૨. નીવરણપ્પહાનવગ્ગવણ્ણના

૧૧. દુતિયસ્સાતિ દુતિયવગ્ગસ્સ. એકધમ્મમ્પીતિ એત્થ ‘‘એકસભાવમ્પી’’તિ ઇમિના સભાવત્થોયં ધમ્મસદ્દો ‘‘કુસલા ધમ્મા’’તિઆદીસુ વિયાતિ દસ્સિતં હોતિ. યદગ્ગેન ચ સભાવત્થો, તદગ્ગેન નિસ્સત્તત્થો સિદ્ધો એવાતિ ‘‘નિસ્સત્તટ્ઠેન ધમ્મો વેદિતબ્બો’’તિ વુત્તં. સુભનિમિત્તન્તિ ધમ્મપરિયાયેન વુત્તં. તઞ્હિ અત્થતો કામચ્છન્દો વા સિયા. સો હિ અત્તનો ગહણાકારેન સુભન્તિ, તેનાકારેન પવત્તનકસ્સ અઞ્ઞસ્સ કામચ્છન્દસ્સ નિમિત્તત્તા ‘‘સુભનિમિત્ત’’ન્તિ ચ વુચ્ચતિ. તસ્સ આરમ્મણં વા સુભનિમિત્તં. ઇટ્ઠઞ્હિ ઇટ્ઠાકારેન વા ગય્હમાનં રૂપાદિઆરમ્મણં ‘‘સુભનિમિત્ત’’ન્તિ વુચ્ચતિ. આરમ્મણમેવ ચેત્થ નિમિત્તં. તથા હિ વક્ખતિ – ‘‘સુભનિમિત્તન્તિ રાગટ્ઠાનિયં આરમ્મણ’’ન્તિ. સમુચ્ચયત્થો વા-સદ્દો અનેકત્થત્તા નિપાતાનં. ભિય્યોભાવાયાતિ પુનપ્પુનં ભાવાય. વેપુલ્લાયાતિ વિપુલભાવાય, વડ્ઢિયાતિ અત્થો. અજાતો નિજ્જાતો. સેસપદાનિ તસ્સેવ વેવચનાનિ. કામેસૂતિ પઞ્ચસુ કામગુણેસુ. કામચ્છન્દોતિ કામસઙ્ખાતો છન્દો, ન કત્તુકમ્યતાછન્દો ન ધમ્મચ્છન્દો. કામનવસેન રજ્જનવસેન ચ કામો એવ રાગો કામરાગો. કામનવસેન નન્દનવસેન ચ કામો એવ નન્દીતિ કામનન્દી. કામનવસેન તણ્હાયનવસેન ચ કામતણ્હા. આદિસદ્દેન ‘‘કામસ્નેહો કામપરિળાહો કામમુચ્છા કામજ્ઝોસાન’’ન્તિ એતેસં પદાનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. તત્થ વુત્તનયેનેવ કામત્થં વિદિત્વા સિનેહનટ્ઠેન કામસ્નેહો, પરિળાહનટ્ઠેન કામપરિળાહો, મુચ્છનટ્ઠેન કામમુચ્છા, ગિલિત્વા પરિનિટ્ઠાપનટ્ઠેન કામજ્ઝોસાનં વેદિતબ્બં. કામચ્છન્દો એવ કુસલપ્પવત્તિતો ચિત્તસ્સ નીવરણટ્ઠેન કામચ્છન્દનીવરણં, સોતિ કામચ્છન્દો. અસમુદાચારવસેનાતિ અસમુદાચારભાવેન. અનનુભૂતારમ્મણવસેનાતિ ‘‘ઇદં નામેત’’ન્તિ વત્થુવસેન ઉત્વા તસ્મિં અત્તભાવે અનનુભૂતસ્સ આરમ્મણસ્સ વસેન. રૂપસદ્દાદિભેદં પન આરમ્મણં એકસ્મિમ્પિ અત્તભાવે અનનુભૂતં નામ નત્થેવ, કિમઙ્ગં પન અનાદિમતિ સંસારે.

યં વુત્તં – ‘‘અસમુદાચારવસેન ચા’’તિઆદિ, તં અતિસંખિત્તન્તિ વિત્થારતો દસ્સેતું – ‘‘તત્થા’’તિઆદિમાહ. તત્થ ભવગ્ગહણેન મહગ્ગતભવો ગહિતો. સો હિ ઓળારિકકિલેસસમુદાચારરહિતો. તજ્જનીયકમ્મકતાદિકાલે પારિવાસિકકાલે ચ ચરિતબ્બાનિ દ્વેઅસીતિ ખુદ્દકવત્તાનિ નામ. ન હિ તાનિ સબ્બાસુ અવત્થાસુ ચરિતબ્બાનિ, તસ્મા તાનિ ન મહાવત્તેસુ અન્તોગધાનીતિ ‘‘ચુદ્દસ મહાવત્તાની’’તિ વુત્તં. તથા આગન્તુકવત્તઆવાસિકગમિક-અનુમોદનભત્તગ્ગ- પિણ્ડચારિકઆરઞ્ઞકસેનાસનજન્તાઘરવચ્ચકુટિઉપજ્ઝાય- સદ્ધિવિહારિકઆચરિય-અન્તેવાસિકવત્તાનીતિ એતાનિ ચુદ્દસ મહાવત્તાનિ નામાતિ વુત્તં. ઇતરાનિ પન ‘‘પારિવાસિકાનં ભિક્ખૂનં વત્તં પઞ્ઞાપેસ્સામી’’તિ (ચૂળવ. ૭૫) આરભિત્વા ‘‘ન ઉપસમ્પાદેતબ્બં, ન છમાયં ચઙ્કમન્તે ચઙ્કમે ચઙ્કમિતબ્બ’’ન્તિ (ચૂળવ. ૮૧) વુત્તાનિ પકતત્તે ચરિતબ્બવત્તાનિ છસટ્ઠિ, તતો પરં ‘‘ન, ભિક્ખવે, પારિવાસિકેન ભિક્ખુના પારિવાસિકવુડ્ઢતરેન ભિક્ખુના સદ્ધિં, મૂલાયપટિકસ્સનારહેન, માનત્તારહેન, માનત્તચારિકેન, અબ્ભાનારહેન ભિક્ખુના સદ્દિં એકચ્છન્ને આવાસે વત્થબ્બ’’ન્તિઆદીનિ પકતત્તે ચરિતબ્બેહિ અનઞ્ઞત્તા વિસું વિસું અગણેત્વા પારિવાસિકવુડ્ઢતરાદીસુ પુગ્ગલન્તરેસુ ચરિતબ્બત્તા તેસં વસેન સમ્પિણ્ડેત્વા એકેકં કત્વા ગણિતાનિ પઞ્ચાતિ એકસત્તતિવત્તાનિ. ઉક્ખેપનીયકમ્મકતવત્તેસુ વત્તપઞ્ઞાપનવસેન વુત્તં – ‘‘ન પકતત્તસ્સ ભિક્ખુનો અભિવાદનં પચ્ચુટ્ઠાનં…પે… પિટ્ઠિપરિકમ્મં સાદિતબ્બ’’ન્તિ ઇદં અભિવાદનાદીનં અસ્સાદિયનં એકં, ‘‘ન પકતત્તો ભિક્ખુ સીલવિપત્તિયા અનુદ્ધંસેતબ્બો’’તિઆદીનિ (ચૂળવ. ૫૧) ચ દસાતિ એવં દ્વાસીતિ હોન્તિ. એતેસ્વેવ પન કાનિચિ તજ્જનીયકમ્મકતાદિવત્તાનિ કાનિચિ પારિવાસિકાદિવત્તાનીતિ અગ્ગહિતગ્ગહણેન દ્વાવીસતિવત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ‘‘ચુદ્દસ મહાવત્તાની’’તિ વત્વાપિ ‘‘આગન્તુકગમિકવત્તાનિ ચા’’તિ ઇમેસં વિસું ગહણં ઇમાનિ અભિણ્હં સમ્ભવન્તીતિ કત્વા. કિલેસો ઓકાસં ન લભતિ સબ્બદા વત્તપ્પટિપત્તિયંયેવ બ્યાવટચિત્તતાય. અયોનિસોમનસિકારન્તિ અનિચ્ચાદીસુ ‘‘નિચ્ચ’’ન્તિઆદિના પવત્તં અનુપાયમનસિકારં. સતિવોસ્સગ્ગન્તિ સતિયા વિસ્સજ્જનં, સતિવિરહન્તિ અત્થો. એવમ્પીતિ વક્ખમાનાપેક્ખાય અવુત્તસમ્પિણ્ડનત્થો પિ-સદ્દો.

