૧. રૂપાદિવગ્ગવણ્ણના

નિદાનવણ્ણના

વિભાગવન્તાનં સભાવવિભાવનં વિભાગદસ્સનવસેનેવ હોતીતિ પઠમં તાવ નિપાતસુત્તવસેન વિભાગં દસ્સેતું ‘‘તત્થ અઙ્ગુત્તરાગમો નામા’’તિઆદિમાહ. તત્થ તત્થાતિ ‘‘અઙ્ગુત્તરાગમસ્સ અત્થં પકાસયિસ્સામી’’તિ યદિદં વુત્તં, તસ્મિં વચને, ‘‘યસ્સ અત્થં પકાસયિસ્સામી’’તિ પટિઞ્ઞાતં, સો અઙ્ગુત્તરાગમો નામ નિપાતસુત્તવસેન એવં વિભાગોતિ અત્થો. અથ વા તત્થાતિ ‘‘અઙ્ગુત્તરનિસ્સિતં અત્થ’’ન્તિ એતસ્મિં વચને યો અઙ્ગુત્તરાગમો વુત્તો, સો નિપાતસુત્તાદિવસેન એદિસોતિ અત્થો.

ઇદાનિ તં આદિતો પટ્ઠાય સંવણ્ણિતુકામો અત્તનો સંવણ્ણનાય પઠમમહાસઙ્ગીતિયં નિક્ખિત્તાનુક્કમેન પવત્તભાવદસ્સનત્થં ‘‘તસ્સ નિપાતેસુ…પે… વુત્તં નિદાનમાદી’’તિઆદિમાહ. તત્થ યથાપચ્ચયં તત્થ તત્થ દેસિતત્તા પઞ્ઞત્તત્તા ચ વિપ્પકિણ્ણાનં ધમ્મવિનયાનં સઙ્ગહેત્વા ગાયનં કથનં સઙ્ગીતિ. એતેન તંતંસિક્ખાપદાનં સુત્તાનઞ્ચ આદિપરિયોસાનેસુ અન્તરન્તરા ચ સમ્બન્ધવસેન ઠપિતં સઙ્ગીતિકારવચનં સઙ્ગહિતં હોતિ. સઙ્ગીયમાનસ્સ અત્થસ્સ મહન્તતાય પૂજનીયતાય ચ મહતી સઙ્ગીતિ મહાસઙ્ગીતિ, પઠમા મહાસઙ્ગીતિ પઠમમહાસઙ્ગીતિ, તસ્સા પવત્તિકાલો પઠમમહાસઙ્ગીતિકાલો, તસ્મિં પઠમમહાસઙ્ગીતિકાલે. નિદદાતિ દેસનં દેસકાલાદિવસેન અવિદિતં વિદિતં કત્વા નિદસ્સેતીતિ નિદાનં. યો લોકિયેહિ ઉપોગ્ઘાતોતિ વુચ્ચતિ, સ્વાયમેત્થ ‘‘એવં મે સુત’’ન્તિઆદિકો ગન્થો વેદિતબ્બો. ન ‘‘સનિદાનાહં, ભિક્ખવે, ધમ્મં દેસેમી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૩.૧૨૬) વિય અજ્ઝાસયાદિદેસનુપ્પત્તિહેતુ. તેનેવાહ – ‘‘એવં મે સુતન્તિઆદિકં આયસ્મતા આનન્દેન પઠમમહાસઙ્ગીતિકાલે વુત્તં નિદાનમાદી’’તિ.

૧. ‘‘સા પનેસા’’તિઆદિના બાહિરનિદાને વત્તબ્બં અતિદિસિત્વા ઇદાનિ અબ્ભન્તરનિદાનં આદિતો પટ્ઠાય સંવણ્ણિતું ‘‘યં પનેત’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ યસ્મા સંવણ્ણનં કરોન્તેન સંવણ્ણેતબ્બે ધમ્મે પદાનિ પદવિભાગં તદત્થઞ્ચ દસ્સેત્વા તતો પરં પિણ્ડત્થાદિનિદસ્સનવસેન ચ સંવણ્ણના કાતબ્બા, તસ્મા પદાનિ તાવ દસ્સેન્તો ‘‘એવન્તિ નિપાતપદ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ પદવિભાગોતિ પદાનં વિસેસો, ન પદવિગ્ગહો. અથ વા પદાનિ ચ પદવિભાગો ચ પદવિભાગો, પદવિગ્ગહો ચ પદવિભાગો ચ પદવિભાગોતિ વા એકસેસવસેન પદપદવિગ્ગહા પદવિભાગસદ્દેન વુત્તાતિ વેદિતબ્બં. તત્થ પદવિગ્ગહો ‘‘જેતસ્સ વનં જેતવન’’ન્તિઆદિના સમાસપદેસુ દટ્ઠબ્બો.

અત્થતોતિ પદત્થતો. તં પન પદત્થં અત્થુદ્ધારક્કમેન પઠમં એવં-સદ્દસ્સ દસ્સેન્તો ‘‘એવં-સદ્દો તાવા’’તિઆદિમાહ. અવધારણાદીતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન ઇદમત્થપુચ્છાપરિમાણાદિઅત્થાનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. તથા હિ ‘‘એવંગતાનિ પુથુસિપ્પાયતનાનિ, એવમાદીની’’તિઆદીસુ ઇદં-સદ્દસ્સ અત્થે એવં-સદ્દો. ગત-સદ્દો હિ પકારપરિયાયો, તથા વિધાકાર-સદ્દા ચ. તથા હિ વિધયુત્તગતસદ્દે લોકિયા પકારત્થે વદન્તિ. ‘‘એવં સુ તે સુન્હાતા સુવિલિત્તા કપ્પિતકેસમસ્સૂ આમુક્કમણિકુણ્ડલાભરણા ઓદાતવત્થવસના પઞ્ચહિ કામગુણેહિ સમપ્પિતા સમઙ્ગીભૂતા પરિચારેન્તિ સેય્યથાપિ ત્વં એતરહિ સાચરિયકોતિ. નો હિદં, ભો ગોતમા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૨૮૬) પુચ્છાયં. ‘‘એવં લહુપરિવત્તં (અ. નિ. ૧.૪૮), એવમાયુપરિયન્તો’’તિ (દી. નિ. ૧.૨૪૪; પારા. ૧૨) ચ આદીસુ પરિમાણે.

નનુ ચ ‘‘એવં સુ તે સુન્હાતા સુવિલિત્તા એવમાયુપરિયન્તો’’તિ એત્થ એવં-સદ્દેન પુચ્છનાકારપરિમાણાકારાનં વુત્તત્તા આકારત્થો એવ એવં-સદ્દોતિ? ન, વિસેસસબ્ભાવતો. આકારમત્તવાચકો હિ એવં-સદ્દો આકારત્થોતિ અધિપ્પેતો યથા ‘‘એવં બ્યાખો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૩૪; પાચિ. ૪૧૭; ચૂળવ. ૬૫), ન પન આકારવિસેસવાચકો. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘એવં જાતેન મચ્ચેના’’તિઆદીનિ (ધ. પ. ૫૩) ઉપમાદિઉદાહરણાનિ ઉપપન્નાનિ હોન્તિ. તથા હિ ‘‘યથા હિ…પે… બહુ’’ન્તિ (ધ. પ. ૫૩) એત્થ પુપ્ફરાસિટ્ઠાનિયતો મનુસ્સૂપપત્તિસપ્પુરિસૂપનિસ્સયસદ્ધમ્મસ્સવનયોનિસોમનસિકારભોગસમ્પત્તિ- આદિદાનાદિપુઞ્ઞકિરિયાહેતુસમુદાયતો સોભાસુગન્ધતાદિગુણયોગતો માલાગુણસદિસિયો પહૂતા પુઞ્ઞકિરિયા મરિતબ્બસભાવતાય મચ્ચેન સત્તેન કત્તબ્બાતિ જોતિતત્તા પુપ્ફરાસિમાલાગુણાવ ઉપમા. તેસં ઉપમાકારો યથા-સદ્દેન અનિયમતો વુત્તોતિ ‘‘એવં-સદ્દો ઉપમાકારનિગમનત્થો’’તિ વત્તું યુત્તં, સો પન ઉપમાકારો નિયમિયમાનો અત્થતો ઉપમાવ હોતીતિ આહ – ‘‘ઉપમાયં આગતો’’તિ. તથા ‘‘એવં ઇમિના આકારેન અભિક્કમિતબ્બ’’ન્તિઆદિના ઉપદિસિયમાનાય સમણસારુપ્પાય આકપ્પસમ્પત્તિયા યો તત્થ ઉપદિસનાકારો, સો અત્થતો ઉપદેસો એવાતિ વુત્તં – ‘‘એવં તે…પે… ઉપદેસે’’તિ. તથા એવમેતં ભગવા, એવમેતં સુગતાતિ એત્થ ભગવતા યથાવુત્તમત્થં અવિપરીતતો જાનન્તેહિ કતં તત્થ સંવિજ્જમાનગુણાનં પકારેહિ હંસનં ઉદગ્ગતાકરણં સમ્પહંસનં, યો તત્થ સમ્પહંસનાકારોતિ યોજેતબ્બં.

એવમેવં પનાયન્તિ એત્થ ગરહણાકારોતિ યોજેતબ્બં, સો ચ ગરહણાકારો ‘‘વસલી’’તિઆદિખુંસનસદ્દસન્નિધાનતો ઇધ એવં-સદ્દેન પકાસિતોતિ વિઞ્ઞાયતિ. યથા ચેત્થ, એવં ઉપમાકારાદયોપિ ઉપમાદિવસેન વુત્તાનં પુપ્ફરાસિઆદિસદ્દાનં સન્નિધાનતોતિ દટ્ઠબ્બં. એવં, ભન્તેતિ ખોતિઆદીસુ પન ધમ્મસ્સ સાધુકં સવનમનસિકારેન નિયોજિતેહિ ભિક્ખૂહિ અત્તનો તત્થ ઠિતભાવસ્સ પટિજાનનવસેન વુત્તત્તા એત્થ એવં-સદ્દો વચનસમ્પટિચ્છનત્થો વુત્તો, તેન ‘‘એવં, ભન્તે, સાધુ ભન્તે, સુટ્ઠુ ભન્તે’’તિ વુત્તં હોતિ. એવઞ્ચ વદેહીતિ ‘‘યથાહં વદામિ, એવં સમણં આનન્દં વદેહી’’તિ વદનાકારો ઇદાનિ વત્તબ્બો એવં-સદ્દેન નિદસ્સીયતીતિ નિદસ્સનત્થો વુત્તો. એવં નોતિ એત્થાપિ તેસં યથાવુત્તધમ્માનં અહિતદુક્ખાવહભાવે સન્નિટ્ઠાનજનનત્થં અનુમતિગ્ગહણવસેન ‘‘નો વા, કથં વો એત્થ હોતી’’તિ પુચ્છાય કતાય ‘‘એવં નો એત્થ હોતી’’તિ વુત્તત્તા તદાકારસન્નિટ્ઠાનં એવં-સદ્દેન વિભાવિતન્તિ વિઞ્ઞાયતિ. સો પન તેસં ધમ્માનં અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તનાકારો નિયમિયમાનો અવધારણત્થો હોતીતિ આહ – ‘‘એવં નો એત્થ હોતીતિઆદીસુ અવધારણે’’તિ.

નાનાનયનિપુણન્તિ એકત્તનાનત્તઅબ્યાપારએવંધમ્મતાસઙ્ખાતા, નન્દિયાવટ્ટતિપુક્ખલસીહવિક્કીળિતઅઙ્કુસદિસાલોચનસઙ્ખાતા વા આધારાદિભેદવસેન નાનાવિધા નયા નાનાનયા. નયા વા પાળિગતિયો, તા ચ પઞ્ઞત્તિઆદિવસેન સંકિલેસભાગિયાદિલોકિયાદિતદુભયવોમિસ્સકતાદિવસેન કુસલાદિવસેન ખન્ધાદિવસેન સઙ્ગહાદિવસેન સમયવિમુત્તાદિવસેન પધાનાદિવસેન કુસલમૂલાદિવસેન તિકપટ્ઠાનાદિવસેન ચ નાનપ્પકારાતિ નાનાનયા, તેહિ નિપુણં સણ્હં સુખુમન્તિ નાનાનયનિપુણં. આસયોવ અજ્ઝાસયો, તે ચ સસ્સતાદિભેદેન તત્થ ચ અપ્પરજક્ખતાદિભેદેન ચ અનેકે, અત્તજ્ઝાસયાદયો એવ વા સમુટ્ઠાનં ઉપ્પત્તિહેતુ એતસ્સાતિ અનેકજ્ઝાસયસમુટ્ઠાનં. અત્થબ્યઞ્જનસમ્પન્નન્તિ અત્થબ્યઞ્જનપરિપુણ્ણં ઉપનેતબ્બાભાવતો. સઙ્કાસનપકાસનવિવરણવિભજનઉત્તાનીકરણપઞ્ઞત્તિવસેન છહિ અત્થપદેહિ અક્ખરપદબ્યઞ્જનાકારનિરુત્તિનિદ્દેસવસેન છહિ બ્યઞ્જનપદેહિ ચ સમન્નાગતન્તિ વા અત્થો દટ્ઠબ્બો.

