનં આગતા મા રિત્તહત્થા ગમિંસૂ’’તિ મુઞ્ચિત્વા સીમામાળકે વિક્કિરિત્વા પબ્બજિત્વા ઉપસમ્પન્નો. સો પઞ્ચવસ્સો હુત્વા દ્વેમાતિકા પગુણા કત્વા અત્તનો સપ્પાયં કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા એકેકસ્મિં વિહારે ચત્તારો ચત્તારો માસે સમપવત્તવાસં વસમાનો ચરિ. એવં ચરમાનો –

‘‘વનન્તરે ઠિતો થેરો, વિસાખો ગજ્જમાનકો;

અત્તનો ગુણમેસન્તો, ઇમમત્થં અભાસથ.

‘‘યાવતા ઉપસમ્પન્નો, યાવતા ઇધ માગતો;

એત્થન્તરે ખલિતં નત્થિ, અહો લાભો તે મારિસા’’તિ. (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૫૮);

સો ચિત્તલપબ્બતવિહારં ગચ્છન્તો દ્વેધાપથં પત્વા ‘‘અયં નુ ખો મગ્ગો, ઉદાહુ અય’’ન્તિ ચિન્તયન્તો અટ્ઠાસિ. અથસ્સ પબ્બતે અધિવત્થા દેવતા હત્થં પસારેત્વા ‘‘એસો મગ્ગો’’તિ દસ્સેતિ. સો ચિત્તલપબ્બતવિહારં ગન્ત્વા તત્થ ચત્તારો માસે વસિત્વા ‘‘પચ્ચૂસે ગમિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા નિપજ્જિ. ચઙ્કમસીસે મણિલરુક્ખે અધિવત્થા દેવતા સોપાનફલકે નિસીદિત્વા પરોદિ. થેરો ‘‘કો એસો’’તિ આહ. અહં, ભન્તે, મણિલિયાતિ. કિસ્સ રોદસીતિ? તુમ્હાકં ગમનં પટિચ્ચાતિ. મયિ ઇધ વસન્તે તુમ્હાકં કો ગુણોતિ? તુમ્હેસુ, ભન્તે, ઇધ વસન્તેસુ અમનુસ્સા અઞ્ઞમઞ્ઞં મેત્તં પટિલભન્તિ, તે દાનિ તુમ્હેસુ ગતેસુ કલહં કરિસ્સન્તિ, દુટ્ઠુલ્લમ્પિ કથયિસ્સન્તીતિ. થેરો ‘‘સચે મયિ ઇધ વસન્તે તુમ્હાકં ફાસુવિહારો હોતિ, સુન્દર’’ન્તિ વત્વા અઞ્ઞેપિ ચત્તારો માસે તત્થેવ વસિત્વા પુન તથેવ ગમનચિત્તં ઉપ્પાદેસિ. દેવતાપિ પુન તથેવ પરોદિ. એતેનેવ ઉપાયેન થેરો તત્થેવ વસિત્વા તત્થેવ પરિનિબ્બાયીતિ. એવં ધમત્તાવિહારી ભિક્ખુ અમનુસ્સાનં પિયો હોતિ.

બલવપિયચિત્તતાયાતિ ઇમિના બલવપિયચિત્તતામત્તેનપિ સત્થં ન કમતિ, પગેવ મેત્તાય ચેતોવિમુત્તિયાતિ દસ્સેતિ. ખિપ્પમેવ ચિત્તં સમાધિયતિ, કેનચિ પરિપન્થેન પરિહીનજ્ઝાનસ્સ બ્યાપાદસ્સ દૂરસમુસ્સારિતભાવતો ખિપ્પમેવ સમાધિયતિ, ‘‘આસવાનં ખયાયા’’તિ કેચિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. એત્થ ચ કિઞ્ચાપિ ઇતો અઞ્ઞકમ્મટ્ઠાનવસેન અધિગતજ્ઝાનાનમ્પિ સુખસુપનાદયો આનિસંસા લબ્ભન્તિ. યથાહ –

‘‘સુખં સુપન્તિ મુનયો, અજ્ઝત્તં સુસમાહિતા;

સુપ્પબુદ્ધં પબુજ્ઝન્તિ, સદા ગોતમસાવકા’’તિ. (વિસુદ્ધિ. મહાટી. ૧.૨૫૮); ચ આદિ –

તથાપિમે આનિસંસા બ્રહ્મવિહારલાભિનો અનવસેસા લબ્ભન્તિ બ્યાપાદાદીનં ઉજુવિપચ્ચનીકભાવતો બ્રહ્મવિહારાનં. તેનેવાહ ‘‘નિસ્સરણં હેતં, આવુસો, બ્યાપાદસ્સ, યદિદં મેત્તાચેતોવિમુત્તી’’તિઆદિ (દી. નિ. ૩.૩૨૬; અ. નિ. ૬.૧૩). બ્યાપાદાદિવસેન ચ સત્તાનં દુક્ખસુપનાદયોતિ તપ્પટિપક્ખભૂતેસુ બ્રહ્મવિહારેસુ સિદ્ધેસુ સુખસુપનાદયો હત્થગતા એવ હોન્તીતિ.

મેત્તાસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.