૭. પઠમમહાપઞ્હસુત્તવણ્ણના

૨૭. સત્તમે વુચ્ચેથાતિ વુચ્ચેય્ય. દુતિયપદેપીતિ ‘‘અનુસાસનિયા વા અનુસાસનિ’’ન્તિ એવં દુતિયવાક્યેપિ. તે કિર ભિક્ખૂ. ન ચેવ સમ્પાયિસ્સન્તીતિ ન ચેવ સમ્મદેવ પકારેહિ ગહેસ્સન્તિ ઞાપેસ્સન્તિ. તેનાહ ‘‘સમ્પાદેત્વા કથેતું ન સક્ખિસ્સન્તી’’તિ. યસ્મા અવિસયે પઞ્હં પુચ્છિતા હોન્તિ, તસ્મા વિઘાતં આપજ્જિસ્સન્તીતિ યોજના. અઞ્ઞથા આરાધનં નામ નત્થીતિ ઇમિના સપચ્ચયનામરૂપાનં યાથાવતો અવબોધો એવ ઇતો બાહિરકાનં નત્થિ, કુતો પવેદનાતિ દસ્સેતિ. આરાધનન્તિ યાથાવપવેદનેન ચિત્તસ્સ પરિતોસનં.

એકો પઞ્હોતિ એકો પઞ્હમગ્ગો, એકં પઞ્હગવેસનન્તિ અત્થો. એકો ઉદ્દેસોતિ એકં ઉદ્દિસનં અત્થસ્સ સંખિત્તવચનં. વેય્યાકરણન્તિ નિદ્દિસનં અત્થસ્સ વિવરિત્વા કથનં. હેતુનાતિ ‘‘અન્તવન્તતો અનચ્ચન્તિકતો તાવકાલિકતો નિચ્ચપ્પટિક્ખેપતો’’તિ એવમાદિના નયેન યથા ઇમે સઙ્ખારા એતરહિ, એવં અતીતે અનાગતે ચ અનિચ્ચા સઙ્ખતા પટિચ્ચસમુપ્પન્ના ખયધમ્મા વયધમ્મા વિરાગધમ્માતિ અતીતાનાગતેસુ નયેન.

સબ્બે સત્તાતિ અનવસેસા સત્તા. તે પન ભવભેદતો સઙ્ખેપેનેવ ભિન્દિત્વા દસ્સેન્તો ‘‘કામભવાદીસૂ’’તિઆદિમાહ. બ્યધિકરણાનમ્પિ બાહિરત્થસમાસો હોતિ યથા ‘‘ઉરસિલોમો’’તિ આહ ‘‘આહારતો ઠિતિ એતેસન્તિ આહારટ્ઠિતિકા’’તિ. તિટ્ઠતિ એતેનાતિ વા ઠિતિ, આહારો ઠિતિ એતેસન્તિ આહારટ્ઠિતિકાતિ એવં વા એત્થ સમાસવિગ્ગહો દટ્ઠબ્બો. આહારટ્ઠિતિકાતિ પચ્ચયટ્ઠિતિકા, પચ્ચયાયત્તવુત્તિકાતિ અત્થો. પચ્ચયત્થો હેત્થ આહારસદ્દો ‘‘અયમાહારો અનુપ્પન્નસ્સ વા કામચ્છન્દસ્સ ઉપ્પાદાયા’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૪.૨૩૨) વિય. એવઞ્હિ ‘‘સબ્બે સત્તા’’તિ ઇમિના અસઞ્ઞસત્તા પરિગ્ગહિતા હોન્તિ. સા પનાયં આહારટ્ઠિતિકતા નિપ્પરિયાયતો સઙ્ખારધમ્મો. તેનાહુ અટ્ઠકથાચરિયા ‘‘આહારટ્ઠિતિકાતિ આગતટ્ઠાને સઙ્ખારલોકો વેદિતબ્બો’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૧ વેરઞ્જકણ્ડવણ્ણના; વિસુદ્ધિ. ૧.૧૩૬). યદિ એવં ‘‘સબ્બે સત્તા’’તિ ઇદં કથન્તિ? પુગ્ગલાધિટ્ઠાનદેસનાતિ નાયં દોસો. તેનેવાહ – ‘‘એકધમ્મે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સમ્મા નિબ્બિન્દમાનો સમ્મા વિરજ્જમાનો સમ્મા વિમુચ્ચમાનો સમ્મા પરિયન્તદસ્સાવી સમ્મદત્થં અભિસમેચ્ચ દિટ્ઠેવ ધમ્મે દુક્ખસ્સન્તકરો હોતિ. કતમસ્મિં એકધમ્મે? સબ્બે સત્તા આહારટ્ઠિતિકા’’તિ. ય્વાયં પુગ્ગલાધિટ્ઠાનાય કથાય સબ્બેસં સઙ્ખારાનં પચ્ચયાયત્તવુત્તિતાય આહારપરિયાયેન સામઞ્ઞતો પચ્ચયધમ્મો વુત્તો, અયં આહારો નામ એકો ધમ્મો.