વિવિધપાટિહારિયન્તિ એત્થ પાટિહારિયપદસ્સ વચનત્થં ‘‘પટિપક્ખહરણતો રાગાદિકિલેસાપનયનતો ચ પાટિહારિય’’ન્તિ વદન્તિ. ભગવતો પન પટિપક્ખા રાગાદયો ન સન્તિ, યે હરિતબ્બા. પુથુજ્જનાનમ્પિ વિગતૂપક્કિલેસે અટ્ઠગુણસમન્નાગતે ચિત્તે હતપટિપક્ખે ઇદ્ધિવિધં પવત્તતિ, તસ્મા તત્થ પવત્તવોહારેન ચ ન સક્કા ઇધ ‘‘પાટિહારિય’’ન્તિ વત્થું. સચે પન મહાકારુણિકસ્સ ભગવતો વેનેય્યગતા ચ કિલેસા પટિપક્ખા, તેસં હરણતો ‘‘પાટિહારિય’’ન્તિ વુત્તં, એવં સતિ યુત્તમેતં. અથ વા ભગવતો ચ સાસનસ્સ ચ પટિપક્ખા તિત્થિયા, તેસં હરણતો પાટિહારિયં. તે હિ દિટ્ઠિહરણવસેન ચ દિટ્ઠિપ્પકાસને અસમત્થભાવેન ચ ઇદ્ધિઆદેસનાનુસાસનીહિ હરિતા અપનીતા હોન્તીતિ. ‘‘પટી’’તિ વા અયં સદ્દો ‘‘પચ્છા’’તિ એતસ્સ અત્થં બોધેતિ ‘‘તસ્મિં પટિપવિટ્ઠમ્હિ, અઞ્ઞો આગઞ્છિ બ્રાહ્મણો’’તિઆદીસુ (સુ. નિ. ૯૮૫; ચૂળનિ. પારાયનવગ્ગો, વત્થુગાથા ૪) વિય, તસ્મા સમાહિતે ચિત્તે વિગતૂપક્કિલેસે કતકિચ્ચેન પચ્છા હરિતબ્બં પવત્તેતબ્બન્તિ પટિહારિયં, અત્તનો વા ઉપક્કિલેસેસુ ચતુત્થજ્ઝાનમગ્ગેહિ હરિતેસુ પચ્છા હરણં પટિહારિયં, ઇદ્ધિઆદેસનાનુસાસનિયો ચ વિગતૂપક્કિલેસેન કતકિચ્ચેન ચ સત્તહિતત્થં પુન પવત્તેતબ્બા, હરિતેસુ ચ અત્તનો ઉપક્કિલેસેસુ પરસત્તાનં ઉપક્કિલેસહરણાનિ હોન્તીતિ પટિહારિયાનિ ભવન્તિ. પટિહારિયમેવ પાટિહારિયં, પટિહારિયે વા ઇદ્ધિઆદેસનાનુસાસનિસમુદાયે ભવં એકમેકં પાટિહારિયન્તિ વુચ્ચતિ. પટિહારિયં વા ચતુત્થજ્ઝાનં મગ્ગો ચ પટિપક્ખહરણતો, તત્થ જાતં, તસ્મિં વા નિમિત્તભૂતે, તતો વા આગતન્તિ પાટિહારિયં. તસ્સ પન ઇદ્ધિઆદિભેદેન વિસયભેદેન ચ બહુવિધસ્સ ભગવતો દેસનાયં લબ્ભમાનત્તા આહ – ‘‘વિવિધપાટિહારિય’’ન્તિ.

ન અઞ્ઞથાતિ ભગવતો સમ્મુખા સુતાકારતો ન અઞ્ઞથાતિ અત્થો, ન પન ભગવતો દેસિતાકારતો. અચિન્તેય્યાનુભાવા હિ ભગવતો દેસના. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘સબ્બપ્પકારેન કો સમત્થો વિઞ્ઞાતુ’’ન્તિ ઇદં વચનં સમત્થિતં ભવતિ, ધારણબલદસ્સનઞ્ચ ન વિરુજ્ઝતિ સુતાકારાવિરુજ્ઝનસ્સ અધિપ્પેતત્તા. ન હેત્થ અત્થન્તરતાપરિહારો દ્વિન્નં અત્થાનં એકવિસયત્તા, ઇતરથા થેરો ભગવતો દેસનાય સબ્બથા પટિગ્ગહણે સમત્થો અસમત્થો ચાતિ આપજ્જેય્યાતિ.

‘‘યો પરો ન હોતિ, સો અત્તા’’તિ એવં વુત્તાય નિયકજ્ઝત્તસઙ્ખાતાય સસન્તતિયં વત્તનતો તિવિધોપિ મે-સદ્દો કિઞ્ચાપિ એકસ્મિંયેવ અત્થે દિસ્સતિ, કરણસમ્પદાનસામિનિદ્દેસવસેન પન વિજ્જમાનભેદં સન્ધાયાહ – ‘‘મે-સદ્દો તીસુ અત્થેસુ દિસ્સતી’’તિ.

કિઞ્ચાપિ ઉપસગ્ગો કિરિયં વિસેસેતિ, જોતકભાવતો પન સતિપિ તસ્મિં સુત-સદ્દો એવ તં તમત્થં વદતીતિ અનુપસગ્ગસ્સ સુત-સદ્દસ્સ અત્થુદ્ધારે સઉપસગ્ગસ્સ ગહણં ન વિરુજ્ઝતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘સઉપસગ્ગો ચ અનુપસગ્ગો ચા’’તિ આહ. અસ્સાતિ સુતસદ્દસ્સ. કમ્મભાવસાધનાનિ ઇધ સુતસદ્દે સમ્ભવન્તીતિ વુત્તં – ‘‘ઉપધારિતન્તિ વા ઉપધારણન્તિ વા અત્થો’’તિ. મયાતિ અત્થે સતીતિ યદા મે-સદ્દસ્સ કત્તુવસેન કરણનિદ્દેસો, તદાતિ અત્થો. મમાતિ અત્થે સતીતિ યદા સમ્બન્ધવસેન સામિનિદ્દેસો, તદા.

સુતસદ્દસન્નિટ્ઠાને પયુત્તેન એવં-સદ્દેન સવનકિરિયાજોતકેન ભવિતબ્બન્તિ વુત્તં – ‘‘એવન્તિ સોતવિઞ્ઞાણાદિવિઞ્ઞાણકિચ્ચનિદસ્સન’’ન્તિ. આદિ-સદ્દેન સમ્પટિચ્છનાદીનં સોતદ્વારિકવિઞ્ઞાણાનં તદભિનીહટાનઞ્ચ મનોદ્વારિકવિઞ્ઞાણાનં ગહણં વેદિતબ્બં. સબ્બેસમ્પિ વાક્યાનં એવકારત્થસહિતત્તા ‘‘સુત’’ન્તિ એતસ્સ સુતમેવાતિ અયમત્થો લબ્ભતીતિ આહ – ‘‘અસ્સવનભાવપ્પટિક્ખેપતો’’તિ. એતેન અવધારણેન નિયામતં દસ્સેતિ. યથા ચ સુતં સુતમેવાતિ નિયામેતબ્બં, તં સમ્મા સુતં હોતીતિ આહ – ‘‘અનૂનાધિકાવિપરીતગ્ગહણનિદસ્સન’’ન્તિ. અથ વા સદ્દન્તરત્થાપોહનવસેન સદ્દો અત્થં વદતીતિ સુતન્તિ અસ્સુતં ન હોતીતિ અયમેતસ્સ અત્થોતિ વુત્તં – ‘‘અસ્સવનભાવપ્પટિક્ખેપતો’’તિ. ઇમિના દિટ્ઠાદિવિનિવત્તનં કરોતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – ન ઇદં મયા દિટ્ઠં, ન સયમ્ભુઞાણેન સચ્છિકતં, અથ ખો સુતં, તઞ્ચ સમ્મદેવાતિ. તેનેવાહ – ‘‘અનૂનાધિકાવિપરીતગ્ગહણનિદસ્સન’’ન્તિ. અવધારણત્થે વા એવં-સદ્દે અયમત્થયોજના – ‘‘કરીયતી’’તિ તદપેક્ખસ્સ સુત-સદ્દસ્સ અયમત્થો વુત્તો ‘‘અસ્સવનભાવપ્પટિક્ખેપતો’’તિ. તેનેવાહ – ‘‘અનૂનાધિકાવિપરીતગ્ગહણનિદસ્સન’’ન્તિ. સવન-સદ્દો ચેત્થ કમ્મત્થો વેદિતબ્બો ‘‘સુય્યતી’’તિ.

એવં સવનહેતુસવનવિસેસવસેન પદત્તયસ્સ એકેન પકારેન અત્થયોજનં દસ્સેત્વા ઇદાનિ પકારન્તરેહિ તં દસ્સેતું – ‘‘તથા એવ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તસ્સાતિ યા સા ભગવતો સમ્મુખા ધમ્મસ્સવનાકારેન પવત્તા મનોદ્વારવિઞ્ઞાણવીથિ, તસ્સા. સા હિ નાનપ્પકારેન આરમ્મણે પવત્તિતું સમત્થા. તથા ચ વુત્તં – ‘‘સોતદ્વારાનુસારેના’’તિ. નાનપ્પકારેનાતિ વક્ખમાનાનં અનેકવિહિતાનં બ્યઞ્જનત્થગ્ગહણાનં નાનાકારેન. એતેન ઇમિસ્સા યોજનાય આકારત્થો એવં-સદ્દો ગહિતોતિ દીપેતિ. પવત્તિભાવપ્પકાસનન્તિ પવત્તિયા અત્થિભાવપ્પકાસનં. સુતન્તિ ધમ્મપ્પકાસનન્તિ યસ્મિં આરમ્મણે વુત્તપ્પકારા વિઞ્ઞાણવીથિ નાનપ્પકારેન પવત્તા, તસ્સ ધમ્મત્તા વુત્તં, ન સુતસદ્દસ્સ ધમ્મત્થત્તા. વુત્તસ્સેવત્થસ્સ પાકટીકરણં ‘‘અયઞ્હેત્થા’’તિઆદિ. તત્થ વિઞ્ઞાણવીથિયાતિ કરણત્થે કરણવચનં, મયાતિ કત્તુઅત્થે.

એવન્તિ નિદ્દિસિતબ્બપ્પકાસનન્તિ નિદસ્સનત્થં એવં-સદ્દં ગહેત્વા વુત્તં નિદસ્સેતબ્બસ્સ નિદસ્સિતબ્બત્તાભાવાભાવતો. તેન એવં-સદ્દેન સકલમ્પિ સુત્તં પચ્ચામટ્ઠન્તિ દસ્સેતિ. સુતસદ્દસ્સ કિરિયાસદ્દત્તા સવનકિરિયાય ચ સાધારણવિઞ્ઞાણપ્પબન્ધપ્પટિબદ્ધત્તા તત્થ ચ પુગ્ગલવોહારોતિ વુત્તં – ‘‘સુતન્તિ પુગ્ગલકિચ્ચપ્પકાસન’’ન્તિ. ન હિ પુગ્ગલવોહારરહિતે ધમ્મપ્પબન્ધે સવનકિરિયા લબ્ભતીતિ.

યસ્સ ચિત્તસન્તાનસ્સાતિઆદિપિ આકારત્થમેવ એવં-સદ્દં ગહેત્વા પુરિમયોજનાય અઞ્ઞથા અત્થયોજનં દસ્સેતું વુત્તં. તત્થ આકારપઞ્ઞત્તીતિ ઉપાદાપઞ્ઞત્તિ એવ ધમ્માનં પવત્તિઆકારુપાદાનવસેન તથા વુત્તા. સુતન્તિ વિસયનિદ્દેસોતિ સોતબ્બભૂતો ધમ્મો સવનકિરિયાકત્તુપુગ્ગલસ્સ સવનકિરિયાવસેન પવત્તિટ્ઠાનન્તિ કત્વા વુત્તં. ચિત્તસન્તાનવિનિમુત્તસ્સ પરમત્થતો કસ્સચિ કત્તુઅભાવેપિ સદ્દવોહારેન બુદ્ધિપરિકપ્પિતભેદવચનિચ્છાય ચિત્તસન્તાનતો અઞ્ઞં વિય તંસમઙ્ગિં કત્વા વુત્તં – ‘‘ચિત્તસન્તાનેન તંસમઙ્ગીનો’’તિ. સવનકિરિયાવિસયોપિ સોતબ્બધમ્મો સવનકિરિયાવસેન પવત્તચિત્તસન્તાનસ્સ ઇધ પરમત્થતો કત્તુભાવતો, સવનવસેન ચિત્તપવત્તિયા એવ વા સવનકિરિયાભાવતો તંકિરિયાકત્તુ ચ વિસયો હોતીતિ કત્વા વુત્તં – ‘‘તંસમઙ્ગીનો કત્તુવિસયે’’તિ. સુતાકારસ્સ ચ થેરસ્સ સમ્માનિચ્છિતભાવતો આહ – ‘‘ગહણસન્નિટ્ઠાન’’ન્તિ. એતેન વા અવધારણત્થં એવં-સદ્દં ગહેત્વા અયમત્થયોજના કતાતિ દટ્ઠબ્બં.

પુબ્બે સુતાનં નાનાવિહિતાનં સુત્તસઙ્ખાતાનં અત્થબ્યઞ્જનાનં ઉપધારિતરૂપસ્સ આકારસ્સ નિદસ્સનસ્સ, અવધારણસ્સ વા પકાસનસભાવો એવં-સદ્દોતિ તદાકારાદિઉપધારણસ્સ પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિયા ઉપાદાનભૂતધમ્મપ્પબન્ધબ્યાપારતાય વુત્તં – ‘‘એવન્તિ પુગ્ગલકિચ્ચનિદ્દેસો’’તિ. સવનકિરિયા પન પુગ્ગલવાદિનોપિ વિઞ્ઞાણનિરપેક્ખા નત્થીતિ વિસેસતો વિઞ્ઞાણબ્યાપારોતિ આહ – ‘‘સુતન્તિ વિઞ્ઞાણકિચ્ચનિદ્દેસો’’તિ. મેતિ સદ્દપ્પવત્તિયા એકન્તેનેવ સત્તવિસયત્તા વિઞ્ઞાણકિચ્ચસ્સ ચ તત્થેવ સમોદહિતબ્બતો ‘‘મેતિ ઉભયકિચ્ચયુત્તપુગ્ગલનિદ્દેસો’’તિ વુત્તં. અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિસભાવા યથાક્કમં એવંસદ્દસુતસદ્દાનં અત્થાતિ તે તથારૂપપઞ્ઞત્તિઉપાદાનબ્યાપારભાવેન દસ્સેન્તો આહ – ‘‘એવન્તિ પુગ્ગલકિચ્ચનિદ્દેસો, સુતન્તિ વિઞ્ઞાણકિચ્ચનિદ્દેસો’’તિ. એત્થ ચ કરણકિરિયાકત્તુકમ્મવિસેસપ્પકાસનવસેન પુગ્ગલબ્યાપારવિસયપુગ્ગલબ્યાપારનિદસ્સનવસેન ગહણાકારગ્ગાહકતબ્બિસયવિસેસનિદ્દેસવસેન કત્તુકરણબ્યાપારકત્તુનિદ્દેસવસેન ચ દુતિયાદયો ચતસ્સો અત્થયોજના દસ્સિતાતિ દટ્ઠબ્બં.