અનુસન્ધિવસેનાતિ પુચ્છાનુસન્ધિઆદિઅનુસન્ધિવસેન. પુબ્બાપરવસેનાતિ પુબ્બાપરગન્થસલ્લક્ખણવસેન. ગણ્હન્તસ્સાતિ આચરિયમુખતો ગણ્હન્તસ્સ. સજ્ઝાયન્તસ્સાતિ આચરિયમુખતો ઉગ્ગહિતગન્થં સજ્ઝાયન્તસ્સ. વાચેન્તસ્સાતિ પાળિં તદત્થઞ્ચ ઉગ્ગણ્હાપનવસેન પરેસં વાચેન્તસ્સ. દેસેન્તસ્સાતિ દેસનાવસેન પરેસં ધમ્મં દેસેન્તસ્સ. પકાસેન્તસ્સાતિ અત્તનો અત્તનો સંસયટ્ઠાને પુચ્છન્તાનં યાથાવતો અત્થં પકાસેન્તસ્સ. કિલેસો ઓકાસં ન લભતિ રત્તિન્દિવં ગન્થકમ્મેસુયેવ બ્યાવટચિત્તતાય. એવમ્પીતિ વુત્તસમ્પિણ્ડનત્થો પિ-સદ્દો. એવં સેસેસુપિ.

ધુતઙ્ગધરો હોતીતિ વુત્તમેવત્થં પકાસેતિ ‘‘તેરસ ધુતઙ્ગગુણે સમાદાય વત્તતી’’તિ. બાહુલ્લાયાતિ ચીવરાદિપચ્ચયબાહુલ્લાય. યથા ચીવરાદયો પચ્ચયા બહુલં ઉપ્પજ્જન્તિ, તથા આવત્તસ્સ પવત્તસ્સાતિ અત્થો. પરિહીનજ્ઝાનસ્સાતિ ઝાનન્તરાયકરેન વિસભાગરૂપદસ્સનાદિના કેનચિ નિમિત્તેન પરિહીનજ્ઝાનસ્સ. વિસ્સટ્ઠજ્ઝાનસ્સાતિ અસમાપજ્જનવસેન પરિચ્ચત્તજ્ઝાનસ્સ. ભસ્સાદીસૂતિ આદિ-સદ્દેન ગણસઙ્ગણિકનિદ્દાનવકમ્માદિં સઙ્ગણ્હાતિ. સત્તસુ વા અનુપસ્સનાસૂતિ એત્થ સત્ત અનુપસ્સના નામ અનિચ્ચાનુપસ્સના દુક્ખાનુપસ્સના અનત્તાનુપસ્સના નિબ્બિદાનુપસ્સના વિરાગાનુપસ્સના નિરોધાનુપસ્સના પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સના ખયાનુપસ્સના વયાનુપસ્સના વિપરિણામાનુપસ્સના અનિમિત્તાનુપસ્સના અપ્પણિહિતાનુપસ્સના સુઞ્ઞતાનુપસ્સના અધિપઞ્ઞાધમ્મવિપસ્સના યથાભૂતઞાણદસ્સનં આદીનવાનુપસ્સના પટિસઙ્ખાનુપસ્સના વિવટ્ટાનુપસ્સનાતિ ઇમાસુ અટ્ઠારસસુ મહાવિપસ્સનાસુ આદિતો વુત્તા અનિચ્ચાનુપસ્સનાદિ-પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સનાપરિયન્તા સત્ત. એત્થ યં વત્તબ્બં, તં વિસુદ્ધિમગ્ગસંવણ્ણનાતો (વિસુદ્ધિ. મહાટી. ૨.૭૪૧) ગહેતબ્બં.

અનાસેવનતાયાતિ પુરિમત્તભાવે ઝાનેન વિક્ખમ્ભિતકિલેસસ્સ કામચ્છન્દાદિઆસેવનાય અભાવતો. અનનુભૂતપુબ્બન્તિ તસ્મિં અત્તભાવે અનનુભૂતપુબ્બં. જાતોતિ એતસ્સેવ વેવચનં સઞ્જાતોતિઆદિ. નનુ ચ ખણિકત્તા સબ્બધમ્માનં ઉપ્પન્નસ્સ કામચ્છન્દસ્સ તઙ્ખણંયેવ અવસ્સં નિરોધસમ્ભવતો નિરુદ્ધે ચ તસ્મિં પુન અઞ્ઞસ્સેવ ઉપ્પજ્જનતો ચ કથં તસ્સ પુનપ્પુનભાવો રાસિભાવો ચાતિ આહ – ‘‘તત્થ સકિં ઉપ્પન્નો કામચ્છન્દો’’તિઆદિ. અટ્ઠાનમેતન્તિ અકારણમેતં. યેન કારણેન ઉપ્પન્નો કામચ્છન્દો ન નિરુજ્ઝતિ, નિરુદ્ધો ચ સ્વેવ પુન ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, તાદિસં કારણં નત્થીતિ અત્થો.

રાગટ્ઠાનિયન્તિ રાગજનકં. અનિચ્ચાદીસુ નિચ્ચાદિવસેન વિપરીતમનસિકારો, ઇધ અયોનિસોમનસિકારોતિ આહ – ‘‘અનિચ્ચે નિચ્ચ’’ન્તિઆદિ. અયોનિસોમનસિકારોતિ અનુપાયમનસિકારો, કુસલધમ્મપ્પવત્તિયા અકારણભૂતો મનસિકારોતિ અત્થો. ઉપ્પથમનસિકારોતિ કુસલધમ્મપ્પવત્તિયા અમગ્ગભૂતો મનસિકારો. સચ્ચવિપ્પટિકૂલેનાતિ સચ્ચાભિસમયસ્સ અનુનુલોમવસેન. આવજ્જનાતિઆદિના આવજ્જનાય પચ્ચયભૂતા તતો પુરિમુપ્પન્ના મનોદ્વારિકા અકુસલજવનપ્પવત્તિ ફલવોહારેન તથા વુત્તા. તસ્સ હિ વસેન સા અકુસલપ્પવત્તિયા ઉપનિસ્સયો હોતિ. આવજ્જનાતિ ભવઙ્ગચિત્તં આવજ્જયતીતિ આવજ્જના. અનુ અનુ આવજ્જેતીતિ અન્વાવજ્જના. ભવઙ્ગારમ્મણતો અઞ્ઞં આભુજતીતિ આભોગો. સમન્નાહરતીતિ સમન્નાહારો. તદેવારમ્મણં અત્તાનં અનુબન્ધિત્વા ઉપ્પજ્જમાનો મનસિ કરોતિ ઠપેતીતિ મનસિકારો. અયં વુચ્ચતિ અયોનિસોમનસિકારોતિ અયં અનુપાયઉપ્પથમનસિકારલક્ખણો અયોનિસોમનસિકારો નામ વુચ્ચતિ.

૧૨. દુતિયે ભત્તબ્યાપત્તિ વિયાતિ ભત્તસ્સ પૂતિભાવેન વિપ્પકારપ્પત્તિ વિય, ચિત્તસ્સ બ્યાપજ્જનન્તિ ચિત્તસ્સ વિકારભાવાપાદનં. તેનેવાહ – ‘‘પકતિવિજહનભાવો’’તિ. બ્યાપજ્જતિ તેન ચિત્તં પૂતિકુમ્માસાદયો વિય પુરિમપકતિં જહતીતિ બ્યાપાદો. પટિઘોયેવ ઉપરૂપરિ ઉપ્પજ્જમાનસ્સ પટિઘસ્સ નિમિત્તભાવતો પટિઘનિમિત્તં, પટિઘસ્સ ચ કારણભૂતં આરમ્મણં પટિઘનિમિત્તન્તિ આહ – ‘‘પટિઘસ્સપિ પટિઘારમ્મણસ્સપિ એતં અધિવચન’’ન્તિ. અટ્ઠકથાયન્તિ મહાઅટ્ઠકથાયં.