ચોદકો વુત્તમ્પિ અત્થં યાથાવતો અપ્પટિવિજ્ઝમાનો નેય્યત્થં સુત્તપદં નીતત્થતો દહન્તો ‘‘સબ્બે સત્તા’’તિ વચનમત્તે ઠત્વા ‘‘નનુ ચા’’તિઆદિના ચોદેતિ. આચરિયો અવિપરીતં તત્થ યથાધિપ્પેતમત્થં પવેદેન્તો ‘‘ન વિરુજ્ઝતી’’તિ વત્વા ‘‘તેસઞ્હિ ઝાનં આહારો હોતી’’તિ આહ. ઝાનન્તિ એકવોકારભવાવહં સઞ્ઞાય વિરજ્જનવસેન પવત્તરૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનં. પાળિયં પન ‘‘અનાહારા’’તિ વચનં અસઞ્ઞભવે ચતુન્નં આહારાનં અભાવં સન્ધાય વુત્તં, ન પચ્ચયાહારસ્સ અભાવતો. એવં સન્તેપીતિ ઇદં સાસને યેસુ ધમ્મેસુ વિસેસતો આહારસદ્દો નિરુળ્હો, ‘‘આહારટ્ઠિતિકા’’તિ એત્થ યદિ તેયેવ ગય્હન્તિ, અબ્યાપિતદોસમાપન્નો. અથ સબ્બોપિ પચ્ચયધમ્મો આહારોતિ અધિપ્પેતો, ઇમાય આહારપાળિયા વિરોધો આપન્નોતિ દસ્સેતું આરદ્ધં. ‘‘ન વિરુજ્ઝતી’’તિ યેનાધિપ્પાયેન વુત્તં, તં વિવરન્તો ‘‘એતસ્મિઞ્હિ સુત્તે’’તિઆદિમાહ. કબળીકારાહારાદીનં ઓજટ્ઠમકરૂપાહરણાદિ નિપ્પરિયાયેન આહારભાવો. યથા હિ કબળીકારાહારો ઓજટ્ઠમકરૂપાહરણેન રૂપકાયં ઉપત્થમ્ભેન્તિ, એવં ફસ્સાદયો વેદનાદિઆહરણેન નામકાયં ઉપત્થમ્ભેતિ, તસ્મા સતિપિ જનકભાવે ઉપત્થમ્ભકભાવો ઓજાદીસુ સાતિસયો લબ્ભમાનો મુખ્યો આહારટ્ઠોતિ તે એવ નિપ્પરિયાયેન આહારલક્ખણા ધમ્મા વુત્તા.