સબ્બસ્સપિ સદ્દાધિગમનીયસ્સ અત્થસ્સ પઞ્ઞત્તિમુખેનેવ પટિપજ્જિતબ્બત્તા સબ્બપઞ્ઞત્તીનઞ્ચ વિજ્જમાનાદિવસેન છસુ પઞ્ઞત્તિભેદેસુ અન્તોગધત્તા તેસુ ‘‘એવ’’ન્તિઆદીનં પઞ્ઞત્તીનં સરૂપં નિદ્ધારેન્તો આહ – ‘‘એવન્તિ ચ મેતિ ચા’’તિઆદિ. તત્થ એવન્તિ ચ મેતિ ચ વુચ્ચમાનસ્સત્થસ્સ આકારાદિનો ધમ્માનં અસલ્લક્ખણભાવતો અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિભાવોતિ આહ – ‘‘સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થવસેન અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તી’’તિ. તત્થ સચ્ચિકટ્ઠપરમત્થવસેનાતિ ભૂતત્થઉત્તમત્થવસેન. ઇદં વુત્તં હોતિ – યો માયામરીચિઆદયો વિય અભૂતત્થો, અનુસ્સવાદીહિ ગહેતબ્બો વિય અનુત્તમત્થો ચ ન હોતિ, સો રૂપસદ્દાદિસભાવો, રુપ્પનાનુભવનાદિસભાવો વા અત્થો સચ્ચિકટ્ઠો પરમત્થો ચાતિ વુચ્ચતિ, ન તથા ‘‘એવં મે’’તિપદાનં અત્થોતિ. એતમેવત્થં પાકટતરં કાતું ‘‘કિઞ્હેત્થ ત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. સુતન્તિ પન સદ્દાયતનં સન્ધાયાહ – ‘‘વિજ્જમાનપઞ્ઞત્તી’’તિ. તેનેવ હિ ‘‘યઞ્હિ તં એત્થ સોતેન ઉપલદ્ધ’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘સોતદ્વારાનુસારેન ઉપલદ્ધ’’ન્તિ પન વુત્તે અત્થબ્યઞ્જનાદિ સબ્બં લબ્ભતિ. તં તં ઉપાદાય વત્તબ્બતોતિ સોતપથમાગતે ધમ્મે ઉપાદાય તેસં ઉપધારિતાકારાદિનો પચ્ચામસનવસેન એવન્તિ, સસન્તતિપરિયાપન્ને ખન્ધે ઉપાદાય મેતિ વત્તબ્બત્તાતિ અત્થો. દિટ્ઠાદિસભાવરહિતે સદ્દાયતને પવત્તમાનોપિ સુતવોહારો ‘‘દુતિયં તતિય’’ન્તિઆદિકો વિય પઠમાદીનિ દિટ્ઠમુતવિઞ્ઞાતે અપેક્ખિત્વા પવત્તોતિ આહ – ‘‘દિટ્ઠાદીનિ ઉપનિધાય વત્તબ્બતો’’તિ. અસ્સુતં ન હોતીતિ હિ સુતન્તિ પકાસિતો અયમત્થોતિ.

અત્તના પટિવિદ્ધા સુત્તસ્સ પકારવિસેસા એવન્તિ થેરેન પચ્ચામટ્ઠાતિ આહ – ‘‘અસમ્મોહં દીપેતી’’તિ. નાનપ્પકારપ્પટિવેધસમત્થો હોતીતિ એતેન વક્ખમાનસ્સ સુત્તસ્સ નાનપ્પકારતં દુપ્પટિવિજ્ઝતઞ્ચ દસ્સેતિ. સુતસ્સ અસમ્મોસં દીપેતીતિ સુતાકારસ્સ યાથાવતો દસ્સિયમાનત્તા વુત્તં. અસમ્મોહેનાતિ સમ્મોહાભાવેન, પઞ્ઞાય એવ વા સવનકાલસમ્ભૂતાય તદુત્તરિકાલપઞ્ઞાસિદ્ધિ. એવં અસમ્મોસેનાતિ એત્થાપિ વત્તબ્બં. બ્યઞ્જનાનં પટિવિજ્ઝિતબ્બો આકારો નાતિગમ્ભીરો, યથાસુતધારણમેવ તત્થ કરણીયન્તિ સતિયા બ્યાપારો અધિકો, પઞ્ઞા તત્થ ગુણીભૂતાતિ વુત્તં – ‘‘પઞ્ઞાપુબ્બઙ્ગમાયા’’તિઆદિ ‘‘પઞ્ઞાય પુબ્બઙ્ગમા’’તિ કત્વા. પુબ્બઙ્ગમતા ચેત્થ પધાનભાવો ‘‘મનોપુબ્બઙ્ગમા’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૧, ૨) વિય, પુબ્બઙ્ગમતાય વા ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીસુ આવજ્જનાદીનં વિય અપ્પધાનત્તે પઞ્ઞા પુબ્બઙ્ગમા એતિસ્સાતિ અયમ્પિ અત્થો યુજ્જતિ, એવં સતિપુબ્બઙ્ગમાયાતિ એત્થાપિ વુત્તનયાનુસારેન યથાસમ્ભવમત્થો વેદિતબ્બો. અત્થબ્યઞ્જનસમ્પન્નસ્સાતિ અત્થબ્યઞ્જનપરિપુણ્ણસ્સ, સઙ્કાસનપ્પકાસનવિવરણવિભજનઉત્તાનીકરણપઞ્ઞત્તિવસેન છહિ અત્થપદેહિ અક્ખરપદબ્યઞ્જનાકારનિરુત્તિનિદ્દેસવસેન છહિ બ્યઞ્જનપદેહિ ચ સમન્નાગતસ્સાતિ વા અત્થો દટ્ઠબ્બો.

યોનિસોમનસિકારં દીપેતિ એવં-સદ્દેન વુચ્ચમાનાનં આકારનિદસ્સનાવધારણત્થાનં અવિપરીતસદ્ધમ્મવિસયત્તાતિ અધિપ્પાયો. અવિક્ખેપં દીપેતીતિ ‘‘ચિત્તપરિયાદાનં કત્થ ભાસિત’’ન્તિઆદિપુચ્છાવસે પકરણપ્પત્તસ્સ વક્ખમાનસ્સ સુત્તસ્સ સવનં સમાધાનમન્તરેન ન સમ્ભવતીતિ કત્વા વુત્તં. વિક્ખિત્તચિત્તસ્સાતિઆદિ તસ્સેવત્થસ્સ સમત્થનવસેન વુત્તં. સબ્બસમ્પત્તિયાતિ અત્થબ્યઞ્જનદેસકપ્પયોજનાદિસમ્પત્તિયા. અવિપરીતસદ્ધમ્મવિસયેહિ વિય આકારનિદસ્સનાવધારણત્થેહિ યોનિસોમનસિકારસ્સ, સદ્ધમ્મસ્સવનેન વિય ચ અવિક્ખેપસ્સ યથા યોનિસોમનસિકારેન ફલભૂતેન અત્તસમ્માપણિધિપુબ્બેકતપુઞ્ઞતાનં સિદ્ધિ વુત્તા તદવિનાભાવતો. એવં અવિક્ખેપેન ફલભૂતેન કારણભૂતાનં સદ્ધમ્મસ્સવનસપ્પુરિસૂપનિસ્સયાનં સિદ્ધિ દસ્સેતબ્બા સિયા અસ્સુતવતો સપ્પુરિસૂપનિસ્સયરહિતસ્સ ચ તદભાવતો. ન હિ વિક્ખિત્તચિત્તોતિઆદિના સમત્થનવચનેન પન અવિક્ખેપેન કારણભૂતેન સપ્પુરિસૂપનિસ્સયેન ચ ફલભૂતસ્સ સદ્ધમ્મસ્સવનસ્સ સિદ્ધિ દસ્સિતા. અયં પનેત્થ અધિપ્પાયો યુત્તો સિયા, સદ્ધમ્મસ્સવનસપ્પુરિસૂપનિસ્સયા ન એકન્તેન અવિક્ખેપસ્સ કારણં બાહિરઙ્ગત્તા, અવિક્ખેપો પન સપ્પુરિસૂપનિસ્સયો વિય સદ્ધમ્મસ્સવનસ્સ એકન્તકારણન્તિ. એવમ્પિ અવિક્ખેપેન સપ્પુરિસૂપનિસ્સયસિદ્ધિજોતના ન સમત્થિતાવ. નો ન સમત્થિતા વિક્ખિત્તચિત્તાનં સપ્પુરિસપયિરુપાસનાભાવસ્સ અત્થસિદ્ધત્તા. એત્થ ચ પુરિમં ફલેન કારણસ્સ સિદ્ધિદસ્સનં નદીપૂરેન વિય ઉપરિ વુટ્ઠિસબ્ભાવસ્સ, દુતિયં કારણેન ફલસ્સ સિદ્ધિદસ્સનં દટ્ઠબ્બં એકન્તવસ્સિના વિય મેઘવુટ્ઠાનેન વુટ્ઠિપ્પવત્તિયા.

ભગવતો વચનસ્સ અત્થબ્યઞ્જનપ્પભેદપરિચ્છેદવસેન સકલસાસનસમ્પત્તિઓગાહનાકારો નિરવસેસપરહિતપારિપૂરિતાકારણન્તિ વુત્તં – ‘‘એવં ભદ્દકો આકારો’’તિ. યસ્મા ન હોતીતિ સમ્બન્ધો. પચ્છિમચક્કદ્વયસમ્પત્તિન્તિ અત્તસમ્માપણિધિપુબ્બેકતપુઞ્ઞતાસઙ્ખાતગુણદ્વયં. અપરાપરં વુત્તિયા ચેત્થ ચક્કભાવો, ચરન્તિ એતેહિ સત્તા સમ્પત્તિભવેસૂતિ વા. યે સન્ધાય વુત્તં – ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, ચક્કાનિ, યેહિ સમન્નાગતાનં દેવમનુસ્સાનં ચતુચક્કં વત્તતી’’તિઆદિ (અ. નિ. ૪.૩૧). પુરિમપચ્છિમભાવો ચેત્થ દેસનાક્કમવસેન દટ્ઠબ્બો. પચ્છિમચક્કદ્વયસિદ્ધિયાતિ પચ્છિમચક્કદ્વયસ્સ અત્થિતાય. સમ્માપણિહિતત્તો પુબ્બે ચ કતપુઞ્ઞો સુદ્ધાસયો હોતિ તદસિદ્ધિહેતૂનં કિલેસાનં દૂરીભાવતોતિ આહ – ‘‘આસયસુદ્ધિ સિદ્ધા હોતી’’તિ. તથા હિ વુત્તં – ‘‘સમ્માપણિહિતં ચિત્તં, સેય્યસો નં તતો કરે’’તિ (ધ. પ. ૪૩), ‘‘કતપુઞ્ઞોસિ ત્વં, આનન્દ, પધાનમનુયુઞ્જ, ખિપ્પં હોહિસિ અનાસવો’’તિ (દી. નિ. ૨.૨૦૭) ચ. તેનેવાહ – ‘‘આસયસુદ્ધિયા અધિગમબ્યત્તિસિદ્ધી’’તિ. પયોગસુદ્ધિયાતિ યોનિસોમનસિકારપુબ્બઙ્ગમસ્સ ધમ્મસ્સવનપ્પયોગસ્સ વિસદભાવેન. તથા ચાહ – ‘‘આગમબ્યત્તિસિદ્ધી’’તિ, સબ્બસ્સ વા કાયવચીપયોગસ્સ નિદ્દોસભાવેન. પરિસુદ્ધકાયવચીપયોગો હિ વિપ્પટિસારાભાવતો અવિક્ખિત્તચિત્તો પરિયત્તિયં વિસારદો હોતીતિ.

નાનપ્પકારપટિવેધદીપકેનાતિઆદિના અત્થબ્યઞ્જનેસુ થેરસ્સ એવં-સદ્દસુત-સદ્દાનં અસમ્મોહદીપનતો ચતુપ્પટિસમ્ભિદાવસેન અત્થયોજનં દસ્સેતિ. તત્થ સોતપ્પભેદપટિવેધદીપકેનાતિ એતેન અયં સુત-સદ્દો એવં-સદ્દસન્નિધાનતો, વક્ખમાનાપેક્ખાય વા સામઞ્ઞેનેવ સોતબ્બધમ્મવિસેસં આમસતીતિ દસ્સેતિ. મનોદિટ્ઠિકરણાનં પરિયત્તિધમ્માનં અનુપેક્ખનસુપ્પટિવેધા વિસેસતો મનસિકારપ્પટિબદ્ધાતિ તે વુત્તનયેન યોનિસોમનસિકારદીપકેન એવં-સદ્દેન યોજેત્વા, સવનધારણવચીપરિચયા પરિયત્તિધમ્મા વિસેસેન સોતાવધાનપ્પટિબદ્ધાતિ તે અવિક્ખેપદીપકેન સુત-સદ્દેન યોજેત્વા દસ્સેન્તો સાસનસમ્પત્તિયા ધમ્મસ્સવને ઉસ્સાહં જનેતિ. તત્થ ધમ્માતિ પરિયત્તિધમ્મા. મનસા અનુપેક્ખિતાતિ ‘‘ઇધ સીલં કથિતં, ઇધ સમાધિ, ઇધ પઞ્ઞા, એત્તકા એત્થ અનુસન્ધયો’’તિઆદિના નયેન મનસા અનુ અનુ પેક્ખિતા. દિટ્ઠિયા સુપ્પટિવિદ્ધાતિ નિજ્ઝાનક્ખન્તિ ભૂતાય, ઞાતપરિઞ્ઞાસઙ્ખાતાય વા દિટ્ઠિયા તત્થ તત્થ વુત્તરૂપારૂપધમ્મે ‘‘ઇતિ રૂપં, એત્તકં રૂપ’’ન્તિઆદિના સુટ્ઠુ વવત્થપેત્વા પટિવિદ્ધા.

સકલેન વચનેનાતિ પુબ્બે તીહિ પદેહિ વિસું વિસું યોજિતત્તા વુત્તં. અસપ્પુરિસભૂમિન્તિ અકતઞ્ઞુતં, ‘‘ઇધેકચ્ચો પાપભિક્ખુ તથાગતપ્પવેદિતં ધમ્મવિનયં પરિયાપુણિત્વા અત્તનો દહતી’’તિ (પારા. ૧૯૫) એવં વુત્તં અનરિયવોહારાવત્થં. સા એવ અનરિયવોહારાવત્થા અસદ્ધમ્મો. નનુ ચ આનન્દત્થેરસ્સ ‘‘મમેદં વચન’’ન્તિ અધિમાનસ્સ, મહાકસ્સપત્થેરાદીનઞ્ચ તદાસઙ્કાય અભાવતો અસપ્પુરિસભૂમિસમતિક્કમાદિવચનં નિરત્થકન્તિ? નયિદમેવં, ‘‘એવં મે સુત’’ન્તિ વદન્તેન અયમ્પિ અત્થો વિભાવિતોતિ દસ્સનતો. કેચિ પન ‘‘દેવતાનં પરિવિતક્કાપેક્ખં તથાવચનન્તિ એદિસી ચોદના અનવકાસા’’તિ વદન્તિ. તસ્મિં કિર ખણે એકચ્ચાનં દેવતાનં એવં ચેતસો પરિવિતક્કો ઉદપાદિ ‘‘ભગવા પરિનિબ્બુતો, અયઞ્ચ આયસ્મા દેસનાકુસલો ઇદાનિ ધમ્મં દેસેતિ, સક્યકુલપ્પસુતો તથાગતસ્સ ભાતા ચૂળપિતુપુત્તો, કિં નુ ખો સયં સચ્છિકતં ધમ્મં દેસેતિ, ઉદાહુ ભગવતો એવ વચનં યથાસુત’’ન્તિ, એવં તદાસઙ્કિતપ્પકારતો અસપ્પુરિસભૂમિસમોક્કમાદિતો અતિક્કમાદિ વિભાવિતન્તિ. અત્તનો અદહન્તોતિ ‘‘મમેદ’’ન્તિ અત્તનિ અટ્ઠપેન્તો. અપ્પેતીતિ નિદસ્સેતિ. દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકપરમત્થેસુ યથારહં સત્તે નેતીતિ નેત્તિ, ધમ્મોયેવ નેત્તિ ધમ્મનેત્તિ.