૧૩. તતિયે થિનતા થિનં, સપ્પિપિણ્ડો વિય અવિપ્ફારિકતાય ચિત્તસ્સ ઘનભાવો બદ્ધતાતિ અત્થો. મેધતીતિ મિદ્ધં, અકમ્મઞ્ઞભાવેન હિંસતીતિ અત્થો. ‘‘યા તસ્મિં સમયે ચિત્તસ્સ અકલ્યતા’’તિઆદિના (ધ. સ. ૧૧૬૨) થિનસ્સ, ‘‘યા તસ્મિં સમયે કાયસ્સ અકલ્યતા’’તિઆદિના (ધ. સ. ૧૧૬૩) ચ મિદ્ધસ્સ અભિધમ્મે નિદ્દિટ્ઠત્તા વુત્તં – ‘‘ચિત્તસ્સ અકમ્મઞ્ઞતા થિનં, તિણ્ણં ખન્ધાનં અકમ્મઞ્ઞતા મિદ્ધ’’ન્તિ. સતિપિ અઞ્ઞમઞ્ઞાવિપ્પયોગે ચિત્તકાયલહુતાદીનં વિય ચિત્તચેતસિકાનં યથાક્કમં તંતંવિસેસો સિયા, યા તેસં અકલ્યતાદીનં વિસેસપચ્ચયતા, અયમેતેસં સભાવોતિ દટ્ઠબ્બં. કપિમિદ્ધસ્સાતિ વુત્તમેવત્થં વિભાવેતિ ‘‘પચલાયિકભાવસ્સા’’તિ. અક્ખિદલાનં પચલભાવં કરોતીતિ પચલાયિકો, પચલાયિકસ્સ ભાવો પચલાયિકભાવો, પચલાયિકત્તન્તિ વુત્તં હોતિ. ઉભિન્નન્તિ થિનમિદ્ધાનં. ‘‘વિત્થારો વેદિતબ્બો’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. ચિત્તસ્સ અકલ્યતાતિ ચિત્તસ્સ ગિલાનભાવો. ગિલાનો હિ અકલ્યકોતિ વુચ્ચતિ. વિનયેપિ વુત્તં – ‘‘નાહં, ભન્તે, અકલ્યકો’’તિ (પારા. ૧૫૧). કાલં ખમતીતિ હિ કલ્યં, અરોગતા, તસ્સં નિયુત્તો કલ્યકો, ન કલ્યકો અકલ્યકો. અકમ્મઞ્ઞતાતિ ચિત્તગેલઞ્ઞસઙ્ખાતોવ અકમ્મઞ્ઞતાકારો. ઓલીયનાતિ ઓલીયનાકારો. ઇરિયાપથૂપત્થમ્ભિતઞ્હિ ચિત્તં ઇરિયાપથં સન્ધારેતું અસક્કોન્તં રુક્ખે વગ્ગુલિ વિય ખીલે લગ્ગિતફાણિતવારકો વિય ચ ઓલીયતિ લમ્બતિ, તસ્સ તં આકારં સન્ધાય – ‘‘ઓલીયના’’તિ વુત્તં. દુતિયપદં ઉપસગ્ગેન વડ્ઢિતં. કાયસ્સાતિ વેદનાદિક્ખન્ધત્તયસઙ્ખાતસ્સ નામકાયસ્સ. અકલ્યતા અકમ્મઞ્ઞતાતિ હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ. મેઘો વિય આકાસં ઓનય્હતીતિ ઓનાહો. ઓનય્હતીતિ ચ છાદેતિ અવત્થરતિ વાતિ અત્થો. સબ્બતોભાગેન ઓનાહોતિ પરિયોનાહો. અરતિઆદીનં અત્થો વિભઙ્ગે (વિભ. ૮૫૬) વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બોતિ તત્થ વુત્તપાળિયા દસ્સેતું – ‘‘વુત્તં હેત’’ન્તિઆદિમાહ.

તત્થ પન્તેસૂતિ દૂરેસુ, વિવિત્તેસુ વા. અધિકુસલેસૂતિ સમથવિપસ્સનાધમ્મેસુ. અરતીતિ રતિપ્પટિક્ખેપો. અરતિતાતિ અરમનાકારો. અનભિરતીતિ અનભિરતભાવો. અનભિરમનાતિ અનભિરમનાકારો. ઉક્કણ્ઠિતાતિ ઉક્કણ્ઠનાકારો. પરિતસ્સિતાતિ ઉક્કણ્ઠનવસેનેવ પરિતસ્સના, ઉક્કણ્ઠિતસ્સેવ તત્થ તત્થ તણ્હાયનાતિ વુત્તં હોતિ. પરિતસ્સિતાતિ વા કમ્પના. તન્દીતિ જાતિઆલસિયં, પકતિઆલસિયન્તિ અત્થો. તથા હિ કુસલકરણે કાયસ્સ અવિપ્ફારિકતા લીનતા જાતિઆલસિયં તન્દી નામ, ન રોગઉતુજાદીહિ કાયગેલઞ્ઞં. તન્દિયનાતિ તન્દિયનાકારો. તન્દિમનતાતિ તન્દિયા અભિભૂતચિત્તતા. અલસસ્સ ભાવો આલસ્યં, આલસ્યાયનાકારો આલસ્યાયના. આલસ્યાયિતસ્સ ભાવો આલસ્યાયિતત્તં. ઇતિ સબ્બેહિપિ ઇમેહિ પદેહિ કિલેસવસેન કાયાલસિયં કથિતં. થિનમિદ્ધકારણાનઞ્હિ રાગાદિકિલેસાનં વસેન નામકાયસ્સ આલસિયં, તદેવ રૂપકાયસ્સાપીતિ દટ્ઠબ્બં. જમ્ભનાતિ ફન્દના. પુનપ્પુનં જમ્ભના વિજમ્ભના. આનમનાતિ પુરતો નમના. વિનમનાતિ પચ્છતો નમના. સન્નમનાતિ સમન્તતો નમના. પણમનાતિ યથા તન્તતો ઉટ્ઠિતપેસકારો કિસ્મિઞ્ચિદેવ ગહેત્વા ઉજું કાયં ઉસ્સાપેતિ, એવં કાયસ્સ ઉદ્ધં ઠપના. બ્યાધિયકન્તિ ઉપ્પન્નબ્યાધિતા. ઇતિ સબ્બેહિપિ ઇમેહિ પદેહિ થિનમિદ્ધકારણાનં રાગાદિકિલેસાનં વસેન કાયબદ્ધનમેવ કથિતં. ભુત્તાવિસ્સાતિ ભુત્તવતો. ભત્તમુચ્છાતિ ભત્તગેલઞ્ઞં. બલવભત્તેન હિ મુચ્છાપત્તો વિય હોતિ. ભત્તકિલમથોતિ ભત્તેન કિલન્તભાવો. ભત્તપરિળાહોતિ ભત્તદરથો. તસ્મિઞ્હિ સમયે પરિળાહુપ્પત્તિયા ઉપહતિન્દ્રિયો હોતિ, કાયો જીરતીતિ. કાયદુટ્ઠુલ્લન્તિ ભત્તં નિસ્સાય કાયસ્સ અકમ્મઞ્ઞતં. અકલ્યતાતિઆદિ હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ. લીનન્તિ અવિપ્ફારિકતાય પટિકુટિતં. ઇતરે દ્વે આકારભાવનિદ્દેસા. થિનન્તિ સપ્પિપિણ્ડો વિય અવિપ્ફારિકતાય ઘનભાવેન ઠિતં. થિયનાતિ આકારનિદ્દેસો. થિયિભાવો થિયિતત્તં, અવિપ્ફારવસેનેવ બદ્ધતાતિ અત્થો. ઇમેહિ પન સબ્બેહિપિ પદેહિ થિનમિદ્ધકારણાનં રાગાદિકિલેસાનં વસેન ચિત્તસ્સ ગિલાનાકારો કથિતોતિ વેદિતબ્બો. પુરિમા ચત્તારો ધમ્માતિ અરતિ, તન્દી, વિજમ્ભિતા, ભત્તસમ્મદોતિ એતે ચત્તારો ધમ્મા. યદા થિનમિદ્ધં ઉપ્પન્નં હોતિ, તદા અરતિઆદીનમ્પિ સમ્ભવતો ‘‘ઉપનિસ્સયકોટિયા પન હોતી’’તિ વુત્તં, ઉપનિસ્સયકોટિયા પચ્ચયો હોતીતિ અત્થો.