ઇધાતિ ઇમસ્મિં સુત્તે પરિયાયેન પચ્ચયો આહારોતિ વુત્તો, સબ્બો પચ્ચયધમ્મો અત્તનો ફલં આહરતીતિ ઇમં પરિયાયં લભતીતિ. તેનાહ ‘‘સબ્બધમ્માનઞ્હી’’તિઆદિ. તત્થ સબ્બધમ્માનન્તિ સબ્બેસં સઙ્ખતધમ્માનં. ઇદાનિ યથાવુત્તમત્થં સુત્તેન સમત્થેતું ‘‘તેનેવાહા’’તિઆદિ વુત્તં. અયન્તિ પચ્ચયાહારો. નિપ્પરિયાયાહારોપિ ગહિતોવ હોતીતિ યાવતા સોપિ પચ્ચયભાવેનેવ જનકો ઉપત્થમ્ભકો ચ હુત્વા તં તં ફલં આહરતીતિ વત્તબ્બતં લભતીતિ.

તત્થાતિ પરિયાયાહારો, નિપ્પરિયાયાહારોતિ દ્વીસુ આહારેસુ અસઞ્ઞભવે યદિપિ નિપ્પરિયાયાહારો ન લબ્ભતિ, પરિયાયાહારો પન લબ્ભતેવ. ઇદાનિ તમેવત્થં વિત્થારતો દસ્સેતું ‘‘અનુપ્પન્ને હિ બુદ્ધે’’તિઆદિ વુત્તં. ઉપ્પન્ને બુદ્ધે તિત્થકરમતનિસ્સિતાનં ઝાનભાવનાય અસિજ્ઝનતો ‘‘અનુપ્પન્ને બુદ્ધે’’તિ વુત્તં. સાસનિકા તાદિસં ઝાનં ન નિબ્બત્તેન્તીતિ ‘‘તિત્થાયતને પબ્બજિતા’’તિ વુત્તં. તિત્થિયા હિ ઉપપત્તિવિસેસે વિમુત્તિસઞ્ઞિનો સઞ્ઞાવિરાગાવિરાગેસુ આદીનવાનિસંસદસ્સિનોવ હુત્વા અસઞ્ઞસમાપત્તિં નિબ્બત્તેત્વા અક્ખણભૂમિયં ઉપ્પજ્જન્તિ, ન સાસનિકા. વાયોકસિણે પરિક્કમ્મં કત્વાતિ વાયોકસિણે પઠમાદીનિ તીણિ ઝાનાનિ નિબ્બત્તેત્વા તતિયજ્ઝાને ચિણ્ણવસી હુત્વા તતો વુટ્ઠાય ચતુત્થજ્ઝાનાધિગમાય પરિકમ્મં કત્વા. તેનેવાહ ‘‘ચતુત્થજ્ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા’’તિ.