દળ્હતરનિવિટ્ઠા વિચિકિચ્છા કઙ્ખા. નાતિસંસપ્પનં મતિભેદમત્તં વિમતિ. અસ્સદ્ધિયં વિનાસેતિ ભગવતા ભાસિતત્તા સમ્મુખા ચસ્સ પટિગ્ગહિતત્તા ખલિતદુરુત્તાદિગ્ગહણદોસાભાવતો ચ. એત્થ ચ પઞ્ચમાદયો તિસ્સો અત્થયોજના આકારાદિઅત્થેસુ અગ્ગહિતવિસેસમેવ એવં-સદ્દં ગહેત્વા દસ્સિતા, તતો પરા ચતસ્સો આકારત્થમેવ એવં-સદ્દં ગહેત્વા વિભાવિતા, પચ્છિમા પન તિસ્સો યથાક્કમં આકારત્થં નિદસ્સનત્થં અવધારણત્થઞ્ચ એવં-સદ્દં ગહેત્વા યોજિતાતિ દટ્ઠબ્બં.

એક-સદ્દો અઞ્ઞસેટ્ઠઅસહાયસઙ્ખાદીસુ દિસ્સતિ. તથા હેસ ‘‘સસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચ, ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞન્તિ ઇત્થેકે અભિવદન્તી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૨૭) અઞ્ઞત્થે દિસ્સતિ, ‘‘ચેતસો એકોદિભાવ’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૨૨૮; પારા. ૧૧) સેટ્ઠે, ‘‘એકો વૂપકટ્ઠો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૪૦૫; ૨.૨૧૫; મ. નિ. ૧.૮૦; સં. નિ. ૩.૬૩; ચૂળવ. ૪૪૫) અસહાયે ‘‘એકોવ ખો, ભિક્ખવે, ખણો ચ સમયો ચ બ્રહ્મચરિયવાસાયા’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૮.૨૯) સઙ્ખાયં. ઇધાપિ સઙ્ખાયન્તિ દસ્સેન્તો આહ – ‘‘એકન્તિ ગણનપરિચ્છેદનિદ્દેસો’’તિ. કાલઞ્ચ સમયઞ્ચાતિ યુત્તકાલઞ્ચ પચ્ચયસામગ્ગિઞ્ચ. ખણોતિ ઓકાસો. તથાગતુપ્પાદાદિકો હિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયસ્સ ઓકાસો તપ્પચ્ચયપ્પટિલાભહેતુત્તા. ખણો એવ ચ સમયો. યો ખણોતિ ચ સમયોતિ ચ વુચ્ચતિ, સો એકો એવાતિ હિ અત્થો. મહાસમયોતિ મહાસમૂહો. સમયોપિ ખોતિ સિક્ખાપદપૂરણસ્સ હેતુપિ. સમયપ્પવાદકેતિ દિટ્ઠિપ્પવાદકે. તત્થ હિ નિસિન્ના તિત્થિયા અત્તનો અત્તનો સમયં પવદન્તીતિ. અત્થાભિસમયાતિ હિતપ્પટિલાભા. અભિસમેતબ્બોતિ અભિસમયો, અભિસમયો અત્થો અભિસમયટ્ઠોતિ પીળનાદીનિ અભિસમેતબ્બભાવેન એકીભાવં ઉપનેત્વા વુત્તાનિ. અભિસમયસ્સ વા પટિવેધસ્સ વિસયભૂતો અત્થો અભિસમયટ્ઠોતિ તાનેવ તથા એકત્તેન વુત્તાનિ. તત્થ પીળનં દુક્ખસચ્ચસ્સ તંસમઙ્ગિનો હિંસનં અવિપ્ફારિકતાકરણં. સન્તાપો દુક્ખદુક્ખતાદિવસેન સન્તપનં પરિદહનં.

તત્થ સહકારિકારણે સનિજ્ઝં સમેતિ સમવેતીતિ સમયો, સમવાયો. સમેતિ સમાગચ્છતિ એત્થ મગ્ગબ્રહ્મચરિયં તદાધારપુગ્ગલેહીતિ સમયો, ખણો. સમેતિ એત્થ, એતેન વા સંગચ્છતિ સત્તો, સભાવધમ્મો વા સહજાતાદીહિ, ઉપ્પાદાદીહિ વાતિ સમયો, કાલો. ધમ્મપ્પવત્તિમત્તતાય અત્થતો અભૂતોપિ હિ કાલો ધમ્મપ્પવત્તિયા અધિકરણં કરણં વિય ચ કપ્પનામત્તસિદ્ધેન રૂપેન વોહરીયતીતિ. સમં, સહ વા અવયવાનં અયનં પવત્તિ અવટ્ઠાનન્તિ સમયો, સમૂહો યથા ‘‘સમુદાયો’’તિ. અવયવસહાવટ્ઠાનમેવ હિ સમૂહોતિ. અવસેસપચ્ચયાનં સમાગમે એતિ ફલં એતસ્મા ઉપ્પજ્જતિ પવત્તતિ ચાતિ સમયો, હેતુ યથા ‘‘સમુદયો’’તિ. સમેતિ સંયોજનભાવતો સમ્બદ્ધો એતિ અત્તનો વિસયે પવત્તતિ, દળ્હગ્ગહણભાવતો વા સંયુત્તા અયન્તિ પવત્તન્તિ સત્તા યથાભિનિવેસં એતેનાતિ સમયો, દિટ્ઠિ. દિટ્ઠિસંયોજનેન હિ સત્તા અતિવિય બજ્ઝન્તીતિ. સમિતિ સઙ્ગતિ સમોધાનન્તિ સમયો, પટિલાભો. સમસ્સ યાનં, સમ્મા વા યાનં અપગમોતિ સમયો, પહાનં. અભિમુખં ઞાણેન સમ્મા એતબ્બો અભિસમેતબ્બોતિ અભિસમયો, ધમ્માનં અવિપરીતો સભાવો. અભિમુખભાવેન સમ્મા એતિ ગચ્છતિ બુજ્ઝતીતિ અભિસમયો, ધમ્માનં અવિપરીતસભાવાવબોધો. એવં તસ્મિં તસ્મિં અત્થે સમયસદ્દસ્સ પવત્તિ વેદિતબ્બા. સમયસદ્દસ્સ અત્થુદ્ધારે અભિસમયસદ્દસ્સ ઉદાહરણં વુત્તનયેન વેદિતબ્બં. અસ્સાતિ સમયસદ્દસ્સ. કાલો અત્થો સમવાયાદીનં અત્થાનં ઇધ અસમ્ભવતો, દેસદેસકપરિસાનં વિય સુત્તસ્સ નિદાનભાવેન કાલસ્સ અપદિસિતબ્બતો ચ.

કસ્મા પનેત્થ અનિયમિતવસેનેવ કાલો નિદ્દિટ્ઠો, ન ઉતુસંવચ્છરાદિવસેન નિયમેત્વાતિ આહ – ‘‘તત્થ કિઞ્ચાપી’’તિઆદિ. ઉતુસંવચ્છરાદિવસેન નિયમં અકત્વા સમયસદ્દસ્સ વચને અયમ્પિ ગુણો લદ્ધો હોતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘યે વા ઇમે’’તિઆદિમાહ. સામઞ્ઞજોતના હિ વિસેસે અવતિટ્ઠતીતિ. તત્થ દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારસમયો દેવસિકં ઝાનસમાપત્તીહિ વીતિનામનકાલો, વિસેસતો સત્તસત્તાહાનિ. સુપ્પકાસાતિ દસસહસ્સિલોકધાતુયા પકમ્પનઓભાસપાતુભાવાદીહિ પાકટા. યથાવુત્તભેદેસુ એવ સમયેસુ એકદેસં પકારન્તરેહિ સઙ્ગહેત્વા દસ્સેતું ‘‘યો ચાય’’ન્તિઆદિમાહ. તથા હિ ઞાણકિચ્ચસમયો અત્તહિતપ્પટિપત્તિસમયો ચ અભિસમ્બોધિસમયો, અરિયતુણ્હીભાવસમયો દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારસમયો, કરુણાકિચ્ચપરહિતપ્પટિપત્તિધમ્મિકથાસમયો દેસનાસમયોયેવ.

કરણવચનેન નિદ્દેસો કતોતિ સમ્બન્ધો. તત્થાતિ અભિધમ્મવિનયેસુ. તથાતિ ભુમ્મકરણેહિ. અધિકરણત્થો આધારત્થો. ભાવો નામ કિરિયા, કિરિયાય કિરિયન્તરલક્ખણં ભાવેનભાવલક્ખણં. તત્થ યથા કાલો સભાવધમ્મપરિચ્છિન્નો સયં પરમત્થતો અવિજ્જમાનોપિ આધારભાવેન પઞ્ઞાતો તઙ્ખણપ્પવત્તાનં તતો પુબ્બે પરતો ચ અભાવતો ‘‘પુબ્બણ્હે જાતો, સાયન્હે ગચ્છતી’’તિ ચ આદીસુ, સમૂહો ચ અવયવવિનિમુત્તો અવિજ્જમાનોપિ કપ્પનામત્તસિદ્ધો અવયવાનં આધારભાવેન પઞ્ઞાપીયતિ ‘‘રુક્ખે સાખા, યવરાસિયં સમ્ભૂતો’’તિઆદીસુ, એવં ઇધાપીતિ દસ્સેન્તો આહ – ‘‘અધિકરણં…પે… ધમ્માન’’ન્તિ. યસ્મિં કાલે, ધમ્મપુઞ્જે વા કામાવચરં કુસલં ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતિ, તસ્મિં એવ કાલે, ધમ્મપુઞ્જે ચ ફસ્સાદયોપિ હોન્તીતિ અયઞ્હિ તત્થ અત્થો. યથા ‘‘ગાવીસુ દુય્હમાનાસુ ગતો, દુદ્ધાસુ આગતો’’તિ દોહનકિરિયાય ગમનકિરિયા લક્ખીયતિ, એવં ઇધાપિ ‘‘યસ્મિં સમયે, તસ્મિં સમયે’’તિ ચ વુત્તે ‘‘સતી’’તિ અયમત્થો વિઞ્ઞાયમાનો એવ હોતિ પદત્થસ્સ સત્તાવિરહાભાવતોતિ સમયસ્સ સત્તાકિરિયાય ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદકિરિયા, ફસ્સાદીનં ભવનકિરિયા ચ લક્ખીયતીતિ. યસ્મિં સમયેતિ યસ્મિં નવમે ખણે, યસ્મિં યોનિસોમનસિકારાદિહેતુમ્હિ, પચ્ચયસમવાયે વા સતિ કામાવચરં કુસલં ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતિ, તસ્મિંયેવ ખણે હેતુમ્હિ પચ્ચયસમવાયે ચ ફસ્સાદયોપિ હોન્તીતિ ઉભયત્થ સમયસદ્દે ભુમ્મનિદ્દેસો કતો લક્ખણભૂતભાવયુત્તોતિ દસ્સેન્તો આહ – ‘‘ખણ…પે… લક્ખીયતી’’તિ.

હેતુઅત્થો કરણત્થો ચ સમ્ભવતિ ‘‘અન્નેન વસતિ, અજ્ઝેનેન વસતિ, ફરસુના છિન્દતિ, કુદાલેન ખણતી’’તિઆદીસુ વિય. વીતિક્કમઞ્હિ સુત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘં સન્નિપાતાપેત્વા ઓતિણ્ણે વત્થુસ્મિં તં પુગ્ગલં પટિપુચ્છિત્વા વિગરહિત્વા ચ તં તં વત્થું ઓતિણ્ણકાલં અનતિક્કમિત્વા તેનેવ કાલેન સિક્ખાપદાનિ પઞ્ઞાપેન્તો ભગવા વિહરતિ સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિહેતુઞ્ચ અપેક્ખમાનો તતિયપારાજિકાદીસુ વિય.

અચ્ચન્તમેવ આરમ્ભતો પટ્ઠાય યાવ દેસનાનિટ્ઠાનં પરહિતપ્પટિપત્તિસઙ્ખાતેન કરુણાવિહારેન. તદત્થજોતનત્થન્તિ અચ્ચન્તસંયોગત્થજોતનત્થં. ઉપયોગવચનનિદ્દેસો કતો યથા ‘‘માસં અજ્ઝેતી’’તિ. પોરાણાતિ અટ્ઠકથાચરિયા. અભિલાપમત્તભેદોતિ વચનમત્તેન વિસેસો. તેન સુત્તવિનયેસુ વિભત્તિબ્યત્તયો કતોતિ દસ્સેતિ.

ઇદાનિ ‘‘ભગવા’’તિ ઇમસ્સ અત્થં દસ્સેન્તો આહ – ‘‘ભગવાતિ ગરૂ’’તિઆદિ. ભગવાતિ વચનં સેટ્ઠન્તિ સેટ્ઠવાચકં વચનં, સેટ્ઠગુણસહચરણં સેટ્ઠન્તિ વુત્તં. અથ વા વુચ્ચતીતિ વચનં, અત્થો. યસ્મા યો ‘‘ભગવા’’તિ વચનેન વચનીયો અત્થો, સો સેટ્ઠોતિ અત્થો. ભગવાતિ વચનમુત્તમન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ગારવયુત્તોતિ ગરુભાવયુત્તો ગરુગુણયોગતો. ગરુકરણં વા સાતિસયં અરહતીતિ ગારવયુત્તો, ગારવારહોતિ અત્થો. સિપ્પાદિસિક્ખાપકા ગરૂ હોન્તિ, ન ચ ગારવયુત્તા, અયં પન તાદિસો ન હોતિ, તસ્મા ગરૂતિ વત્વા ગારવયુત્તોતિ વુત્તન્તિ કેચિ. વુત્તોયેવ, ન ઇધ વત્તબ્બો વિસુદ્ધિમગ્ગસ્સ ઇમિસ્સા અટ્ઠકથાય એકદેસભાવતોતિ અધિપ્પાયો.

