૭. વીરિયારમ્ભાદિવગ્ગવણ્ણના

૬૧. સત્તમસ્સ પઠમે વીરાનં કમ્મન્તિ વીરિયં, વિધિના વા ઈરયિતબ્બં પવત્તેતબ્બન્તિ વીરિયં, તદેવ કુસલકિરિયાય પધાનટ્ઠેન આરમ્ભો વીરિયારમ્ભો. આરદ્ધવીરિયતા પગ્ગહિતવીરિયતા પરિપુણ્ણવીરિયતાતિ પચ્ચેકં વીરિયતાસદ્દો યોજેતબ્બો.

૬૨. દુતિયે મહતી ઇચ્છા એતસ્સાતિ મહિચ્છો, તસ્સ ભાવો મહિચ્છતા. મહાવિસયો લોભો મહાલોભો મહન્તાનં વત્થૂનં બહૂનઞ્ચ અભિગિજ્ઝનતો. ઇતરીતરાતિઆદિના પબ્બજિતાનં ઉપ્પજ્જનમહિચ્છતા વુત્તા. પઞ્ચહિ કામગુણેહીતિઆદિ ગહટ્ઠાનં વસેન વુત્તં. ઇચ્છાતિ સભાવનિદ્દેસો. ઇચ્છાગતાતિ ઇચ્છાપવત્તા. મહિચ્છતાતિ મહાઇચ્છતા. અત્થતો પનાયં રાગો એવાતિ વુત્તં – ‘‘રાગો સારાગો’’તિઆદિ.

૬૩. તતિયે અપ્પિચ્છસ્સાતિ એત્થ અપ્પ-સદ્દો અભાવત્થો ‘‘અપ્પાબાધો હોતિ અપ્પાતઙ્કો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૩૦૪) વિયાતિ આહ – ‘‘અનિચ્છસ્સા’’તિ. લોકે પાકટસ્સ હિ અક્ખિરોગકુચ્છિરોગાદિભેદસ્સ આબાધસ્સ અભાવં સન્ધાય ‘‘અપ્પાબાધો’’તિ વુત્તં. ઇદાનિ વુત્તમેવત્થં પાકટતરં કાતું ‘‘એત્થ હી’’તિઆદિ વુત્તં. બ્યઞ્જનં સાવસેસં વિય પરિત્તકેપિ અપ્પસદ્દસ્સ દિસ્સમાનત્તા. અત્થો પન નિરવસેસો સબ્બસો પચ્ચયિચ્છાય અભાવસ્સ અધિપ્પેતત્તા. તેનાહ – ‘‘ન હી’’તિઆદિ.

ઇચ્છાય અભાવેનેવ અપ્પિચ્છો નામ હોતીતિ ઇમમત્થં પકારન્તરેન દીપેતું – ‘‘અપિચા’’તિઆદિ વુત્તં. અત્રિચ્છતા નામ અત્ર અત્ર ઇચ્છા. અસન્તગુણસમ્ભાવનતાય પાપા લામિકા નિહીના ઇચ્છા પાપિચ્છતા. યાય પચ્ચયુપ્પાદનત્થં અત્તનિ વિજ્જમાનગુણે સમ્ભાવેતિ, પચ્ચયાનં પટિગ્ગહણે ચ ન મત્તં જાનાતિ, અયં મહિચ્છતા. અસન્તગુણસમ્ભાવનતાતિ અત્તનિ અવિજ્જમાનાનં ગુણાનં વિજ્જમાનાનં વિય પરેસં પકાસના. સન્તગુણસમ્ભાવનતાતિ ઇચ્છાચારે ઠત્વા અત્તનિ વિજ્જમાનસીલધુતધમ્માદિગુણવિભાવના. તાદિસસ્સપિ પટિગ્ગહણે અમત્તઞ્ઞુતાપિ હોતિ, સાપિ અભિધમ્મે આગતાયેવાતિ સમ્બન્ધો. દુસ્સન્તપ્પયોતિ દુત્તપ્પયો.