૧૪. ચતુત્થે ઉદ્દતસ્સ ભાવો ઉદ્ધચ્ચં. યસ્સ ધમ્મસ્સ વસેન ઉદ્ધતં હોતિ ચિત્તં, તંસમ્પયુત્તા વા ધમ્મા, સો ધમ્મો ઉદ્દચ્ચં. કુચ્છિતં કતં કુકતં, દુચ્ચરિતં સુચરિતઞ્ચ. અકતમ્પિ હિ કુકતમેવ. એવઞ્હિ વત્તારો હોન્તિ ‘‘યં મયા ન કતં, તં કુકત’’ન્તિ. એવં કતાકતં દુચ્ચરિતં સુચરિતઞ્ચ કુકતં, તં આરબ્ભ વિપ્પટિસારવસેન પવત્તં પન ચિત્તં ઇધ કુકતન્તિ વેદિતબ્બં. તસ્સ ભાવો કુક્કુચ્ચં. ચિત્તસ્સ ઉદ્ધતાકારોતિ ચિત્તસ્સ અવૂપસમાકારોવ વુત્તો. અવૂપસમલક્ખણઞ્હિ ઉદ્ધચ્ચં. યથાપવત્તસ્સ કતાકતાકારવિસિટ્ઠસ્સ દુચ્ચરિતસુચરિતસ્સ અનુસોચનવસેન વિરૂપં પટિસરણં વિપ્પટિસારો. કુક્કુચ્ચસ્સપિ કતાકતાનુસોચનવસેન ચિત્તવિક્ખેપભાવતો અવૂપસમાકારો સમ્ભવતીતિ આહ – ‘‘ચેતસો અવૂપસમોતિ ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચસ્સેવતં નામ’’ન્તિ. સ્વેવ ચ ચેતસો અવૂપસમોતિ ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચમેવ નિદ્દિટ્ઠં. તઞ્ચ અત્તનોવ અત્તના સહજાતં ન હોતીતિ આહ – ‘‘અયં પન ઉપનિસ્સયકોટિયા પચ્ચયો હોતી’’તિ. ઉપનિસ્સયપચ્ચયતા ચ પુરિમુપ્પન્નવસેન વેદિતબ્બા.

૧૫. પઞ્ચમે વિગતા ચિકિચ્છા અસ્સાતિ વિચિકિચ્છા. સભાવં વિચિનન્તો તાય કિચ્છતીતિ વા વિચિકિચ્છા.

૧૬. છટ્ઠે હેતું વા પચ્ચયં વા ન લભતીતિ એત્થ હેતુગ્ગહણેન જનકં કારણમાહ, પચ્ચયગ્ગહણેન અનુપાલનકં કારણં. હેતુન્તિ વા ઉપાદાનકારણં. પચ્ચયન્તિ સહકારણં વુત્તં. તન્તિ કિલેસં. વિવટ્ટેત્વા અરહત્તં ગણ્હાતીતિ વિવટ્ટાભિમુખં ચિત્તં પેસેત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેન્તો અરહત્તફલં ગણ્હાતિ. ભિક્ખાય ચરન્તિ એત્થાતિ ભિક્ખાચારો, ગોચરગામસ્સેતં અધિવચનં, તસ્મિં ભિક્ખાચારે. વયં આગમ્માતિ દારભરણાનુરૂપં વયં આગમ્મ. આયૂહન્તોતિ ઉપચિનન્તો. અઙ્ગારપક્કન્તિ વીતચ્ચિકઙ્ગારેસુ પક્કં. કિં નામેતન્તિ ભિક્ખૂ ગરહન્તો આહ. જીવમાનપેતકસત્તોતિ જીવમાનો હુત્વા ‘‘તેનેવ અત્તભાવેન પેતભાવં પત્તસત્તો ભવિસ્સતી’’તિ પરિકપ્પવસેન વુત્તં. કુટન્તિ પાનીયઘટં. યાવ દારુણન્તિ અતિવિય દારુણં. વિપાકો કીદિસો ભવિસ્સતીતિ તયા કતકમ્મસ્સ આયતિં અનુભવિતબ્બવિપાકો કીદિસો ભવિસ્સતિ.

વિસઙ્ખરિત્વાતિ છેદનભેદનાદીહિ વિનાસેત્વા. દીપકમિગપક્ખિનોતિ અત્તનો નિસિન્નભાવસ્સ દીપનતો એવંલદ્ધનામા મિગપક્ખિનો, યેન અરઞ્ઞં નેત્વા નેસાદો તેસં સદ્દેન આગતાગતે મિગપક્ખિનો વધિત્વા ગણ્હાતિ. થેરન્તિ ચૂળપિણ્ડપાતિકતિસ્સત્થેરં. ઇદ્ધિયા અભિસઙ્ખરિત્વાતિ અધિટ્ઠાનાદિવસેન ઇદ્ધિં અભિસઙ્ખરિત્વા. ઉપયોગત્થે ચેતં કરણવચનં. અગ્ગિપપટિકન્તિ અચ્ચિકરણં, વિપ્ફુલિઙ્ગન્તિ અત્થો. પસ્સન્તસ્સેવાતિ અનાદરે સામિવચનં. તસ્સ થેરસ્સાતિ તસ્સ મિલક્ખતિસ્સત્થેરસ્સ. તસ્સાતિ તસ્સા અગ્ગિપપટિકાય. પટિબલસ્સાતિ ઉગ્ગહણસજ્ઝાયાદીસુ પટિબલસ્સ. દુક્ખં ઉપનિસા કારણમેતિસ્સાતિ દુક્ખૂપનિસા, દુક્ખનિબન્ધના દુક્ખહેતુકા સદ્ધાતિ વુત્તં હોતિ. વત્તમુખેન કમ્મટ્ઠાનસ્સ કથિતત્તા ‘‘વત્તસીસે ઠત્વા’’તિ વુત્તં. પલાલવરણકન્તિ પલાલપુઞ્જં.

આરમ્ભથાતિ સમથવિપસ્સનાદીસુ વીરિયં કરોથ. નિક્કમથાતિ કોસજ્જતો નિક્ખમથ, કામાનં વા પનૂદનાય નિક્ખમથ, ઉભયેનપિ વીરિયમેવ વુત્તં. વીરિયઞ્હિ આરમ્ભનકવસેન આરમ્ભો, કોસજ્જતો નિક્ખમનવસેન ‘‘નિક્કમો’’તિ વુચ્ચતિ. યુઞ્જથ બુદ્ધસાસનેતિ બુદ્ધસ્સ ભગવતો પરિયત્તિપટિપત્તિપટિવેધસઙ્ખાતે તિવિધસાસને યુઞ્જથ યોગં કરોથ. એવમનુયુઞ્જન્તા મચ્ચુનો સેનં ધુનાથ વિદ્ધંસેથ. તત્થ મચ્ચુનો સેનન્તિ –

‘‘કામા તે પઠમા સેના, દુતિયા અરતિ વુચ્ચતિ;

તતિયા ખુપ્પિપાસા તે, ચતુત્થી તણ્હા પવુચ્ચતિ.

‘‘પઞ્ચમં થિનમિદ્ધં તે, છટ્ઠા ભીરૂ પવુચ્ચતિ;

સત્તમી વિચિકિચ્છા તે, મક્ખો થમ્ભો તે અટ્ઠમો.

‘‘લાભો સિલોકો સક્કારો,

મિચ્છાલદ્ધો ચ યો યસો;

યો ચત્તાનં સમુક્કંસે,

પરે ચ અવજાનાતિ.

‘‘એસા નમુચિ તે સેના, કણ્હસ્સાભિપ્પહારિની;

ન નં અસૂરો જિનાતિ, જેત્વા ચ લભતે સુખ’’ન્તિ. (સુ. નિ. ૪૩૮-૪૪૧) –

એવમાગતં કામાદિભેદં મચ્ચુનો સેનં. એત્થ ચ યસ્મા આદિતોવ અગારિયભૂતે સત્તે વત્થુકામેસુ કિલેસકામા મોસયન્તિ, તે અભિભુય્ય અનગારિયભાવં ઉપગતાનં પન્તેસુ સેનાસનેસુ અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેસુ વા અધિકુસલેસુ ધમ્મેસુ અરતિ ઉપ્પજ્જતિ. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘પબ્બજિતેન ખો, આવુસો, અભિરતિ દુક્કરા’’તિ (સં. નિ. ૪.૩૩૧). તતો તે પરપ્પટિબદ્ધજીવિકત્તા ખુપ્પિપાસા બાધતિ, તાય બાધિતાનં પરિયેસનતણ્હા ચિત્તં કિલમયતિ. અથ નેસં કિલન્તચિત્તાનં થિનમિદ્ધં ઓક્કમતિ, તતો વિસેસમનધિગચ્છન્તાનં દુરભિસમ્ભવેસુ અરઞ્ઞવનપત્થેસુ પન્તેસુ સેનાસનેસુ વિહરતં ઉત્રાસસઞ્ઞિતા ભીરુ જાયતિ. તેસં ઉસ્સઙ્કિતપરિસઙ્કિતાનં દીઘરત્તં વિવેકરસમનસ્સાદયમાનાનં વિહરતં ‘‘ન સિયા નુ ખો એસ મગ્ગો’’તિ પટિપત્તિયં વિચિકિચ્છા ઉપ્પજ્જતિ. તં વિનોદેત્વા વિહરતં અપ્પમત્તકેન વિસેસાધિગમેન માનમક્ખથમ્ભા જાયન્તિ. તેપિ વિનોદેત્વા વિહરતં તતો અધિકતરં વિસેસાધિગમનં નિસ્સાય લાભસક્કારસિલોકા ઉપ્પજ્જન્તિ. લાભાદીહિ મુચ્છિત્વા ધમ્મપ્પતિરૂપકાનિ પકાસેન્તો મિચ્છાયસં અધિગન્ત્વા તત્થ ઠિતા જાતિઆદીહિ અત્તાનં ઉક્કંસેન્તિ, પરં વમ્ભેન્તિ, તસ્મા કામાદીનં પઠમસેનાદિભાવો વેદિતબ્બો. નળાગારન્તિ નળેહિ વિનદ્ધતિણચ્છન્નગેહં.