ધમ્મસરીરં પચ્ચક્ખં કરોતીતિ ‘‘યો વો, આનન્દ, મયા ધમ્મો ચ વિનયો ચ દેસિતો પઞ્ઞત્તો, સો વો મમચ્ચયેન સત્થા’’તિ (દી. નિ. ૨.૨૧૬) વચનતો ધમ્મસ્સ સત્થુભાવપરિયાયો વિજ્જતીતિ કત્વા વુત્તં. વજિરસઙ્ઘાતસમાનકાયો પરેહિ અભેજ્જસરીરત્તા. ન હિ ભગવતો રૂપકાયે કેનચિ સક્કા અન્તરાયો કાતુન્તિ. દેસનાસમ્પત્તિં નિદ્દિસતિ વક્ખમાનસ્સ સકલસુત્તસ્સ એવન્તિ નિદ્દિસનતો. સાવકસમ્પત્તિં નિદ્દિસતિ પટિસમ્ભિદાપત્તેન પઞ્ચસુ ઠાનેસુ ભગવતા એતદગ્ગે ઠપિતેન મયા મહાસાવકેન સુતં, તઞ્ચ ખો મયા સુતં, ન અનુસ્સુતિકં, ન પરમ્પરાભતન્તિ ઇમસ્સ અત્થસ્સ દીપનતો. કાલસમ્પત્તિં નિદ્દિસતિ ‘‘ભગવા’’તિ પદસ્સ સન્નિધાને પયુત્તસ્સ સમયસદ્દસ્સ કાલસ્સ બુદ્ધુપ્પાદપ્પટિમણ્ડિતભાવદીપનતો. બુદ્ધુપ્પાદપરમા હિ કાલસમ્પદા. તેનેતં વુચ્ચતિ –

‘‘કપ્પકસાયે કલિયુગે, બુદ્ધુપ્પાદો અહો મહચ્છરિયં;

હુતાવહમજ્ઝે જાતં, સમુદિતમકરન્દમરવિન્દ’’ન્તિ. (દી. નિ. ટી. ૧.૧; સં. નિ. ટી. ૧.૧.૧ દેવતાસંયુત્ત);

ભગવાતિ દેસકસમ્પત્તિં નિદ્દિસતિ ગુણવિસિટ્ઠસત્તુત્તમગરુગારવાધિવચનભાવતો.

એવંનામકે નગરેતિ કથં પનેતં નગરં એવંનામકં જાતન્તિ? વુચ્ચતે, યથા કાકન્દસ્સ ઇસિનો નિવાસટ્ઠાને માપિતા નગરી કાકન્દી, માકન્દસ્સ નિવાસટ્ઠાને માપિતા માકન્દી, કુસમ્બસ્સ નિવાસટ્ઠાને માપિતા કોસમ્બીતિ વુચ્ચતિ, એવં સવત્થસ્સ ઇસિનો નિવાસટ્ઠાને માપિતા નગરી સાવત્થીતિ વુચ્ચતિ. એવં તાવ અક્ખરચિન્તકા વદન્તિ. અટ્ઠકથાચરિયા પન ભણન્તિ – ‘‘યં કિઞ્ચિ મનુસ્સાનં ઉપભોગપરિભોગં, સબ્બમેત્થ અત્થી’’તિ સાવત્થિ. સત્થસમાયોગે ચ ‘કિં ભણ્ડમત્થી’તિ પુચ્છિતે ‘સબ્બમત્થી’તિ વચનમુપાદાય સાવત્થિ.

‘‘સબ્બદા સબ્બૂપકરણં, સાવત્થિયં સમોહિતં;

તસ્મા સબ્બમુપાદાય, સાવત્થીતિ પવુચ્ચતિ. (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૪; ખુ. પા. અટ્ઠ. ૫.મઙ્ગલસુત્તવણ્ણના; ઉદા. અટ્ઠ. ૫; પટિ. મ. ૨.૧.૧૮૪);

‘‘કોસલાનં પુરં રમ્મં, દસ્સનેય્યં મનોરમં;

દસહિ સદ્દેહિ અવિવિત્તં, અન્નપાનસમાયુતં.

‘‘વુદ્ધિં વેપુલ્લતં પત્તં, ઇદ્ધં ફીતં મનોરમં;

આળકમન્દાવ દેવાનં, સાવત્થિપુરમુત્તમ’’ન્તિ. (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૪; ખુ. પા. અટ્ઠ. ૫.મઙ્ગલસુત્તવણ્ણના);

અવિસેસેનાતિ ન વિસેસેન, વિહારભાવસામઞ્ઞેનાતિ અત્થો. ઇરિયાપથવિહારો…પે… વિહારેસૂતિ ઇરિયાપથવિહારો દિબ્બવિહારો બ્રહ્મવિહારો અરિયવિહારોતિ એતેસુ ચતૂસુ વિહારેસુ. સમઙ્ગિપરિદીપનન્તિ સમઙ્ગિભાવપરિદીપનં. એતન્તિ વિહરતીતિ એતં પદં. તથા હિ તં ‘‘ઇધેકચ્ચો ગિહિસંસટ્ઠો વિહરતિ સહનન્દી સહસોકી’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૪.૨૪૧) ઇરિયાપથવિહારે આગતં, ‘‘યસ્મિં સમયે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ વિવિચ્ચેવ કામેહિ … પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૪૯૯; વિભ. ૬૨૪) દિબ્બવિહારે, ‘‘સો મેત્તાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતી’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૫૫૬; ૩.૩૦૮; મ. નિ. ૧.૭૭, ૪૫૯, ૫૦૯; ૨.૩૦૯, ૩૧૫, ૪૫૧, ૪૭૧; ૩.૨૩૦, વિભ. ૬૪૨, ૬૪૩) બ્રહ્મવિહારે, ‘‘સો ખોહં, અગ્ગિવેસ્સન, તસ્સાયેવ કથાય પરિયોસાને તસ્મિંયેવ પુરિમસ્મિં સમાધિનિમિત્તે અજ્ઝત્તમેવ ચિત્તં સણ્ઠપેમિ સન્નિસાદેમિ એકોદિં કરોમિ, સમાદહામિ, યેન સુદં નિચ્ચકપ્પં વિહરામી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૮૭) અરિયવિહારે.

તત્થ ઇરિયનં પવત્તનં ઇરિયા, કાયપ્પયોગો. તસ્સા પવત્તનૂપાયભાવતો ઠાનાદિ ઇરિયાપથો. ઠાનસમઙ્ગી વા હિ કાયેન કિઞ્ચિ કરેય્ય ગમનાદીસુ અઞ્ઞતરસમઙ્ગી વા. અથ વા ઇરિયતિ પવત્તતિ એતેન અત્તભાવો, કાયકિચ્ચં વાતિ ઇરિયા, તસ્સા પવત્તિયા ઉપાયભાવતો પથોતિ ઇરિયાપથો, ઠાનાદિ એવ. સો ચ અત્થતો ગતિનિવત્તિઆદિઆકારેન પવત્તો ચતુસન્તતિરૂપપ્પબન્ધો એવ. વિહરણં, વિહરતિ એતેનાતિ વા વિહારો. દિવિ ભવો દિબ્બો, તત્થ બહુલપ્પવત્તિયા બ્રહ્મપારિસજ્જાદિદેવલોકે ભવોતિ અત્થો. તત્થ યો દિબ્બાનુભાવો, તદત્થાય સંવત્તતીતિ વા દિબ્બો, અભિઞ્ઞાભિનીહારવસેન મહાગતિકત્તા વા દિબ્બો, દિબ્બો ચ સો વિહારો ચાતિ દિબ્બવિહારો, ચતસ્સો રૂપાવચરસમાપત્તિયો. અરૂપસમાપત્તિયોપિ એત્થેવ સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. બ્રહ્માનં, બ્રહ્માનો વા વિહારા બ્રહ્મવિહારા, ચતસ્સો અપ્પમઞ્ઞાયો. અરિયો, અરિયાનં વા વિહારો અરિયવિહારો, ચત્તારિ સામઞ્ઞફલાનિ. સો હિ એકં ઇરિયાપથબાધનન્તિઆદિ યદિપિ ભગવા એકેનપિ ઇરિયાપથેન ચિરતરં કાલં અત્તભાવં પવત્તેતું સક્કોતિ, તથાપિ ઉપાદિન્નકસરીરસ્સ અયં સભાવોતિ દસ્સેતું વુત્તં. યસ્મા વા ભગવા યત્થ કત્થચિ વસન્તો વેનેય્યાનં ધમ્મં દેસેન્તો નાનાસમાપત્તીહિ ચ કાલં વીતિનામેન્તો વસતીતિ સત્તાનં અત્તનો ચ વિવિધહિતસુખં હરતિ ઉપનેતિ ઉપ્પાદેતિ, તસ્મા વિવિધં હરતીતિ વિહરતીતિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

જેતસ્સ રાજકુમારસ્સાતિ એત્થ અત્તનો પચ્ચત્થિકજનં જિનાતીતિ જેતો. સોતસદ્દો વિય હિ કત્તુસાધનો જેતસદ્દો. અથ વા રઞ્ઞા પસેનદિકોસલેન અત્તનો પચ્ચત્થિકજને જિતે જાતોતિ જેતો. રઞ્ઞો હિ જયં આરોપેત્વા કુમારો જિતવાતિ જેતોતિ વુત્તો. મઙ્ગલકામતાય વા તસ્સ એવંનામમેવ કતન્તિ જેતો. મઙ્ગલકામતાય હિ જેય્યોતિ એતસ્મિં અત્થે જેતોતિ વુત્તં. વિત્થારો પનાતિઆદિના ‘‘અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે’’તિ એત્થ સુદત્તો નામ સો, ગહપતિ, માતાપિતૂહિ કતનામવસેન, સબ્બકામસમિદ્ધતાય પન વિગતમચ્છેરતાય કરુણાદિગુણસમઙ્ગિતાય ચ નિચ્ચકાલં અનાથાનં પિણ્ડમદાસિ. તેન અનાથપિણ્ડિકોતિ સઙ્ખં ગતો. આરમન્તિ એત્થ પાણિનો, વિસેસેન વા પબ્બજિતાતિ આરામો, તસ્સ પુપ્ફફલાદિસોભાય નાતિદૂરનચ્ચાસન્નતાદિપઞ્ચવિધસેનાસનઙ્ગસમ્પત્તિયા ચ તતો તતો આગમ્મ રમન્તિ અભિરમન્તિ, અનુક્કણ્ઠિતા હુત્વા નિવસન્તીતિ અત્થો. વુત્તપ્પકારાય વા સમ્પત્તિયા તત્થ તત્થ ગતેપિ અત્તનો અબ્ભન્તરંયેવ આનેત્વા રમેતીતિ આરામો. સો હિ અનાથપિણ્ડિકેન ગહપતિના જેતસ્સ રાજકુમારસ્સ હત્થતો અટ્ઠારસહિરઞ્ઞકોટીહિ સન્થારેન કિણિત્વા અટ્ઠારસહિરઞ્ઞકોટીહિ સેનાસનાનિ કારાપેત્વા અટ્ઠારસહિરઞ્ઞકોટીહિ વિહારમહં નિટ્ઠાપેત્વા એવં ચતુપઞ્ઞાસહિરઞ્ઞકોટિપરિચ્ચાગેન બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ નિય્યાતિતો, તસ્મા ‘‘અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામો’’તિ વુચ્ચતીતિ ઇમમત્થં નિદસ્સેતિ.

તત્થાતિ ‘‘એકં સમયં ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે’’તિ યં વુત્તં વાક્યં, તત્થ. સિયાતિ કસ્સચિ એવં પરિવિતક્કો સિયા, વક્ખમાનાકારેન કદાચિ ચોદેય્ય વાતિ અત્થો. અથ તત્થ વિહરતીતિ યદિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે વિહરતિ. ન વત્તબ્બન્તિ નાનાઠાનભૂતત્તા સાવત્થિજેતવનાનં, ‘‘એકં સમય’’ન્તિ ચ વુત્તત્તાતિ અધિપ્પાયો. ઇદાનિ ચોદકો તમેવ અત્તનો અધિપ્પાયં ‘‘ન હિ સક્કા’’તિઆદિના વિવરતિ. ઇતરો સબ્બમેતં અવિપરીતં અત્થં અજાનન્તેન તયા વુત્તન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘ન ખો પનેતં એવં દટ્ઠબ્બ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ એતન્તિ ‘‘સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે’’તિ એતં વચનં. એવન્તિ ‘‘યદિ તાવ ભગવા’’તિઆદિના યં તં ભવતા ચોદિતં, તં અત્થતો એવં ન ખો પન દટ્ઠબ્બં, ન ઉભયત્થ અપુબ્બં અચરિમં વિહારદસ્સનત્થન્તિ અત્થો. ઇદાનિ અત્તના યથાધિપ્પેતં અવિપરીતમત્થં, તસ્સ ચ પટિકચ્ચેવ વુત્તભાવં, તેન ચ અપ્પટિવિદ્ધતં પકાસેન્તો ‘‘નનુ અવોચુમ્હ…પે… જેતવને’’તિ આહ. એવમ્પિ ‘‘જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે વિહરતિ’’ચ્ચેવ વત્તબ્બં, ન ‘‘સાવત્થિય’’ન્તિ ચોદનં મનસિ કત્વા વુત્તં – ‘‘ગોચરગામનિદસ્સનત્થ’’ન્તિઆદિ.