અતિલૂખભાવન્તિ પત્તચીવરવસેન અતિવિય લૂખભાવં. તદસ્સ દિસ્વા મનુસ્સા ‘‘અયં અમઙ્ગલદિવસો, સુમ્ભકસિનિદ્ધપત્તચીવરો અય્યો પુબ્બઙ્ગમો કાતબ્બો’’તિ ચિન્તેત્વા, ‘‘ભન્તે, થોકં બહિ હોથા’’તિ આહંસુ. ઉમ્મુજ્જીતિ મનુસ્સાનં અજાનન્તાનંયેવ પથવિયં નિમુજ્જિત્વા ગણ્હન્તોયેવ ઉમ્મુજ્જિ. યદિ થેરો ‘‘ખીણાસવભાવં જાનન્તૂ’’તિ ઇચ્છેય્ય, ન નં મનુસ્સા ‘‘બહિ હોથા’’તિ વદેય્યું, ખીણાસવાનં પન તથાચિત્તમેવ ન ઉપ્પજ્જેય્ય.

અપ્પિચ્છતાપધાનં પુગ્ગલાધિટ્ઠાનં ચતુબ્બિધઇચ્છાપભેદં દસ્સેત્વા પુનપિ પુગ્ગલાધિટ્ઠાનેન ચતુબ્બિધં ઇચ્છાભેદં દસ્સેન્તો ‘‘અપરોપિ ચતુબ્બિધો અપ્પિચ્છો’’તિઆદિમાહ. પચ્ચયઅપ્પિચ્છોતિ પચ્ચયેસુ ઇચ્છારહિતો. ધુતઙ્ગઅપ્પિચ્છોતિ ધુતગુણસમ્ભાવનાય ઇચ્છારહિતો. પરિયત્તિઅપ્પિચ્છોતિ બહુસ્સુતસમ્ભાવનાય ઇચ્છારહિતો. અધિગમઅપ્પિચ્છોતિ ‘‘અરિયો’’તિ સમ્ભાવનાય ઇચ્છારહિતો. દાયકસ્સ વસન્તિ અપ્પં વા યં દાતુકામો બહું વાતિ દાયકસ્સ ચિત્તસ્સ વસં, અજ્ઝાસયન્તિ અત્થો. દેય્યધમ્મસ્સ વસન્તિ દેય્યધમ્મસ્સ અબહુભાવં. અત્તનો થામન્તિ અત્તનો પમાણં. યત્તકેન અત્તા યાપેતિ, તત્તકસ્સેવ ગહણં. યદિ હીતિઆદિ સઙ્ખેપતો વુત્તસ્સ અત્થસ્સ વિવરણં. પમાણેનેવાતિ યાપનપ્પમાણેનેવ.

એકભિક્ખુપિ નાઞ્ઞાસીતિ સોસાનિકવત્તે સમ્મદેવ વત્તિતત્તા એકોપિ ભિક્ખુ ન અઞ્ઞાસિ. અબ્બોકિણ્ણન્તિ અવિચ્છેદં. દુતિયો મં જાનેય્યાતિ દુતિયો સહાયભૂતોપિ યથા મં જાનિતું ન સક્કુણેય્ય, તથા સટ્ઠિ વસ્સાનિ નિરન્તરં સુસાને વસામિ, તસ્મા અહં અહો સોસાનિકુત્તમો. ઉપકારો હુત્વાતિ ઉગ્ગહપરિપુચ્છાદીહિ પરિયત્તિધમ્મવસેન ઉપકારો હુત્વા. ધમ્મકથાય જનપદં ખોભેત્વાતિ લોમહંસનસાધુકારદાનચેલુક્ખેપાદિવસેન સન્નિપતિતં ઇતરઞ્ચ ‘‘કથં નુ ખો અપ્પં અય્યસ્સ સન્તિકે ધમ્મં સોસ્સામા’’તિ કોલાહલવસેન મહાજનં ખોભેત્વા? યદિ થેરો બહુસ્સુતભાવં જાનાપેતું ઇચ્છેય્ય, પુબ્બેવ જનપદં ખોભેન્તો ધમ્મં કથેય્ય. ગતોતિ ‘‘અયં સો, યેન રત્તિયં ધમ્મકથા કતા’’તિ જાનનભાવેન પરિયત્તિઅપ્પિચ્છતાય પુરારુણાવ ગતો.