કસ્મા (દી. નિ. ટી. ૧.૬૮-૭૩; દી. નિ. અભિ. ટી. ૧.૬૮-૭૩) પનેત્થ વાયોકસિણેયેવ પરિકમ્મં વુત્તન્તિ? વુચ્ચતે, યથેવ હિ રૂપપટિભાગભૂતેસુ કસિણવિસેસેસુ રૂપવિભાવનેન રૂપવિરાગભાવનાસઙ્ખાતો અરૂપસમાપત્તિવિસેસો સચ્છિકરીયતિ, એવં અપરિબ્યત્તવિગ્ગહતાય અરૂપપટિભાગભૂતે કસિણવિસેસે અરૂપવિભાવનેન અરૂપવિરાગભાવના સઙ્ખાતો રૂપસમાપત્તિવિસેસો અધિગમીયતીતિ. એત્થ ચ ‘‘સઞ્ઞા રોગો, સઞ્ઞા ગણ્ડો’’તિઆદિના (મ. નિ. ૩.૨૪), ‘‘ધિ ચિત્તં, ધિ વતેતં ચિત્ત’’ન્તિઆદિના ચ નયેન અરૂપપ્પવત્તિયા આદીનવદસ્સનેન તદભાવે ચ સન્તપણીતભાવસન્નિટ્ઠાનેન રૂપસમાપત્તિયા અભિસઙ્ખરણં અરૂપવિરાગભાવના. રૂપવિરાગભાવના પન સદ્ધિં ઉપચારેન અરૂપસમાપત્તિયો, તત્થાપિ વિસેસેન પઠમારુપ્પજ્ઝાનં. યદિ એવં ‘‘પરિચ્છિન્નાકાસકસિણેપી’’તિ વત્તબ્બં, તસ્સાપિ અરૂપપટિભાગતા લબ્ભતીતિ? ઇચ્છિતમેવેતં, કેસઞ્ચિ અવચનં પનેત્થ પુબ્બાચરિયેહિ અગ્ગહિતભાવેન. યથા હિ રૂપવિરાગભાવના વિરજ્જનીયધમ્માભાવમત્તેન પરિનિપ્ફન્ના, વિરજ્જનીયધમ્મપરિભાસભૂતે ચ વિસયવિસેસે પાતુભવતિ, એવં અરૂપવિરાગભાવનાપીતિ વુચ્ચમાને ન કોચિ વિરોધો. તિત્થિયેહેવ પન તસ્સા સમાપત્તિયા પટિપજ્જિતબ્બતાય તેસઞ્ચ વિસયપથે સૂપનિબન્ધનસ્સેવ તસ્સ ઝાનસ્સ પટિપત્તિતો દિટ્ઠિવન્તેહિ પુબ્બાચરિયેહિ ચતુત્થેયેવ ભૂતકસિણે અરૂપવિરાગભાવનાપરિકમ્મં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. કિઞ્ચ વણ્ણકસિણેસુ વિય પુરિમભૂતકસિણત્તયેપિ વણ્ણપ્પટિચ્છાયાવ પણ્ણત્તિ આરમ્મણં ઝાનસ્સ લોકવોહારાનુરોધેનેવ પવત્તિતો. એવઞ્ચ કત્વા વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૫૭) પથવીકસિણસ્સ આદાસચન્દમણ્ડલૂપમવચનઞ્ચ સમત્થિતં હોતિ, ચતુત્થં પન ભૂતકસિણં ભૂતપ્પટિચ્છાયમેવ ઝાનસ્સ ગોચરભાવં ગચ્છતીતિ તસ્સેવં અરૂપપટિભાગતા યુત્તાતિ વાયોકસિણેયેવ પરિકમ્મં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

ધીતિ જિગુચ્છનત્થે નિપાતો, તસ્મા ધિ ચિત્તન્તિ ચિત્તં જિગુચ્છામિ. ધિ વતેતં ચિત્તન્તિ એતં મમ ચિત્તં જિગુચ્છિતં વત હોતુ. વતાતિ સમ્ભાવને. તેન જિગુચ્છનં સમ્ભાવેન્તો વદતિ. નામાતિ ચ સમ્ભાવને એવ. તેન ચિત્તસ્સ અભાવં સમ્ભાવેતિ. ચિત્તસ્સ ભાવાભાવેસુ આદીનવાનિસંસે દસ્સેતું ‘‘ચિત્તઞ્હી’’તિઆદિ વુત્તં. ખન્તિં રુચિં ઉપ્પાદેત્વાતિ ચિત્તસ્સ અભાવો એવ સાધુ સુટ્ઠૂતિ ઇમં દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિં તત્થ ચ અભિરુચિં ઉપ્પાદેત્વા. તથા ભાવિતસ્સ ઝાનસ્સ ઠિતિભાગિયભાવપ્પત્તિયા અપરિહીનજ્ઝાના. તિત્થાયતને પબ્બજિતસ્સેવ તથા ઝાનભાવના હોતીતિ આહ ‘‘મનુસ્સલોકે’’તિ. પણિહિતો અહોસીતિ મરણસ્સ આસન્નકાલે ઠપિતો અહોસિ. યદિ ઠાનાદિના આકારેન નિબ્બત્તેય્ય કમ્મબલેન, યાવ ભેદા તેનેવાકારેન તિટ્ઠેય્યાતિ આહ ‘‘તેન ઇરિયાપથેના’’તિઆદિ. એવરૂપાનમ્પીતિ એવં અચેતનાનમ્પિ. પિ-સદ્દેન પગેવ સચેતનાનન્તિ દસ્સેતિ. કથં પન અચેતનાનં નેસં પચ્ચયાહારસ્સ ઉપકપ્પનન્તિ ચોદનં સન્ધાય તત્થ નિદસ્સનં દસ્સેન્તો ‘‘યથા’’તિઆદિમાહ. તેન ન કેવલમાગમોયેવ, અયમેત્થ યુત્તીતિ દસ્સેતિ. તાવ તિટ્ઠન્તીતિ ઉક્કંસતો પઞ્ચ મહાકપ્પસતાનિ તિટ્ઠન્તિ.