અવસ્સઞ્ચેત્થ ગોચરગામકિત્તનં કત્તબ્બં. તથા હિ તં યથા જેતવનાદિકિત્તનં પબ્બજિતાનુગ્ગહકરણાદિઅનેકપ્પયોજનં, એવં ગોચરગામકિત્તનમ્પિ ગહટ્ઠાનુગ્ગહકરણાદિવિવિધપયોજનન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘સાવત્થિવચનેના’’તિઆદિમાહ. તત્થ પચ્ચયગ્ગહણેન ઉપસઙ્કમપયિરુપાસનાનં ઓકાસદાનેન ધમ્મદેસનાય સરણેસુ સીલેસુ ચ પતિટ્ઠાપનેન યથૂપનિસ્સયં ઉપરિવિસેસાધિગમાવહનેન ચ ગહટ્ઠાનુગ્ગહકરણં, ઉગ્ગહપરિપુચ્છાનં કમ્મટ્ઠાનાનુયોગસ્સ ચ અનુરૂપવસનટ્ઠાનપરિગ્ગહેનેત્થ પબ્બજિતાનુગ્ગહકરણં વેદિતબ્બં. કરુણાય ઉપગમનં, ન લાભાદિનિમિત્તં. પઞ્ઞાય અપગમનં, ન વિરોધાદિનિમિત્તન્તિ ઉપગમનાપગમનાનં નિરુપક્કિલેસતં વિભાવેતિ. ધમ્મિકસુખં નામ અનવજ્જસુખં. દેવતાનં ઉપકારબહુલતા જનવિવિત્તતાય. પચુરજનવિવિત્તઞ્હિ ઠાનં દેવા ઉપસઙ્કમિતબ્બં મઞ્ઞન્તિ. તદત્થપરિનિપ્ફાદનન્તિ લોકત્થનિપ્ફાદનં, બુદ્ધકિચ્ચસમ્પાદનન્તિ અત્થો. એવમાદિનાતિ આદિ-સદ્દેન સાવત્થિકિત્તનેન રૂપકાયસ્સ અનુગ્ગણ્હનં દસ્સેતિ, જેતવનાદિકિત્તનેન ધમ્મકાયસ્સ. તથા પુરિમેન પરાધીનકિરિયાકરણં, દુતિયેન અત્તાધીનકિરિયાકરણં. પુરિમેન વા કરુણાકિચ્ચં, ઇતરેન પઞ્ઞાકિચ્ચં. પુરિમેન ચસ્સ પરમાય અનુકમ્પાય સમન્નાગમં, પચ્છિમેન પરમાય ઉપેક્ખાય સમન્નાગમં દીપેતિ. ભગવા હિ સબ્બસત્તે પરમાય અનુકમ્પાય અનુકમ્પતિ, ન ચ તત્થ સિનેહદોસાનુપતિતો પરમુપેક્ખકભાવતો. ઉપેક્ખકો ચ ન પરહિતસુખકરણે અપ્પોસ્સુક્કો મહાકારુણિકભાવતો. તસ્સ મહાકારુણિકતાય લોકનાથતા, ઉપેક્ખકતાય અત્તનાથતા.

તથા હેસ બોધિસત્તભૂતો મહાકરુણાય સઞ્ચોદિતમાનસો સકલલોકહિતાય ઉસ્સુક્કમાપન્નો મહાભિનીહારતો પટ્ઠાય તદત્થનિપ્ફાદનત્થં પુઞ્ઞઞાણસમ્ભારે સમ્પાદેન્તો અપરિમિતં કાલં અનપ્પકં દુક્ખમનુભોસિ, ઉપેક્ખકતાય સમ્મા પતિતેહિ દુક્ખેહિ ન વિકમ્પિતતા. મહાકારુણિકતાય સંસારાભિમુખતા, ઉપેક્ખકતાય તતો નિબ્બિન્દના. તથા ઉપેક્ખકતાય નિબ્બાનાભિમુખતા, મહાકારુણિકતાય તદધિગમો. તથા મહાકારુણિકતાય પરેસં અહિંસાપનં, ઉપેક્ખકતાય સયં પરેહિ અભાયનં. મહાકારુણિકતાય પરં રક્ખતો અત્તનો રક્ખણં, ઉપેક્ખકતાય અત્તાનં રક્ખતો પરેસં રક્ખણં. તેનસ્સ અત્તહિતાય પટિપન્નાદીસુ ચતુત્થપુગ્ગલભાવો સિદ્ધો હોતિ. તથા મહાકારુણિકતાય સચ્ચાધિટ્ઠાનસ્સ ચ ચાગાધિટ્ઠાનસ્સ ચ પારિપૂરી, ઉપેક્ખકતાય ઉપસમાધિટ્ઠાનસ્સ ચ પઞ્ઞાધિટ્ઠાનસ્સ ચ પારિપૂરી. એવં પુરિસુદ્ધાસયપ્પયોગસ્સ મહાકારુણિકતાય લોકહિતત્થમેવ રજ્જસમ્પદાદિભવસમ્પત્તિયા ઉપગમનં, ઉપેક્ખકતાય તિણાયપિ અમઞ્ઞમાનસ્સ તતો અપગમનં. ઇતિ સુવિસુદ્ધઉપગમાપગમસ્સ મહાકારુણિકતાય લોકહિતત્થમેવ દાનવસેન સમ્પત્તીનં પરિચ્ચજના, ઉપેક્ખકતાય ચસ્સ ફલસ્સ અત્તનો અપચ્ચાસીસના. એવં સમુદાગમનતો પટ્ઠાય અચ્છરિયબ્ભુતગુણસમન્નાગતસ્સ મહાકારુણિકતાય પરેસં હિતસુખત્થં અતિદુક્કરકારિતા, ઉપેક્ખકતાય કાયમ્પિ અનલઙ્કારિતા.

તથા મહાકારુણિકતાય ચરિમત્તભાવે જિણ્ણાતુરમતદસ્સનેન સઞ્જાતસંવેગો, ઉપેક્ખકતાય ઉળારેસુ દેવભોગસદિસેસુ ભોગેસુ નિરપેક્ખો મહાભિનિક્ખમનં નિક્ખમિ. તથા મહાકારુણિકતાય ‘‘કિચ્છં વતાયં લોકો આપન્નો’’તિઆદિના (દી. નિ. ૨.૫૭; સં. નિ. ૨.૪, ૧૦) કરુણામુખેનેવ વિપસ્સનારમ્ભો, ઉપેક્ખકતાય બુદ્ધભૂતસ્સ સત્ત સત્તાહાનિ વિવેકસુખેનેવ વીતિનામનં. મહાકારુણિકતાય ધમ્મગમ્ભીરતં પચ્ચવેક્ખિત્વા ધમ્મદેસનાય અપ્પોસ્સુક્કનં આપજ્જિત્વાપિ મહાબ્રહ્મુનો અજ્ઝેસનાપદેસેન ઓકાસકરણં, ઉપેક્ખકતાય પઞ્ચવગ્ગિયાદિવેનેય્યાનં અનનુરૂપસમુદાચારેપિ અનઞ્ઞથાભાવો. મહાકારુણિકતાય કત્થચિ પટિઘાતાભાવેનસ્સ સબ્બત્થ અમિત્તસઞ્ઞાભાવો, ઉપેક્ખકતાય કત્થચિપિ અનુરોધાભાવેન સબ્બત્થ સિનેહસન્થવાભાવો. મહાકારુણિકતાય પરેસં પસાદના, ઉપેક્ખકતાય પસન્નાકારેહિ ન વિકમ્પના. મહાકારુણિકતાય ધમ્માનુરાગાભાવેન તત્થ આચરિયમુટ્ઠિઅભાવો, ઉપેક્ખકતાય સાવકાનુરાગાભાવેન પરિવારપરિકમ્મતાભાવો. મહાકારુણિકતાય ધમ્મં દેસેતું પરેહિ સંસગ્ગમુપગચ્છતોપિ ઉપેક્ખકતાય ન તત્થ અભિરતિ. મહાકારુણિકતાય ગામાદીનં આસન્નટ્ઠાને વસતોપિ ઉપેક્ખકતાય અરઞ્ઞટ્ઠાને એવ વિહરણં. તેન વુત્તં – ‘‘પુરિમેનસ્સ પરમાય અનુકમ્પાય સમન્નાગમં દીપેતી’’તિ.

તન્તિ તત્રાતિ પદં. ‘‘દેસકાલપરિદીપન’’ન્તિ યે દેસકાલા ઇધ વિહરણકિરિયાવિસેસનભાવેન વુત્તા, તેસં પરિદીપનન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘યં સમયં…પે… દીપેતી’’તિ આહ. તં-સદ્દો હિ વુત્તસ્સ અત્થસ્સ પટિનિદ્દેસો, તસ્મા ઇધ કાલસ્સ દેસસ્સ વા પટિનિદ્દેસો ભવિતુમરહતિ, ન અઞ્ઞસ્સ. અયં તાવ તત્ર-સદ્દસ્સ પટિનિદ્દેસભાવે અત્થવિભાવના. યસ્મા પન ઈદિસેસુ ઠાનેસુ તત્ર-સદ્દો ધમ્મદેસનાવિસિટ્ઠં દેસકાલઞ્ચ વિભાવેતિ, તસ્મા વુત્તં – ‘‘ભાસિતબ્બયુત્તે વા દેસકાલે દીપેતી’’તિ. તેન તત્રાતિ યત્ર ભગવા ધમ્મદેસનત્થં ભિક્ખૂ આલપતિ ભાસતિ, તાદિસે દેસે, કાલે વાતિ અત્થો. ન હીતિઆદિના તમેવત્થં સમત્થેતિ. નનુ ચ યત્થ ઠિતો ભગવા ‘‘અકાલો ખો તાવા’’તિઆદિના બાહિયસ્સ ધમ્મદેસનં પટિક્ખિપિ, તત્થેવ અન્તરવીથિયં ઠિતો તસ્સ ધમ્મં દેસેસીતિ? સચ્ચમેતં, અદેસેતબ્બકાલે અદેસનાય ઇદં ઉદાહરણં. તેનેવાહ – ‘‘અકાલો ખો તાવા’’તિ.

યં પન તત્થ વુત્તં – ‘‘અન્તરઘરં પવિટ્ઠમ્હા’’તિ, તમ્પિ તસ્સ અકાલભાવસ્સેવ પરિયાયેન દસ્સનત્થં વુત્તં. તસ્સ હિ તદા અદ્ધાનપરિસ્સમેન રૂપકાયે અકમ્મઞ્ઞતા અહોસિ, બલવપીતિવેગેન નામકાયે. તદુભયસ્સ વૂપસમં આગમેન્તો પપઞ્ચપરિહારત્થં ભગવા ‘‘અકાલો ખો’’તિ પરિયાયેન પટિક્ખિપિ. અદેસેતબ્બદેસે અદેસનાય પન ઉદાહરણં ‘‘અથ ખો ભગવા મગ્ગા ઓક્કમ્મ અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસીદિ (સં. નિ. ૨.૧૫૪), વિહારપચ્છાયાયં પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદી’’તિ (દી. નિ. ૧.૩૬૩) ચ એવમાદિકં ઇધ આદિસદ્દેન સઙ્ગહિતં. ‘‘અથ ખો સો, ભિક્ખવે, બાલો ઇધ પુબ્બે નેસાદો ઇધ પાપાનિ કમ્માનિ કરિત્વા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૨૫૧) પદપૂરણમત્તે ખો-સદ્દો, ‘‘દુક્ખં ખો અગારવો વિહરતિ અપ્પતિસ્સો’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૪.૨૧) અવધારણે, ‘‘કિત્તાવતા નુ ખો, આવુસો, સત્થુ પવિવિત્તસ્સ વિહરતો સાવકા વિવેકં નાનુસિક્ખન્તી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૧) આદિકાલત્થે, વાક્યારમ્ભેતિ અત્થો. તત્થ પદપૂરણેન વચનાલઙ્કારમત્તં કતં હોતિ, આદિકાલત્થેન વાક્યસ્સ ઉપઞ્ઞાસમત્તં. અવધારણત્થેન પન નિયમદસ્સનં, તસ્મા આમન્તેસિ એવાતિ આમન્તને નિયમો દસ્સિતો હોતિ.

ભગવાતિ લોકગરુદીપનન્તિ કસ્મા વુત્તં, નનુ પુબ્બેપિ ભગવાસદ્દસ્સ અત્થો વુત્તોતિ? યદિપિ વુત્તો, તં પનસ્સ યથાવુત્તે ઠાને વિહરણકિરિયાય કત્તુ વિસેસદસ્સનત્થં કતં, ન આમન્તનકિરિયાય, ઇધ પન આમન્તનકિરિયાય, તસ્મા તદત્થં પુન ‘‘ભગવા’’તિ પાળિયં વુત્તન્તિ તસ્સત્થં દસ્સેતું ‘‘ભગવાતિ લોકગરુદીપન’’ન્તિ આહ. તેન લોકગરુભાવતો તદનુરૂપં પટિપત્તિં પત્થેન્તો અત્તનો સન્તિકં ઉપગતાનં ભિક્ખૂનં અજ્ઝાસયાનુરૂપં ધમ્મં દેસેતું તે આમન્તેસીતિ દસ્સેતિ. કથાસવનયુત્તપુગ્ગલવચનન્તિ વક્ખમાનાય ચિત્તપરિયાદાનદેસનાય સવનયોગ્ગપુગ્ગલવચનં. ચતૂસુપિ પરિસાસુ ભિક્ખૂ એવ એદિસાનં દેસનાનં વિસેસેન ભાજનભૂતાતિ સાતિસયં સાસનસમ્પટિગ્ગાહકભાવદસ્સનત્થં ઇધ ભિક્ખુગ્ગહણન્તિ દસ્સેત્વા ઇદાનિ સદ્દત્થં દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિમાહ. તત્થ ભિક્ખકોતિ ભિક્ખૂતિ ભિક્ખનધમ્મતાય ભિક્ખૂતિ અત્થો. ભિક્ખાચરિયં અજ્ઝુપગતોતિ બુદ્ધાદીહિ અજ્ઝુપગતં ભિક્ખાચરિયં, ઉઞ્છાચરિયં, અજ્ઝુપગતત્તા અનુટ્ઠિતત્તા ભિક્ખુ. યો હિ અપ્પં વા મહન્તં વા ભોગક્ખન્ધં પહાય અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિતો, સો કસિગોરક્ખાદિજીવિકાકપ્પનં હિત્વા લિઙ્ગસમ્પટિચ્છનેનેવ ભિક્ખાચરિયં અજ્ઝુપગતત્તા ભિક્ખુ, પરપ્પટિબદ્ધજીવિકત્તા વા વિહારમજ્ઝે કાજભત્તં ભુઞ્જમાનોપિ ભિક્ખાચરિયં અજ્ઝુપગતોતિ ભિક્ખુ, પિણ્ડિયાલોપભોજનં નિસ્સાય પબ્બજ્જાય ઉસ્સાહજાતત્તા વા ભિક્ખાચરિયં અજ્ઝુપગતોતિ ભિક્ખૂતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. આદિના નયેનાતિ ‘‘છિન્નભિન્નપટધરોતિ ભિક્ખુ, ભિન્દતિ પાપકે અકુસલે ધમ્મેતિ ભિક્ખુ, ભિન્નત્તા પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં ભિક્ખૂ’’તિઆદિના (વિભ. ૫૧૦) વિભઙ્ગે આગતનયેન. ઞાપનેતિ અવબોધને, પટિવેદનેતિ અત્થો.