તયો કુલપુત્તા વિયાતિ પાચીનવંસદાયે સામગ્ગિવાસંવુટ્ઠા અનુરુદ્ધો, નન્દિયો, કિમિલોતિ ઇમે તયો કુલપુત્તા વિય. એતેસુપિ હિ અનુરુદ્ધત્થેરેન ભગવતા ‘‘અત્થિ પન વો અનુરુદ્ધા એવં અપ્પમત્તાનં આતાપીનં પહિતત્તાનં વિહરન્તાનં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મો અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસો અધિગતો ફાસુવિહારો’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૨૮) પુટ્ઠેન ‘‘ઇધ પન મયં, ભન્તે, યાવદેવ આકઙ્ખામ, વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ સવિતક્કં સવિચારં વિવેકજં પીતિસુખં પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરામા’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૩૨૮) અનુપુબ્બવિહારસમાપત્તીસુ આરોચિતાસુ ઇતરે થેરા ન ઇચ્છિંસુ. તથા હિ તે પક્કન્તે ભગવતિ આયસ્મન્તં અનુરુદ્ધં એતદવોચું – ‘‘કિન્નુ મયં આયસ્મતો અનુરુદ્ધસ્સ એવમારોચિમ્હ ‘ઇમાસઞ્ચ ઇમાસઞ્ચ વિહારસમાપત્તીનં મયં લાભિનો’તિ? યં નો આયસ્મા અનુરુદ્ધો ભગવતો સમ્મુખાપિ આસવાનં ખયં પકાસેતી’’તિ? ઘટીકારોપિ અત્તનો અરિયભાવે કિકિસ્સ રઞ્ઞો ભગવતા આરોચિતે ન અત્તમનો અહોસિ? તેનાહ – ‘‘ઘટીકારકુમ્ભકારો વિયા’’તિ. ઇમસ્મિં પનત્થેતિ ‘‘યથયિદં, ભિક્ખવે, અપ્પિચ્છતા’’તિ વુત્તે અપ્પિચ્છતાસઙ્ખાતે અત્થે. બલવઅલોભેનાતિ દળ્હતરપ્પવત્તિકેન અલોભેન.

૬૪. ચતુત્થે નત્થિ એતસ્સ સન્તુટ્ઠીતિ અસન્તુટ્ઠિ, તસ્સ ભાવો અસન્તુટ્ઠિતા. તં પન સરૂપતો દસ્સેન્તો ‘‘અસન્તુટ્ઠે પુગ્ગલે…પે… લોભો’’તિ આહ. સેવન્તસ્સાતિઆદીનિ અઞ્ઞમઞ્ઞવેવચનાનિ.

૬૫-૬૭. પઞ્ચમે તુસ્સનં તુટ્ઠિ, સમં, સકેન, સન્તેન વા તુટ્ઠિ એતસ્સાતિ સન્તુટ્ઠિ, તસ્સ ભાવો સન્તુટ્ઠિતા. યસ્સ સન્તોસસ્સ અત્થિતાય ભિક્ખુ ‘‘સન્તુટ્ઠો’’તિ વુચ્ચતિ, તં દસ્સેન્તો ‘‘ઇતરીતરપચ્ચયસન્તોસેન સમન્નાગતસ્સા’’તિ આહ – ચીવરાદિકે યત્થ કત્થચિ કપ્પિયે પચ્ચયે સન્તુસ્સનેન સમઙ્ગીભૂતસ્સાતિ અત્થો. અથ વા ઇતરં વુચ્ચતિ હીનં પણીતતો અઞ્ઞત્તા, તથા પણીતમ્પિ ઇતરં હીનતો અઞ્ઞત્તા. અપેક્ખાસિદ્ધા હિ ઇતરતા. ઇતિ યેન ધમ્મેન હીનેન વા પણીતેન વા ચીવરાદિપચ્ચયેન સન્તુસ્સતિ, સો તથા પવત્તો અલોભો ઇતરીતરપચ્ચયસન્તોસો, તેન સમન્નાગતસ્સ. યથાલાભં અત્તનો લાભાનુરૂપં સન્તોસો યથાલાભસન્તોસો. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો. લબ્ભતીતિ વા લાભો, યો યો લાભો યથાલાભો, તેન સન્તોસો યથાલાભસન્તોસો. બલન્તિ કાયબલં. સારુપ્પન્તિ ભિક્ખુનો અનુચ્છવિકતા.