યે ઉટ્ઠાનવીરિયેન દિવસં વીતિનામેત્વા તસ્સ નિસ્સન્દફલમત્તં કિઞ્ચિદેવ લભિત્વા જીવિકં કપ્પેન્તિ, તે ઉટ્ઠાનફલૂપજીવિનો. યે પન અત્તનો પુઞ્ઞફલમેવ ઉપજીવન્તિ, તે પુઞ્ઞફલૂપજીવિનો. નેરયિકાનં પન નેવ ઉટ્ઠાનવીરિયવસેન જીવિકકપ્પનં, પુઞ્ઞફલસ્સ પન લેસોપિ નત્થીતિ વુત્તં ‘‘યે પન નેરયિકા…પે… જીવીતિ વુત્તા’’તિ. પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણસ્સ આહરણેન મનોસઞ્ચેતના આહારોતિ વુત્તા, ન યસ્સ કસ્સચિ ફલસ્સાતિ અધિપ્પાયેન ‘‘કિં પઞ્ચ આહારા અત્થી’’તિ ચોદેતિ. આચરિયો નિપ્પરિયાયાહારે અધિપ્પેતે ‘‘સિયા તવ ચોદના અવસરા, સા પન એત્થ અનવસરા’’તિ ચ દસ્સેન્તો ‘‘પઞ્ચ, ન પઞ્ચાતિ ઇદં ન વત્તબ્બ’’ન્તિ વત્વા પરિયાયાહારસ્સેવ પનેત્થ અધિપ્પેતભાવં દસ્સેન્તો ‘‘નનુ પચ્ચયો આહારો’તિ વુત્તમેત’’ન્તિ આહ. તસ્માતિ યસ્સ કસ્સચિ પચ્ચયસ્સ આહારોતિ ઇચ્છિતત્તા. ઇદાનિ વુત્તમેવત્થં પાળિયા સમત્થેન્તો ‘‘યં સન્ધાયા’’તિઆદિમાહ.

મુખ્યાહારવસેનપિ નેરયિકાનં આહારટ્ઠિતિકતં દસ્સેતું ‘‘કબળીકારાહારં…પે… સાધેતી’’તિ વુત્તં. યદિ એવં નેરયિકા સુખપ્પટિસંવેદિનોપિ હોન્તીતિ? નોતિ દસ્સેતું ‘‘ખેળો હી’’તિઆદિ વુત્તં. તયોતિ તયો અરૂપાહારા કબળીકારાહારસ્સ અભાવતો. અવસેસાનન્તિ અસઞ્ઞસત્તેહિ અવસેસાનં કામભવાદીસુ નિબ્બત્તસત્તાનં. પચ્ચયાહારો હિ સબ્બેસં સાધારણોતિ.

પઠમમહાપઞ્હસુત્તવણ્ણના નિટ્ઠિતા.