ભિક્ખનસીલતાતિ ભિક્ખનેન જીવનસીલતા, ન કસિવાણિજ્જાદિના જીવનસીલતા. ભિક્ખનધમ્મતાતિ ‘‘ઉદ્દિસ્સ અરિયા તિટ્ઠન્તી’’તિ (જા. ૧.૭.૫૯) એવં વુત્તા ભિક્ખનસભાવતા, ન યાચનકોહઞ્ઞસભાવતા. ભિક્ખને સાધુકારિતાતિ ‘‘ઉત્તિટ્ઠે નપ્પમજ્જેય્યા’’તિ (ધ. પ. ૧૬૮) વચનં અનુસ્સરિત્વા તત્થ અપ્પમજ્જના. અથ વા સીલં નામ પકતિસભાવો, ઇધ પન તદધિટ્ઠાનં. ધમ્મોતિ વતં. સાધુકારિતાતિ સક્કચ્ચકારિતા આદરકિરિયા. હીનાધિકજનસેવિતન્તિ યે ભિક્ખુભાવે ઠિતાપિ જાતિમદાદિવસેન ઉદ્ધતા ઉન્નળા, યે ચ ગિહિભાવે પરેસં અધિકભાવમ્પિ અનુપગતત્તા ભિક્ખાચરિયં પરમકારુઞ્ઞતં મઞ્ઞન્તિ, તેસં ઉભયેસમ્પિ યથાક્કમં ‘‘ભિક્ખવો’’તિ વચનેન હીનજનેહિ દલિદ્દેહિ પરમકારુઞ્ઞતં પત્તેહિ પરકુલેસુ ભિક્ખાચરિયાય જીવિકં કપ્પેન્તેહિ સેવિતં વુત્તિં પકાસેન્તો ઉદ્ધતભાવનિગ્ગહં કરોતિ. અધિકજનેહિ ઉળારભોગખત્તિયકુલાદિતો પબ્બજિતેહિ બુદ્ધાદીહિ આજીવવિસોધનત્થં સેવિતં વુત્તિં પકાસેન્તો દીનભાવનિગ્ગહં કરોતીતિ યોજેતબ્બં. યસ્મા ‘‘ભિક્ખવો’’તિ વચનં આમન્તનભાવતો અભિમુખીકરણં, પકરણતો સામત્થિયતો ચ સુસ્સુસાજનનં સક્કચ્ચસવનમનસિકારનિયોજનઞ્ચ હોતિ, તસ્મા તમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘ભિક્ખવોતિ ઇમિના’’તિઆદિમાહ. તત્થ સાધુકં સવનમનસિકારેતિ સાધુકસવને સાધુકમનસિકારે ચ. કથં પન પવત્તિતા સવનાદયો સાધુકં પવત્તિતા હોન્તીતિ? ‘‘અદ્ધા ઇમાય સમ્માપટિપત્તિયા સકલસાસનસમ્પત્તિ હત્થગતા ભવિસ્સતી’’તિ આદરગારવયોગેન કથાદીસુ અપરિભવાદિના ચ. વુત્તઞ્હિ ‘‘પઞ્ચહિ, ભિક્ખવે, ધમ્મેહિ સમન્નાગતો સુણન્તો સદ્ધમ્મં ભબ્બો નિયામં ઓક્કમિતું કુસલેસુ ધમ્મેસુ સમ્મત્તં. કતમેહિ પઞ્ચહિ? કથં ન પરિભોતિ, કથિતં ન પરિભોતિ, ન અત્તાનં પરિભોતિ, અવિક્ખિત્તચિત્તો ધમ્મં સુણાતિ એકગ્ગચિત્તો, યોનિસો ચ મનસિકરોતિ. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતો સુણન્તો સદ્ધમ્મં ભબ્બો નિયામં ઓક્કમિતું કુસલેસુ ધમ્મેસુ સમ્મત્ત’’ન્તિ (અ. નિ. ૫.૧૫૧). તેનેવાહ – ‘‘સાધુકં સવનમનસિકારાયત્તા હિ સાસનસમ્પત્તી’’તિ.

પુબ્બે સબ્બપરિસાસાધારણત્તેપિ ભગવતો ધમ્મદેસનાય ‘‘જેટ્ઠસેટ્ઠા’’તિઆદિના ભિક્ખૂનં એવ આમન્તને કારણં દસ્સેત્વા ઇદાનિ ભિક્ખૂ આમન્તેત્વાવ ધમ્મદેસનાય પયોજનં દસ્સેતું ‘‘કિમત્થં પન ભગવા’’તિ ચોદનં સમુટ્ઠાપેતિ. તત્થ અઞ્ઞં ચિન્તેન્તાતિ અઞ્ઞવિહિતા. વિક્ખિત્તચિત્તાતિ અસમાહિતચિત્તા. ધમ્મં પચ્ચવેક્ખન્તાતિ હિય્યો તતો પરં દિવસેસુ વા સુતધમ્મં પતિ પતિ મનસા અવેક્ખન્તા. ભિક્ખૂ આમન્તેત્વા ધમ્મે દેસિયમાને આદિતો પટ્ઠાય દેસનં સલ્લક્ખેતું સક્કોન્તીતિ ઇમમત્થં બ્યતિરેકમુખેન દસ્સેતું ‘‘તે અનામન્તેત્વા’’તિઆદિ વુત્તં.

ભિક્ખવોતિ ચેત્થ સન્ધિવસેન ઇ-કારલોપો દટ્ઠબ્બો. ભિક્ખવો ઇતીતિ અયં ઇતિ-સદ્દો હેતુપરિસમાપનાદિઅત્થપદત્થવિપરિયાયપકારાવધારણનિદસ્સનાદિઅનેકત્થપ્પભેદો. તથા હેસ ‘‘રુપ્પતીતિ ખો, ભિક્ખવે, તસ્મા રૂપન્તિ વુચ્ચતી’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૩.૭૯) હેત્વત્થે દિસ્સતિ. ‘‘તસ્માતિહ મે, ભિક્ખવે, ધમ્મદાયાદા ભવથ, મા આમિસદાયાદા. અત્થિ મે તુમ્હેસુ અનુકમ્પા. કિન્તિ મે સાવકા ધમ્મદાયાદા ભવેય્યું, નો આમિસદાયાદા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૧૯) પરિસમાપને. ‘‘ઇતિ વા ઇતિ એવરૂપા નચ્ચગીતવાદિતવિસૂકદસ્સના પટિવિરતો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૧૩) આદિઅત્થે. ‘‘માગણ્ડિયોતિ તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ સઙ્ખા સમઞ્ઞા પઞ્ઞત્તિ વોહારો નામં નામકમ્મં નામધેય્યં નિરુત્તિ બ્યઞ્જનમભિલાપો’’તિઆદીસુ (મહાનિ. ૭૩, ૭૫) પદત્થવિપરિયાયે. ‘‘ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, સપ્પટિભયો બાલો, અપ્પટિભયો પણ્ડિતો, સઉપદ્દવો બાલો, અનુપદ્દવો પણ્ડિતો, સઉપસગ્ગો બાલો, અનુપસગ્ગો પણ્ડિતો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૧૨૪) પકારે. ‘‘અત્થિ ઇદપ્પચ્ચયા જરામરણન્તિ પુટ્ઠેન સતા, ‘આનન્દ, અત્થી’તિસ્સ વચનીયં. ‘કિં પચ્ચયા જરામરણ’ન્તિ ઇતિ ચે વદેય્ય. જાતિપચ્ચયા જરામરણં ઇચ્ચસ્સ વચનીય’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૯૬) અવધારણે. ‘‘અત્થીતિ ખો, કચ્ચાન, અયમેકો અન્તો, નત્થીતિ ખો, કચ્ચાન, અયં દુતિયો અન્તો’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૨.૧૫; સં. નિ. ૩.૯૦) નિદસ્સને. ઇધાપિ નિદસ્સને એવ દટ્ઠબ્બો. ભિક્ખવોતિ હિ આમન્તનાકારો. તમેસ ઇતિ-સદ્દો નિદસ્સેતિ ‘‘ભિક્ખવોતિ આમન્તેસી’’તિ. ઇમિના નયેન ‘‘ભદ્દન્તે’’તિઆદીસુપિ યથારહં ઇતિ-સદ્દસ્સ અત્થો વેદિતબ્બો. પુબ્બે ‘‘ભગવા આમન્તેસી’’તિ વુત્તત્તા ‘‘ભગવતો પચ્ચસ્સોસુ’’ન્તિ ઇધ ‘‘ભગવતો’’તિ સામિવચનં આમન્તનમેવ સમ્બન્ધિઅન્તરં અપેક્ખતીતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન ‘‘ભગવતો આમન્તનં પટિઅસ્સોસુ’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘ભગવતો’’તિ પન ઇદં પટિસ્સવસમ્બન્ધેન સમ્પદાનવચનં યથા ‘‘દેવદત્તાય પટિસ્સુણોતી’’તિ. યં નિદાનં ભાસિતન્તિ સમ્બન્ધો. ઇમસ્સ સુત્તસ્સ સુખાવગાહણત્થન્તિ કમલકુવલયુજ્જલવિમલસાદુરસસલિલાય પોક્ખરણિયા સુખાવતરણત્થં નિમ્મલસિલાતલરચનાવિલાસસોભિતરતનસોપાનં વિપ્પકિણ્ણમુત્તાતલસદિસવાલુકાચુણ્ણપણ્ડરભૂમિભાગં તિત્થં વિય સુવિભત્તભિત્તિવિચિત્રવેદિકાપરિક્ખિત્તસ્સ નક્ખત્તપથં ફુસિતુકામતાય વિય પટિવિજમ્ભિતસમુસ્સયસ્સ પાસાદવરસ્સ સુખારોહનત્થં દન્તમયસણ્હમુદુફલકઞ્ચનલતાવિનદ્ધમણિગણપ્પભાસમુદયુજ્જલસોભં સોપાનં વિય સુવણ્ણવલયનૂપુરાદિસઙ્ઘટ્ટનસદ્દસમ્મિસ્સિતસ્સ કથિતહસિતમધુરસ્સરગેહજનવિજમ્ભિતવિચરિતસ્સ ઉળારઇસ્સરિયવિભવસોભિતસ્સ મહાઘરસ્સ સુખપ્પવેસનત્થં સુવણ્ણરજતમણિમુત્તાપવાળાદિજુતિવિસ્સરવિજ્જોતિતસુપ્પતિટ્ઠિતવિસાલદ્વારબાહં મહાદ્વારં વિય ચ અત્થબ્યઞ્જનસમ્પન્નસ્સ બુદ્ધાનં દેસનાઞાણગમ્ભીરભાવસંસૂચકસ્સ ઇમસ્સ સુત્તસ્સ સુખાવગાહત્થં.

એત્થાહ – ‘‘કિમત્થં પન ધમ્મવિનયસઙ્ગહે કયિરમાને નિદાનવચનં, નનુ ભગવતા ભાસિતવચનસ્સેવ સઙ્ગહો કાતબ્બો’’તિ? વુચ્ચતે, દેસનાય ઠિતિઅસમ્મોસસદ્ધેય્યભાવસમ્પાદનત્થં. કાલદેસદેસકનિમિત્તપરિસાપદેસેહિ ઉપનિબન્ધિત્વા ઠપિતા હિ દેસના ચિરટ્ઠિતિકા હોતિ અસમ્મોસધમ્મા સદ્ધેય્યા ચ. દેસકાલકત્તુહેતુનિમિત્તેહિ ઉપનિબદ્ધો વિય વોહારવિનિચ્છયો. તેનેવ ચ આયસ્મતા મહાકસ્સપેન ‘‘ચિત્તપરિયાદાનસુત્તં, આવુસો આનન્દ, કત્થ ભાસિત’’ન્તિઆદિના દેસાદિપુચ્છાસુ કતાસુ તાસં વિસ્સજ્જનં કરોન્તેન ધમ્મભણ્ડાગારિકેન ‘‘એવં મે સુત’’ન્તિઆદિના ઇમસ્સ સુત્તસ્સ નિદાનં ભાસિતં. અપિચ સત્થુસમ્પત્તિપ્પકાસનત્થં નિદાનવચનં. તથાગતસ્સ હિ ભગવતો પુબ્બચરણાનુમાનાગમતક્કાભાવતો સમ્માસમ્બુદ્ધભાવસિદ્ધિ. ન હિ સમ્માસમ્બુસ્સ પુબ્બચરણાદીહિ અત્થો અત્થિ સબ્બત્થ અપ્પટિહતઞાણચારતાય એકપ્પમાણત્તા ચ ઞેય્યધમ્મેસુ. તથા આચરિયમુટ્ઠિધમ્મમચ્છરિયસાસનસાવકાનાનુરાગાભાવતો ખીણાસવભાવસિદ્ધિ. ન હિ સબ્બસો ખીણાસવસ્સ તે સમ્ભવન્તીતિ સુવિસુદ્ધસ્સ પરાનુગ્ગહપ્પવત્તિ. એવં દેસકસંકિલેસભૂતાનં દિટ્ઠિસીલસમ્પદાદૂસકાનં અવિજ્જાતણ્હાનં અચ્ચન્તાભાવસંસૂચકેહિ ઞાણપ્પહાનસમ્પદાભિબ્યઞ્જનકેહિ ચ સમ્બુદ્ધવિસુદ્ધભાવેહિ પુરિમવેસારજ્જદ્વયસિદ્ધિ, તતો ચ અન્તરાયિકનિય્યાનિકધમ્મેસુ સમ્મોહાભાવસિદ્ધિતો પચ્છિમવેસારજ્જદ્વયસિદ્ધીતિ ભગવતો ચતુવેસારજ્જસમન્નાગમો અત્તહિતપરહિતપ્પટિપત્તિ ચ નિદાનવચનેન પકાસિતા હોતિ. તત્થ તત્થ સમ્પત્તપરિસાય અજ્ઝાસયાનુરૂપં ઠાનુપ્પત્તિકપ્પટિભાનેન ધમ્મદેસનાદીપનતો, ઇધ પન રૂપગરુકાનં પુગ્ગલાનં અજ્ઝાસયાનુરૂપં ઠાનુપ્પત્તિકપ્પટિભાનેન ધમ્મદેસનાદીપનતોતિ યોજેતબ્બં. તેન વુત્તં – ‘‘સત્થુસમ્પત્તિપ્પકાસનત્થં નિદાનવચન’’ન્તિ.