યથાલદ્ધતો અઞ્ઞસ્સ અપત્થના નામ સિયા અપ્પિચ્છતાપિ પવત્તિઆકારોતિ તતો વિનિવેચિતમેવ સન્તોસસ્સ સરૂપં દસ્સેન્તો ‘‘લભન્તોપિ ન ગણ્હાતી’’તિ આહ. તં પરિવત્તેત્વા પકતિદુબ્બલાદીનં ગરુચીવરં અફાસુભાવાવહં સરીરખેદાવહઞ્ચ હોતીતિ પયોજનવસેન ન અત્રિચ્છતાદિવસેન તં પરિવત્તેત્વા લહુકચીવરપરિભોગો સન્તોસવિરોધિ ન હોતીતિ આહ – ‘‘લહુકેન યાપેન્તોપિ સન્તુટ્ઠોવ હોતી’’તિ. મહગ્ઘચીવરં બહૂનિ વા ચીવરાનિ લભિત્વા તાનિ વિસ્સજ્જેત્વા તદઞ્ઞસ્સ ગહણં યથાસારુપ્પનયે ઠિતત્તા ન સન્તોસવિરોધીતિ આહ – ‘‘તેસં…પે… ધારેન્તોપિ સન્તુટ્ઠોવ હોતી’’તિ. એવં સેસપચ્ચયેસુપિ યથાસારુપ્પનિદ્દેસે અપિ-સદ્દગ્ગહણે અધિપ્પાયો વેદિતબ્બો. મુત્તહરીતકન્તિ ગોમુત્તપરિભાવિતં, પૂતિભાવેન વા છડ્ડિતં હરીતકં. બુદ્ધાદીહિ વણ્ણિતન્તિ અપ્પિચ્છતાસન્તુટ્ઠીસુ ભિક્ખૂ નિયોજેતું ‘‘પૂતિમુત્તભેસજ્જં નિસ્સાય પબ્બજ્જા’’તિઆદિના (મહાવ. ૭૩, ૧૨૮) બુદ્ધાદીહિ પસત્થં. પરમસન્તુટ્ઠોવ હોતિ પરમેન ઉક્કંસગતેન સન્તોસેન સમન્નાગતત્તા. યથાસારુપ્પસન્તોસોવ અગ્ગોતિ તત્થ તત્થ ભિક્ખુ સારુપ્પંયેવ નિસ્સાય સન્તુસ્સનવસેન પવત્તનતો અગ્ગો. છટ્ઠસત્તમેસુ નત્થિ વત્તબ્બં.

૬૮-૬૯. અટ્ઠમનવમેસુ ન સમ્પજાનાતીતિ અસમ્પજાનો, તસ્સ ભાવો અસમ્પજઞ્ઞં. વુત્તપ્પટિપક્ખેન સમ્પજઞ્ઞં વેદિતબ્બં.

૭૦. દસમે પાપમિત્તા દેવદત્તસદિસા. તે હિ હીનાચારતાય, દુક્ખસ્સ વા સમ્પાપકતાય ‘‘પાપા’’તિ વુચ્ચન્તિ. તેનાકારેન પવત્તાનન્તિ યો પાપમિત્તસ્સ ખન્તિ રુચિ અધિમુત્તિ તન્નિન્નતાતંસમ્પવઙ્કતાદિઆકારો, તેનાકારેન પવત્તાનં. ચતુન્નં ખન્ધાનમેવેતં નામન્તિ ચતુન્નં અરૂપક્ખન્ધાનં ‘‘પાપમિત્તતા’’તિ એતં નામં. યસ્મા અસ્સદ્ધિયાદિપાપધમ્મસમન્નાગતા પુગ્ગલા વિસેસતો પાપા પુઞ્ઞધમ્મવિમોક્ખતાય, તે યસ્સ મિત્તા સહાયા, સો પાપમિત્તો, તસ્સ ભાવો પાપમિત્તતા. તેનાહ – ‘‘યે તે પુગ્ગલા અસ્સદ્ધા’’તિઆદિ.

વીરિયારમ્ભાદિવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.