વિહસ્સતીતિ ઉગ્ગહણસજ્ઝાયનમનસિકારાદીહિ વિહરિસ્સતિ. જાતિસંસારન્તિ પુનપ્પુનં જાતિસઙ્ખાતસંસારવટ્ટં. દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સતીતિ દુક્ખસ્સ અન્તસઙ્ખાતં નિબ્બાનં સચ્છિકરિસ્સતિ. પલાલપુઞ્જાહન્તિ પલાલપુઞ્જં અહન્તિ પદચ્છેદો. તતિયં ઠાનન્તિ અનાગામિફલં સન્ધાય વદતિ.

તિવસ્સભિક્ખુકાલેતિ ઉપસમ્પદતો તીણિ વસ્સાનિ અસ્સાતિ તિવસ્સો, તિવસ્સો ચ સો ભિક્ખુ ચાતિ તિવસ્સભિક્ખુ, તસ્સ, તેન વા ઉપલક્ખિતો કાલો તિવસ્સભિક્ખુકાલો, તસ્મિં. યદા સો તિવસ્સો ભિક્ખુ નામ હોતિ, તદાતિ વુત્તં હોતિ. કમ્મં કરોતીતિ ભાવનાકમ્મં કરોતિ. ગન્થકમ્મન્તિ ગન્થવિસયં ઉગ્ગહણાદિકમ્મં. પિણ્ડાપચિતિં કત્વાતિ અન્તોવસ્સે તેમાસં દિન્નપિણ્ડસ્સ કિલેસક્ખયકરણેન અપચિતિં પૂજં કત્વા. પિણ્ડાપચિતિં કરોન્તો હિ ભિક્ખુ યેહિ અત્તનો યો પિણ્ડપાતો દિન્નો, તેસં તસ્સ મહપ્ફલભાવં ઇચ્છન્તો અત્તનો સન્તાનમેવ કિલેસક્ખયકરણેન વિસોધેત્વા અરહત્તં ગણ્હાતિ.

મહાભૂતીતિ એત્થ પૂજાવચનો મહન્તસદ્દો, ભૂતીતિ ચ નામેકદેસેન તિસ્સભૂતિત્થેરં આલપતિ. ભવતિ હિ નામેકદેસેનપિ વોહારો યથા ‘‘દેવદત્તો દત્તો’’તિ. મહાભૂતીતિ વા પિયસમુદાહારો, સો મહતિ ભૂતિ વિભૂતિ પુઞ્ઞઞાણાદિસમ્પદા અસ્સાતિ મહાભૂતિ. છન્નં સેપણ્ણિગચ્છમૂલન્તિ સાખાપલાસાદીહિ છન્નં ઘનચ્છાયં સેપણ્ણિગચ્છમૂલં. અસુભકમ્મટ્ઠાનં પાદકં કત્વાતિ કેસાદિઅસુભકોટ્ઠાસભાવનાય પટિલદ્ધં ઉપચારસમાધિં અપ્પનાસમાધિં વા પાદકં કત્વા. અસુભવિસયં ઉપચારજ્ઝાનાદિકમ્મમેવેત્થ ઉપરિ પવત્તેતબ્બભાવનાકમ્મસ્સ કારણભાવતો ઠાનન્તિ કમ્મટ્ઠાનં.

સહસ્સદ્વિસહસ્સસઙ્ખામત્તત્તા ‘‘મહાગણે’’તિ વુત્તં. અત્તનો વસનટ્ઠાનતો થેરસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વાતિ અત્તનો વસનટ્ઠાનતો આકાસેન ગન્ત્વા વિહારસમીપે ઓતરિત્વા દિવાટ્ઠાને નિસિન્નત્થેરસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા. કિં આગતોસીતિ કિંકારણા આગતોસિ. સબ્બેસુ રત્તિદિવસભાગેસુ ઓકાસં અલભન્તોતિ સો કિર થેરો ‘‘તુય્હં ઓકાસો ન ભવિસ્સતિ, આવુસો’’તિ વુત્તેપિ ‘‘વિતક્કમાળકે ઠિતકાલે પુચ્છિસ્સામિ, ભન્તે’’તિ વત્વા ‘‘તસ્મિં ઠાને અઞ્ઞે પુચ્છિસ્સન્તી’’તિ વુત્તે ‘‘ભિક્ખાચારમગ્ગે, ભન્તે’’તિ વત્વા ‘‘તત્રાપિ અઞ્ઞે પુચ્છન્તી’’તિ વુત્તે દુપટ્ટનિવાસનટ્ઠાને, સઙ્ઘાટિપારુપનટ્ઠાને, પત્તનીહરણટ્ઠાને, ગામે ચરિત્વા આસનસાલાય યાગુપીતકાલે, ભન્તેતિ. તત્થાપિ થેરા અત્તનો કઙ્ખં વિનોદેન્તિ, આવુસોતિ. અન્તોગામતો નિક્ખમનકાલે પુચ્છિસ્સામિ, ભન્તેતિ. તત્રાપિ અઞ્ઞે પુચ્છન્તિ, આવુસોતિ. અન્તરામગ્ગે, ભન્તેતિ. ભોજનસાલાય ભત્તકિચ્ચપરિયોસાને, ભન્તે. દિવાટ્ઠાને પાદધોવનકાલે, ભન્તેતિ. તતો પટ્ઠાય યાવ અરુણા અપરે પુચ્છન્તિ, આવુસોતિ. દન્તકટ્ઠં ગહેત્વા મુખધોવનત્થં ગમનકાલે, ભન્તેતિ. તદાપિ અઞ્ઞે પુચ્છન્તીતિ. મુખં ધોવિત્વા આગમનકાલે, ભન્તેતિ. તત્રાપિ અઞ્ઞે પુચ્છિસ્સન્તીતિ. સેનાસનં પવિસિત્વા નિસિન્નકાલે, ભન્તેતિ. તત્રાપિ અઞ્ઞે પુચ્છન્તિ, આવુસોતિ. એવં સબ્બેસુ રત્તિદિવસભાગેસુ યાચમાનો ઓકાસં ન લભિ, તં સન્ધાયેતં વુત્તં – ‘‘એવં ઓકાસે અસતિ મરણસ્સ કથં ઓકાસં લભિસ્સથા’’તિ. ભન્તે, નનુ મુખં ધોવિત્વા સેનાસનં પવિસિત્વા તયો ચત્તારો પલ્લઙ્કે ઉણ્હાપેત્વા યોનિસોમનસિકારકમ્મં કરોન્તાનં ઓકાસલાભેન ભવિતબ્બં સિયાતિ અધિપ્પાયેન વદતિ. મણિવણ્ણેતિ ઇન્દનીલમણિવણ્ણે.

ઘટેન્તસ્સેવાતિ વાયામન્તસ્સેવ. વિસુદ્ધિપવારણન્તિ ‘‘પરિસુદ્ધો અહ’’ન્તિ એવં પવત્તં વિસુદ્ધિપવારણં. અરહન્તાનમેવ હેસા પવારણા. કાળકં વાતિ મહન્તં કાળકં સન્ધાય વદતિ, તિલકો વાતિ ખુદ્દકં સન્ધાય. ઉભયેનપિ સીલસ્સ પરિસુદ્ધભાવમેવ વિભાવેતિ.

પધાનકમ્મિકાતિ પધાનકમ્મે નિયુત્તા. લદ્ધમગ્ગન્તિ લદ્ધૂપાયં, પઠમમેવ લદ્ધૂપદેસન્તિ વુત્તં હોતિ. અપત્તાનીતિ છડ્ડિતાનિ. અલાબૂનેવ સારદેતિ સરદકાલે વાતાતપહતાનિ તત્થ તત્થ વિપ્પકિણ્ણઅલાબૂનિ વિય. કાપોતકાનીતિ કપોતકવણ્ણાનિ. તાનિ દિસ્વાન કા રતીતિ તાનિ એવરૂપાનિ અટ્ઠીનિ દિસ્વા તુમ્હાકં કા નામ રતિ, નનુ અપ્પમત્તકાપિ રતિ કાતું ન વટ્ટતિયેવાતિ અત્થો. દુતિયકથં અકથિતપુબ્બોતિ અત્તનો વુડ્ઢતરેન સદ્ધિં વુત્તવચનસ્સ પચ્ચનીકં દુતિયકથં અકથિતપુબ્બો.

તદઙ્ગેન, તદઙ્ગસ્સ પહાનં તદઙ્ગપ્પહાનં. યઞ્હિ રત્તિભાગે સમુજ્જલિતેન દીપેન અન્ધકારસ્સ વિય તેન તેન વિપસ્સનાય અવયવભૂતેન ઞાણઙ્ગેન પટિપક્ખવસેનેવ તસ્સ તસ્સ પહાતબ્બધમ્મસ્સ પહાનમિદં તદઙ્ગપ્પહાનં નામ. યથા કામચ્છન્દાદયો ન ચિત્તં પરિયુટ્ઠાય તિટ્ઠન્તિ, એવં પરિયુટ્ઠાનસ્સ નિસેધનં અપ્પવત્તિકરણં વિક્ખમ્ભનં વિક્ખમ્ભનપ્પહાનં. યઞ્હિ સસેવાલે ઉદકે પક્ખિત્તેન ઘટેન સેવાલસ્સ વિય તેન તેન લોકિયસમાધિના નીવરણાદીનં પચ્ચનીકધમ્માનં વિક્ખમ્ભનમિદં વિક્ખમ્ભનપ્પહાનં નામ. સમ્મા ઉપચ્છિજ્જન્તિ એતેન કિલેસાતિ સમુચ્છેદો, પહીયન્તિ એતેન કિલેસાતિ પહાનં, સમુચ્છેદસઙ્ખાતં પહાનં નિરવસેસપ્પહાનન્તિ સમુચ્છેદપ્પહાનં. યઞ્હિ અસનિવિચક્કાભિહતસ્સ રુક્ખસ્સ વિય અરિયમગ્ગઞાણેન સંયોજનાદીનં ધમ્માનં યથા ન પુન વત્તન્તિ, એવં પહાનમિદં સમુચ્છેદપ્પહાનં નામ. પટિપ્પસ્સમ્ભતિ વૂપસમ્મતિ કિલેસદરથો એતાયાતિ પટિપ્પસ્સદ્ધિ, ફલં, સાયેવ પહાનન્તિ પટિપ્પસ્સદ્ધિપ્પહાનં. સબ્બે કિલેસા સબ્બસઙ્ખતા વા નિસ્સરન્તિ અપગચ્છન્તિ એતેનાતિ નિસ્સરણં, નિબ્બાનં, તદેવ પહાનન્તિ નિસ્સરણપ્પહાનં. પટિપ્પસ્સમ્ભયમાનન્તિ પટિપ્પસ્સમ્ભં કિલેસવૂપસમં કુરુમાનં. લોકિયલોકુત્તરેહીતિ તદઙ્ગવિક્ખમ્ભનપ્પહાનાનં લોકિયત્તા, ઇતરેસં લોકુત્તરત્તા વુત્તં.

નિમીયતિ ફલં એતેન ઉપ્પજ્જનટ્ઠાને પક્ખિપમાનં વિય હોતીતિ નિમિત્તં, કારણસ્સેતં અધિવચનં. અસુભસ્સ નિમિત્તં, અસુભમેવ વા નિમિત્તન્તિ અસુભનિમિત્તં. અસુભનિસ્સિતમ્પિ હિ ઝાનં નિસ્સિતે નિસ્સયવોહારેન અસુભન્તિ વોહરીયતિ યથા ‘‘મઞ્ચા ઉક્કુટ્ઠિં કરોન્તી’’તિ. તેનેવાહ – ‘‘દસસુ અસુભેસુ ઉપ્પન્નં સારમ્મણં પઠમજ્ઝાન’’ન્તિ. અનિચ્ચે અનિચ્ચન્તિઆદિના નયેન વુત્તસ્સાતિ ઇમિના ચતુબ્બિધં યોનિસોમનસિકારં દસ્સેતિ. હેટ્ઠા ચેત્થ ઇધ ચ ચતુબ્બિધસ્સ અયોનિસોમનસિકારસ્સ યોનિસોમનસિકારસ્સ ચ ગહણં નિરવસેસદસ્સનત્થં કતન્તિ દટ્ઠબ્બં. તેસુ પન અસુભે ‘‘અસુભ’’ન્તિ મનસિકારો ઇધાધિપ્પેતો, તદનુકૂલત્તા વા ઇતરેસમ્પિ ગહણં દટ્ઠબ્બં.

એકાદસસુ અસુભેસુ પટિકૂલાકારસ્સ ઉગ્ગણ્હનં, યથા વા તત્થ ઉગ્ગહનિમિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, તથા પટિપત્તિ અસુભનિમિત્તસ્સ ઉગ્ગહો. ઉપચારપ્પનાવહાય અસુભભાવનાય અનુયુઞ્જનં અસુભભાવનાનુયોગો. ભોજને મત્તઞ્ઞુનો થિનમિદ્ધાભિભવાભાવા ઓતારં અલભમાનો કામચ્છન્દો પહીયતીતિ વદન્તિ. ભોજનનિસ્સિતં પન આહારે પટિકૂલસઞ્ઞં, તબ્બિપરિણામસ્સ તદાધારસ્સ તસ્સ ચ ઉદરિયભૂતસ્સ અસુભતાદસ્સનં, કાયસ્સ ચ આહારટ્ઠિતિકતાદસ્સનં યો ઉપ્પાદેતિ, સો વિસેસતો ભોજને પમાણઞ્ઞૂ નામ, તસ્સ ચ કામચ્છન્દો પહીયતેવ. દસવિધઞ્હિ અસુભનિમિત્તન્તિ પાકટવસેન વુત્તં. કાયગતાસતિં પન ગહેત્વા એકાદસવિધમ્પિ અસુભનિમિત્તં વેદિતબ્બં.

અભુત્વા ઉદકં પિવેતિ પાનીયસ્સ ઓકાસદાનત્થં ચત્તારો પઞ્ચ આલોપે અભુત્વા પાનીયં પિવેય્યાતિ અત્થો. તેન વુત્તં – ‘‘ચતુન્નં પઞ્ચન્નં આલોપાનં ઓકાસે સતી’’તિ. અભિધમ્મટીકાકારેન પનેત્થ ‘‘ચત્તારો પઞ્ચ આલોપે, ભુત્વાન ઉદકં પિવે’’તિ પાઠં પરિકપ્પેત્વા અઞ્ઞથા અત્થો વણ્ણિતો, સો અટ્ઠકથાય ન સમેતિ. અસુભકમ્મિકતિસ્સત્થેરો દન્તટ્ઠિદસ્સાવી.

૧૭. સત્તમે મિજ્જતિ હિતફરણવસેન સિનિય્હતીતિ મિત્તો, હિતેસી પુગ્ગલો, તસ્મિં મિત્તે ભવા, મિત્તસ્સ વા એસાતિ મેત્તા, હિતેસિતા. તત્થ ‘‘મેત્તા’’તિ વુત્તે અપ્પનાપિ ઉપચારોપિ વટ્ટતિ સાધારણવચનભાવતોતિ આહ – ‘‘મેત્તાતિ એત્તાવતા પુબ્બભાગોપિ વટ્ટતી’’તિ. અપિ-સદ્દો અપ્પનં સમ્પિણ્ડેતિ. અપ્પનં અપ્પત્તાય મેત્તાય સુટ્ઠુ મુચ્ચનસ્સ અભાવતો ચેતોવિમુત્તીતિ ‘‘અપ્પનાવ અધિપ્પેતા’’તિ વુત્તં.

સત્તેસુ મેત્તાયનસ્સ હિતૂપસંહારસ્સ ઉપ્પાદનં પવત્તનં મેત્તાનિમિત્તસ્સ ઉગ્ગહો. પઠમુપ્પન્નો મેત્તામનસિકારો પરતો ઉપ્પજ્જનકસ્સ કારણભાવતો મેત્તામનસિકારોવ મેત્તાનિમિત્તં. કમ્મંયેવ સકં એતેસન્તિ કમ્મસ્સકા, સત્તા, તબ્ભાવો કમ્મસ્સકતા, કમ્મદાયાદતા. દોસમેત્તાસુ યાથાવતો આદીનવાનિસંસાનં પટિસઙ્ખાનવીમંસા ઇધ પટિસઙ્ખાનં. મેત્તાવિહારીકલ્યાણમિત્તવન્તતા ઇધ કલ્યાણમિત્તતા. ઓદિસ્સકઅનોદિસ્સકદિસાફરણાનન્તિ અત્તઅતિપિયમજ્ઝત્તવેરિવસેન ઓદિસ્સકતા, સીમાસમ્ભેદે કતે અનોદિસ્સકતા, એકાદિદિસાફરણવસેન દિસાફરણતા મેત્તાય ઉગ્ગહણે વેદિતબ્બા. વિહારરચ્છગામાદિવસેન વા ઓદિસ્સકદિસાફરણં. વિહારાદિઉદ્દેસરહિતં પુરત્થિમાદિદિસાવસેન અનોદિસ્સકદિસાફરણં. એવં વા દ્વિધા ઉગ્ગહણં સન્ધાય – ‘‘ઓદિસ્સકઅનોદિસ્સકદિસાફરણ’’ન્તિ વુત્તં. ઉગ્ગહો ચ યાવ ઉપચારા દટ્ઠબ્બો. ઉગ્ગહિતાય આસેવના ભાવના. તત્થ સબ્બે સત્તા, પાણા, ભૂતા, પુગ્ગલા, અત્તભાવપરિયાપન્નાતિ એતેસં વસેન પઞ્ચવિધા. એકેકસ્મિં અવેરા હોન્તુ, અબ્યાપજ્ઝા, અનીઘા, સુખી અત્તાનં પરિહરન્તૂતિ ચતુધા પવત્તિતો વીસતિવિધા અનોધિસોફરણા મેત્તા. સબ્બા ઇત્થિયો, પુરિસા, અરિયા, અનરિયા, દેવા, મનુસ્સા, વિનિપાતિકાતિ સત્તાધિકરણવસેન પવત્તા સત્તવિધા અટ્ઠવીસતિવિધા વા, દસહિ દિસાહિ દિસાધિકરણવસેન પવત્તા દસવિધા ચ, એકેકાય વા દિસાય સત્તાદિઇત્થાદિઅવેરાદિભેદેન અસીતાધિકચતુસતપ્પભેદા ચ ઓધિસોફરણા વેદિતબ્બા. મેત્તં ભાવેન્તસ્સાતિ મેત્તાઝાનં ભાવેન્તસ્સ. ત્વં એતસ્સ કુદ્ધોતિઆદિ પચ્ચવેક્ખણાવિધિદસ્સનં. અપ્પટિચ્છિતપહેણકં વિયાતિ અસમ્પટિચ્છિતપણ્ણાકારં વિય. પટિસઙ્ખાનેતિ વીમંસાયં. વત્તનિઅટવિયં અત્તગુત્તત્થેરસદિસે.

૧૮. અટ્ઠમે કુસલધમ્મસમ્પટિપત્તિયા પટ્ઠપનસભાવતાય તપ્પટિપક્ખાનં વિસોસનસભાવતાય ચ આરમ્ભધાતુઆદિતો પવત્તવીરિયન્તિ આહ – ‘‘પઠમારમ્ભવીરિય’’ન્તિ. યસ્મા પઠમારમ્ભમત્તસ્સ કોસજ્જવિધમનં થામગમનઞ્ચ નત્થિ, તસ્મા વુત્તં – ‘‘કોસજ્જતો નિક્ખન્તત્તા તતો બલવતર’’ન્તિ. યસ્મા પન અપરાપરુપ્પત્તિયા લદ્ધાસેવનં ઉપરૂપરિ વિસેસં આવહન્તં અતિવિય થામગતમેવ હોતિ, તસ્મા વુત્તં – ‘‘પરં પરં ઠાનં અક્કમનતો તતોપિ બલવતર’’ન્તિ. પનૂદનાયાતિ નીહરણાય. યથા મહતો પલિઘસ્સ ઉગ્ઘાટકજનસ્સ મહન્તો ઉસ્સાહો ઇચ્છિતબ્બો, એવમિધાપીતિ ‘‘નિક્કમો ચેતસો પલિઘુગ્ઘાટનાયા’’તિ વુત્તં. મહાપરક્કમો એવ પરેન કતં બન્ધનં છિન્દેય્ય, એવમિધાપીતિ વુત્તં – ‘‘પરક્કમો ચેતસો બન્ધનચ્છેદનાયા’’તિ.

આરદ્ધં સંસાધિતં પરિપૂરિતં વીરિયં એતસ્સાતિ આરદ્ધવીરિયો, નિપ્ફન્નવીરિયો, આરદ્ધં પટ્ઠપિતં વીરિયં એતસ્સાતિ આરદ્ધવીરિયો. વીરિયારમ્ભપ્પસુતોતિ આહ – ‘‘આરદ્ધવીરિયસ્સાતિ પરિપુણ્ણવીરિયસ્સચેવ પગ્ગહિતવીરિયસ્સ ચા’’તિ. ચતુદોસાપગતન્તિ અતિલીનતાદીહિ ચતૂહિ દોસેહિ અપગતં. ચતુદોસાપગતત્તમેવ વિભાવેતિ ‘‘ન ચ અતિલીન’’ન્તિઆદિના. અતિલીનઞ્હિ ભાવનાચિત્તં કોસજ્જપક્ખિકં સિયા, અતિપગ્ગહિતઞ્ચ ઉદ્ધચ્ચપક્ખિકં. ભાવનાવીથિં અનજ્ઝોગાહેત્વા સઙ્કોચાપત્તિ અતિલીનતા. અજ્ઝોગાહેત્વા અન્તોસઙ્કોચો અજ્ઝત્તં સંખિત્તતા. અતિપગ્ગહિતતા અચ્ચારદ્ધવીરિયતા. બહિદ્ધા વિક્ખિત્તતા બહિવિસટવિતક્કાનુધાવના. તદેતં વીરિયં ચઙ્કમાદિકાયિકપ્પયોગાવહં કાયિકં, તદઞ્ઞં ચેતસિકં. રત્તિદિવસ્સ પઞ્ચ કોટ્ઠાસેતિ પુબ્બણ્હસાયન્હપઠમમજ્ઝિમપચ્છિમયામસઙ્ખાતે પઞ્ચ કોટ્ઠાસે. તદુભયમ્પીતિ કાયિકં ચેતસિકઞ્ચ વીરિયં. મિલક્ખતિસ્સત્થેરસ્સ મહાસીવત્થેરસ્સ ચ વત્થુ હેટ્ઠા દસ્સિતમેવ.

પીતિમલ્લકત્થેરસ્સ વત્થુ પન એવં વેદિતબ્બં. સો કિર ગિહિકાલે મલ્લયુદ્ધાય આહિણ્ડન્તો તીસુ રજ્જેસુ પટાકં ગહેત્વા તમ્બપણ્ણિદીપં આગમ્મ રાજાનં દિસ્વા રઞ્ઞા કતાનુગ્ગહો એકદિવસં કિલઞ્ચકાસનસાલાદ્વારેન ગચ્છન્તો ‘‘રૂપં, ભિક્ખવે, ન તુમ્હાકં, તં પજહથ, તં વો પહીનં દીઘરત્તં હિતાય સુખાય ભવિસ્સતી’’તિ (સં. નિ. ૩.૩૩-૩૪; ૪.૧૦૨; મ. નિ. ૧.૨૪૭) નતુમ્હાકવગ્ગં સુત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘નેવ કિર રૂપં અત્તનો, ન વેદના’’તિ. સો તંયેવ અઙ્કુસં કત્વા નિક્ખમિત્વા મહાવિહારં ગન્ત્વા પબ્બજ્જં યાચિત્વા પબ્બજિતો ઉપસમ્પન્નો દ્વેમાતિકા પગુણં કત્વા તિંસ ભિક્ખૂ ગહેત્વા અવરવાલિયઅઙ્ગણં ગન્ત્વા સમણધમ્મં અકાસિ. પાદેસુ અવહન્તેસુ જણ્ણુકેહિ ચઙ્કમતિ. તમેનં રત્તિં એકો મિગલુદ્દકો ‘‘મિગો’’તિ મઞ્ઞમાનો પહરિ, સત્તિ વિનિવિજ્ઝિત્વા ગતા. સો તં સત્તિં હરાપેત્વા પહારમુખાનિ તિણવટ્ટિયા પૂરાપેત્વા પાસાણપિટ્ઠિયં અત્તાનં નિસીદાપેત્વા ઓકાસં કારેત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પત્વા ઉક્કાસિતસદ્દેન આગતાનં ભિક્ખૂનં બ્યાકરિત્વા ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ –

‘‘ભાસિતં બુદ્ધસેટ્ઠસ્સ, સબ્બલોકગ્ગવાદિનો;

ન તુમ્હાકં ઇદં રૂપં, તં જહેય્યાથ ભિક્ખવો. (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૭૩; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૦૬);

‘‘અનિચ્ચા વત સઙ્ખારા, ઉપ્પાદવયધમ્મિનો;

ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝન્તિ, તેસં વૂપસમો સુખો’’તિ. (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૭૩; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૦૬; થેરગા. ૧૧૬૮);

કુટુમ્બિયપુત્તતિસ્સત્થેરસ્સપિ વત્થુ એવં વેદિતબ્બં. સાવત્થિયં કિર તિસ્સો નામ કુટુમ્બિયપુત્તો ચત્તાલીસ હિરઞ્ઞકોટિયો પહાય પબ્બજિત્વા અગામકે અરઞ્ઞે વિહરતિ, તસ્સ કનિટ્ઠભાતુભરિયા ‘‘ગચ્છથ, નં જીવિતા વોરોપેથા’’તિ પઞ્ચસતે ચોરે પેસેસિ, તે ગન્ત્વા થેરં પરિવારેત્વા નિસીદિંસુ. થેરો આહ – ‘‘કસ્મા આગતત્થ ઉપાસકા’’તિ? તં જીવિતા વોરોપેસ્સામાતિ. પાટિભોગં મે ઉપાસકા ગહેત્વા અજ્જેકરત્તિં જીવિતં દેથાતિ. કો તે, સમણ, ઇમસ્મિં ઠાને પાટિભોગો ભવિસ્સતીતિ? થેરો મહન્તં પાસાણં ગહેત્વા ઊરુટ્ઠીનિ ભિન્દિત્વા ‘‘વટ્ટતિ ઉપાસકા પાટિભોગો’’તિ આહ. તે અપક્કમિત્વા ચઙ્કમનસીસે અગ્ગિં કત્વા નિપજ્જિંસુ. થેરસ્સ વેદનં વિક્ખમ્ભેત્વા સીલં પચ્ચવેક્ખતો પરિસુદ્ધસીલં નિસ્સાય પીતિપામોજ્જં ઉપ્પજ્જિ. તતો અનુક્કમેન વિપસ્સનં વડ્ઢેન્તો તિયામરત્તિં સમણધમ્મં કત્વા અરુણુગ્ગમને અરહત્તં પત્તો ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ –

‘‘ઉભો પાદાનિ ભિન્દિત્વા, સઞ્ઞપેસ્સામિ વો અહં;

અટ્ટિયામિ હરાયામિ, સરાગમરણં અહં.

‘‘એવાહં ચિન્તયિત્વાન, યથાભૂતં વિપસ્સિસં;

સમ્પત્તે અરુણુગ્ગમ્હિ, અરહત્તં અપાપુણિ’’ન્તિ. (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૦; દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૭૩; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૦૬);

અતિભોજને નિમિત્તગ્ગાહોતિ અતિભોજને થિનમિદ્ધસ્સ નિમિત્તગ્ગાહો, ‘‘એત્તકે ભુત્તે તં ભોજનં થિનમિદ્ધસ્સ કારણં હોતિ, એત્તકે ન હોતી’’તિ થિનમિદ્ધસ્સ કારણાકારણગ્ગાહો હોતીતિ અત્થો. બ્યતિરેકવસેન ચેતં વુત્તં, તસ્મા એત્તકે ભુત્તે તં ભોજનં થિનમિદ્ધસ્સ કારણં ન હોતીતિ ભોજને મત્તઞ્ઞુતાવ અત્થતો દસ્સિતાતિ દટ્ઠબ્બં. તેનાહ – ‘‘ચતુપઞ્ચ…પે… તં ન હોતી’’તિ. દિવા સૂરિયાલોકન્તિ દિવા ગહિતનિમિત્તં સૂરિયાલોકં રત્તિયં મનસિકરોન્તસ્સપીતિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. ધુતઙ્ગાનં વીરિયનિસ્સિતત્તા વુત્તં – ‘‘ધુતઙ્ગનિસ્સિતસપ્પાયકથાયપી’’તિ.

૧૯. નવમે ઝાનેન વા વિપસ્સનાય વા વૂપસમિતચિત્તસ્સાતિ ઝાનેન વા વિપસ્સનાય વા અવૂપસમકરકિલેસવિગમનેન વૂપસમિતચિત્તસ્સ. કુક્કુચ્ચમ્પિ કતાકતાનુસોચનવસેન પવત્તમાનં ચેતસો અવૂપસમાવહતાય ઉદ્ધચ્ચેન સમાનલક્ખણન્તિ ઉભયસ્સ પહાનકારણં અભિન્નં કત્વા વુત્તં. બહુસ્સુતસ્સ ગન્થતો અત્થતો ચ સુત્તાદીનિ વિચારેન્તસ્સ તબ્બહુલવિહારિનો અત્થવેદાદિપ્પટિલાભસમ્ભવતો વિક્ખેપો ન હોતિ. યથા વિધિપ્પટિપત્તિયા યથાનુરૂપપત્તિકારપ્પવત્તિયા ચ વિક્ખેપો ચ કતાકતાનુસોચનઞ્ચ ન હોતીતિ ‘‘બાહુસચ્ચેનપિ ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં પહીયતી’’તિ આહ. યદગ્ગેન બાહુસચ્ચેન ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં પહીયતિ, તદગ્ગેન પરિપુચ્છકતાવિનયપ્પકતઞ્ઞુતાહિપિ તં પહીયતીતિ દટ્ઠબ્બં. વુદ્ધસેવિતા ચ વુદ્ધસીલિતં આવહતીતિ ચેતસો વૂપસમકરત્તા ‘‘ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચપ્પહાનકારી’’તિ વુત્તં, વુદ્ધતં પન અનપેક્ખિત્વા કુક્કુચ્ચવિનોદકા વિનયધરા કલ્યાણમિત્તાતિ વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બં. વિક્ખેપો ચ પબ્બજિતાનં યેભુય્યેન કુક્કુચ્ચહેતુકો હોતીતિ ‘‘કપ્પિયાકપ્પિયપરિપુચ્છાબહુલસ્સા’’તિઆદિના વિનયનયેનેવ પરિપુચ્છકતાદયો નિદ્દિટ્ઠા.

૨૦. દસમે બહુસ્સુતાનં ધમ્મસભાવાવબોધસમ્ભવતો વિચિકિચ્છા અનવકાસા એવાતિ આહ – ‘‘બાહુસચ્ચેનપિ…પે… વિચિકિચ્છા પહીયતી’’તિ. કામં બાહુસચ્ચપરિપુચ્છકતાહિ સબ્બાપિ અટ્ઠવત્થુકા વિચિકિચ્છા પહીયતિ, તથાપિ રતનત્તયવિચિકિચ્છામૂલિકા સેસવિચિકિચ્છાતિ આહ – ‘‘તીણિ રતનાનિ આરબ્ભ પરિપુચ્છાબહુલસ્સપી’’તિ. રતનત્તયગુણાવબોધેહિ ‘‘સત્થરિ કઙ્ખતી’’તિઆદિવિચિકિચ્છાય અસમ્ભવોતિ. વિનયે પકતઞ્ઞુતા ‘‘સિક્ખાય કઙ્ખતી’’તિ (ધ. સ. ૧૦૦૮; વિભ. ૯૧૫) વુત્તાય વિચિકિચ્છાય પહાનં કરોતીતિ આહ – ‘‘વિનયે ચિણ્ણવસીભાવસ્સપી’’તિ. ઓકપ્પનિયસદ્ધાસઙ્ખાતઅધિમોક્ખબહુલસ્સાતિ સદ્ધેય્યવત્થુનો અનુપ્પવિસનસદ્ધાસઙ્ખાતઅધિમોક્ખેન અધિમુચ્ચનબહુલસ્સ. અધિમુચ્ચનઞ્ચ અધિમોક્ખુપ્પાદનમેવાતિ દટ્ઠબ્બં. સદ્ધાય વા તંનિન્નપોણતા અધિમુત્તિ અધિમોક્ખો. નીવરણાનં પચ્ચયસ્સ ચેવ પચ્ચયઘાતસ્સ ચ વિભાવિતત્તા વુત્તં – ‘‘વટ્ટવિવટ્ટં કથિત’’ન્તિ.

નીવરણપ્પહાનવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.