તથા સાસનસમ્પત્તિપ્પકાસનત્થં નિદાનવચનં. ઞાણકરુણાપરિગ્ગહિતસબ્બકિરિયસ્સ હિ ભગવતો નત્થિ નિરત્થકા પટિપત્તિ, અત્તહિતત્થા વા. તસ્મા પરેસં એવ અત્થાય પવત્તસબ્બકિરિયસ્સ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સકલમ્પિ કાયવચીમનોકમ્મં યથાપવત્તં વુચ્ચમાનં દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકપરમત્થેહિ યથારહં સત્તાનં અનુસાસનટ્ઠેન સાસનં, ન કપ્પરચના. તયિદં સત્થુચરિતં કાલદેસદેસકપરિસાપદેસેહિ સદ્ધિં તત્થ તત્થ નિદાનવચનેહિ યથારહં પકાસીયતિ. ‘‘ઇધ પન રૂપગરુકાનં પુગ્ગલાન’’ન્તિઆદિ સબ્બં પુરિમસદિસમેવ. તેન વુત્તં – ‘‘સાસનસમ્પત્તિપ્પકાસનત્થં નિદાનવચન’’ન્તિ. અપિચ સત્થુનો પમાણભાવપ્પકાસનેન વચનેન સાસનસ્સ પમાણભાવદસ્સનત્થં નિદાનવચનં, તઞ્ચ દેસકપ્પમાણભાવદસ્સનં હેટ્ઠા વુત્તનયાનુસારેન ‘‘ભગવા’’તિ ચ ઇમિના પદેન વિભાવિતન્તિ વેદિતબ્બં. ભગવાતિ હિ તથાગતસ્સ રાગદોસમોહાદિસબ્બકિલેસમલદુચ્ચરિતદોસપ્પહાનદીપનેન વચનેન અનઞ્ઞસાધારણસુપરિસુદ્ધઞાણકરુણાદિગુણવિસેસયોગપરિદીપનેન તતો એવ સબ્બસત્તુત્તમભાવદીપનેન અયમત્થો સબ્બથા પકાસિતો હોતીતિ. ઇદમેત્થ નિદાનવચનપ્પયોજનસ્સ મુખમત્તનિદસ્સનં.

નિક્ખિત્તસ્સાતિ દેસિતસ્સ. દેસના હિ દેસેતબ્બસ્સ સીલાદિઅત્થસ્સ વેનેય્યસન્તાનેસુ નિક્ખિપનતો ‘‘નિક્ખેપો’’તિ વુચ્ચતિ. સુત્તનિક્ખેપં વિચારેત્વાવ વુચ્ચમાના પાકટા હોતીતિ સામઞ્ઞતો ભગવતો દેસનાય સમુટ્ઠાનસ્સ વિભાગં દસ્સેત્વા ‘‘એત્થાયં દેસના એવંસમુટ્ઠાના’’તિ દેસનાય સમુટ્ઠાને દસ્સિતે સુત્તસ્સ સમ્મદેવ નિદાનપરિજાનનેન વણ્ણનાય સુવિઞ્ઞેય્યત્તા વુત્તં. તત્થ યથા અનેકસતઅનેકસહસ્સભેદાનિપિ સુત્તન્તાનિ સંકિલેસભાગિયાદિપટ્ઠાનનયવસેન સોળસવિધતં નાતિવત્તન્તિ, એવં અત્તજ્ઝાસયાદિસુત્તનિક્ખેપવસેન ચતુબ્બિધભાવન્તિ આહ – ‘‘ચત્તારો હિ સુત્તનિક્ખેપા’’તિ. એત્થ ચ યથા અત્તજ્ઝાસયસ્સ અટ્ઠુપ્પત્તિયા ચ પરજ્ઝાસયપુચ્છાહિ સદ્ધિં સંસગ્ગભેદો સમ્ભવતિ ‘‘અત્તજ્ઝાસયો ચ પરજ્ઝાસયો ચ, અત્તજ્ઝાસયો ચ પુચ્છાવસિકો ચ, અટ્ઠુપ્પત્તિકો ચ પરજ્ઝાસયો ચ, અટ્ઠુપ્પત્તિકો ચ પુચ્છાવસિકો ચા’’તિ અજ્ઝાસયપુચ્છાનુસન્ધિસબ્ભાવતો, એવં યદિપિ અટ્ઠુપ્પત્તિયા અત્તજ્ઝાસયેનપિ સંસગ્ગભેદો સમ્ભવતિ, અત્તજ્ઝાસયાદીહિ પન પુરતો ઠિતેહિ અટ્ઠુપ્પત્તિયા સંસગ્ગો નત્થીતિ ન ઇધ નિરવસેસો વિત્થારનયો સમ્ભવતીતિ ‘‘ચત્તારો સુત્તનિક્ખેપા’’તિ વુત્તં. તદન્તોગધત્તા વા સેસનિક્ખેપાનં મૂલનિક્ખેપવસેન ચત્તારોવ દસ્સિતા. યથાદસ્સનઞ્હેત્થ અયં સંસગ્ગભેદો ગહેતબ્બોતિ.

તત્રાયં વચનત્થો – નિક્ખિપીયતીતિ નિક્ખેપો, સુત્તં એવ નિક્ખેપો સુત્તનિક્ખેપો. અથ વા નિક્ખિપનં નિક્ખેપો, સુત્તસ્સ નિક્ખેપો સુત્તનિક્ખેપો, સુત્તદેસનાતિ અત્થો. અત્તનો અજ્ઝાસયો અત્તજ્ઝાસયો, સો અસ્સ અત્થિ કારણભૂતોતિ અત્તજ્ઝાસયો. અત્તનો અજ્ઝાસયો એતસ્સાતિ વા અત્તજ્ઝાસયો. પરજ્ઝાસયેપિ એસેવ નયો. પુચ્છાય વસો પુચ્છાવસો, સો એતસ્સ અત્થીતિ પુચ્છાવસિકો. સુત્તદેસનાવત્થુભૂતસ્સ અત્થસ્સ ઉપ્પત્તિ અત્થુપ્પત્તિ, અત્થુપ્પત્તિયેવ અટ્ઠુપ્પત્તિ ત્થ-કારસ્સ ટ્ઠ-કારં કત્વા. સા એતસ્સ અત્થીતિ અટ્ઠુપ્પત્તિકો. અથ વા નિક્ખિપીયતિ સુત્તં એતેનાતિ સુત્તનિક્ખેપો, અત્તજ્ઝાસયાદિ એવ. એતસ્મિં અત્થવિકપ્પે અત્તનો અજ્ઝાસયો અત્તજ્ઝાસયો. પરેસં અજ્ઝાસયો પરજ્ઝાસયો. પુચ્છીયતીતિ પુચ્છા, પુચ્છિતબ્બો અત્થો. પુચ્છાવસેન પવત્તં ધમ્મપ્પટિગ્ગાહકાનં વચનં પુચ્છાવસિકં, તદેવ નિક્ખેપસદ્દાપેક્ખાય પુલ્લિઙ્ગવસેન વુત્તં – ‘‘પુચ્છાવસિકો’’તિ. તથા અટ્ઠુપ્પત્તિ એવ અટ્ઠુપ્પત્તિકોતિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

અપિચેત્થ પરેસં ઇન્દ્રિયપરિપાકાદિકારણનિરપેક્ખત્તા અત્તજ્ઝાસયસ્સ વિસું સુત્તનિક્ખેપભાવો યુત્તો કેવલં અત્તનો અજ્ઝાસયેનેવ ધમ્મતન્તિટ્ઠપનત્થં પવત્તિતદેસનત્તા. પરજ્ઝાસયપુચ્છાવસિકાનં પન પરેસં અજ્ઝાસયપુચ્છાનં દેસનાપવત્તિહેતુભૂતાનં ઉપ્પત્તિયં પવત્તિતાનં કથમટ્ઠુપ્પત્તિયા અનવરોધો, પુચ્છાવસિકઅટ્ઠુપ્પત્તિકાનં વા પરજ્ઝાસયાનુરોધેન પવત્તિતાનં કથં પરજ્ઝાસયે અનવરોધોતિ? ન ચોદેતબ્બમેતં. પરેસઞ્હિ અભિનીહારપરિપુચ્છાદિવિનિમુત્તસ્સેવ સુત્તદેસનાકારણુપ્પાદસ્સ અટ્ઠુપ્પત્તિભાવેન ગહિતત્તા પરજ્ઝાસયપુચ્છાવસિકાનં વિસું ગહણં. તથા હિ બ્રહ્મજાલધમ્મદાયાદસુત્તાદીનં વણ્ણાવણ્ણઆમિસુપ્પાદાદિદેસનાનિમિત્તં ‘‘અટ્ઠુપ્પત્તી’’તિ વુચ્ચતિ. પરેસં પુચ્છં વિના અજ્ઝાસયં એવ નિમિત્તં કત્વા દેસિતો પરજ્ઝાસયો, પુચ્છાવસેન દેસિતો પુચ્છાવસિકોતિ પાકટોયમત્થોતિ. અત્તનો અજ્ઝાસયેનેવ કથેસીતિ ધમ્મતન્તિટ્ઠપનત્થં કથેસિ. વિમુત્તિપરિપાચનીયા ધમ્મા સદ્ધિન્દ્રિયાદયો. અજ્ઝાસયન્તિ અધિમુત્તિં. ખન્તિન્તિ દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિં. મનન્તિ પઞ્ઞત્તિચિત્તં. અભિનીહારન્તિ પણિધાનં. બુજ્ઝનભાવન્તિ બુજ્ઝનસભાવં, પટિવિજ્ઝનાકારં વા. રૂપગરુકાનન્તિ પઞ્ચસુ આરમ્મણેસુ રૂપારમ્મણગરુકા રૂપગરુકા. ચિત્તેન રૂપનિન્ના રૂપપોણા રૂપપબ્ભારા રૂપદસ્સનપ્પસુતા રૂપેન આકડ્ઢિતહદયા, તેસં રૂપગરુકાનં.

પટિસેધત્થોતિ પટિક્ખેપત્થો. કસ્સ પન પટિક્ખેપત્થોતિ? કિરિયાપધાનઞ્હિ વાક્યં, તસ્મા ‘‘ન સમનુપસ્સામી’’તિ સમનુપસ્સનાકિરિયાપટિસેધત્થો. તેનાહ – ‘‘ઇમસ્સ પન પદસ્સા’’તિઆદિ. યો પરો ન હોતિ, સો અત્તાતિ લોકસમઞ્ઞામત્તસિદ્ધં સત્તસન્તાનં સન્ધાય – ‘‘અહ’’ન્તિ સત્થા વદતિ, ન બાહિરકપરિકપ્પિતં અહંકારવિસયં અહંકારસ્સ બોધિમૂલેયેવ સમુચ્છિન્નત્તા. લોકસમઞ્ઞાનતિક્કમન્તા એવ હિ બુદ્ધાનં લોકિયે વિસયે દેસનાપવત્તિ. ભિક્ખવેતિ આલપને કારણં હેટ્ઠા વુત્તમેવ. અઞ્ઞન્તિ અપેક્ખાસિદ્ધત્તા અઞ્ઞત્થસ્સ ‘‘ઇદાનિ વત્તબ્બઇત્થિરૂપતો અઞ્ઞ’’ન્તિ આહ. એકમ્પિ રૂપન્તિ એકં વણ્ણાયતનં. સમં વિસમં સમ્મા યાથાવતો અનુ અનુ પસ્સતીતિ સમનુપસ્સના, ઞાણં. સંકિલિસ્સનવસેન અનુ અનુ પસ્સતીતિ સમનુપસ્સના, દિટ્ઠિ. નો નિચ્ચતોતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો, એવમાદિકોતિ અત્થો. તેન ‘‘દુક્ખતો સમનુપસ્સતી’’તિ એવમાદીનિ સઙ્ગણ્હાતિ. ઓલોકેન્તોપીતિ દેવમનુસ્સવિમાનકપ્પરુક્ખમણિકનકાદિગતાનિ રૂપાનિ અનવસેસં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન ઓલોકેન્તોપિ. સામઞ્ઞવચનોપિ યં-સદ્દો ‘‘એકરૂપમ્પી’’તિ રૂપસ્સ અધિગતત્તા રૂપવિસયો ઇચ્છિતોતિ ‘‘યં રૂપ’’ન્તિ વુત્તં. તથા પુરિસસદ્દો પરિયાદિયિતબ્બચિત્તપુગ્ગલવિસયોતિ રૂપગરુકસ્સાતિ વિસેસિતં. ગહણં ‘‘ખેપન’’ન્તિ ચ અધિપ્પેતં, પરિયાદાનઞ્ચ ઉપ્પત્તિનિવારણન્તિ આહ – ‘‘ચતુભૂમકકુસલચિત્ત’’ન્તિ. તઞ્હિ રૂપં તાદિસસ્સ પરિત્તકુસલસ્સપિ ઉપ્પત્તિં નિવારેતિ, કિમઙ્ગં પન મહગ્ગતાનુત્તરચિત્તસ્સાતિ લોકુત્તરકુસલચિત્તસ્સપિ ઉપ્પત્તિયા નિવારણં હોતું સમત્થં, લોકિયકુસલુપ્પત્તિયા નિવારકત્તે વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ ‘‘ચતુભૂમકકુસલચિત્તં પરિયાદિયિત્વા’’તિ વુત્તં. ન હિ કામગુણસ્સાદપ્પસુતસ્સ પુરિસસ્સ દાનાદિવસેન સવિપ્ફારિકા કુસલુપ્પત્તિ સમ્ભવતિ. ગણ્હિત્વા ખેપેત્વાતિ અત્તાનં અસ્સાદેત્વા પવત્તમાનસ્સ અકુસલચિત્તસ્સ પચ્ચયો હોન્તં પવત્તિનિવારણેન મુટ્ઠિગતં વિય ગહેત્વા અનુપ્પાદનિરોધેન ખેપેત્વા વિય તિટ્ઠતિ. તાવ મહતિ લોકસન્નિવાસે તસ્સ પરિયાદિયટ્ઠાનં અવિચ્છેદતો લબ્ભતીતિ આહ – ‘‘તિટ્ઠતી’’તિ યથા ‘‘પબ્બતા તિટ્ઠન્તિ, નજ્જો સન્દન્તી’’તિ. તેનાહ – ‘‘ઇધ ઉભયમ્પિ વટ્ટતી’’તિઆદિ.

યથયિદન્તિ સન્ધિવસેન આકારસ્સ રસ્સત્તં યકારાગમો ચાતિ આહ – ‘‘યથા ઇદ’’ન્તિ. ઇત્થિયા રૂપન્તિ ઇત્થિસરીરગતં તપ્પટિબદ્ધઞ્ચ રૂપાયતનં. પરમત્થસ્સ નિરુળ્હો, પઠમં સાધારણતો સદ્દસત્થલક્ખણાનિ વિભાવેતબ્બાનિ, પચ્છા અસાધારણતોતિ તાનિ પાળિવસેન વિભાવેતું – ‘‘રુપ્પતીતિ ખો…પે… વેદિતબ્બ’’ન્તિ આહ. તત્થ રુપ્પતીતિ સીતાદિવિરોધિપચ્ચયેહિ વિકારં આપાદીયતિ, આપજ્જતીતિ વા અત્થો. વિકારુપ્પત્તિ ચ વિરોધિપચ્ચયસન્નિપાતે વિસદિસુપ્પત્તિ વિભૂતતરા, કુતો પનાયં વિસેસોતિ ચે? ‘‘સીતેના’’તિઆદિવચનતો. એવઞ્ચ કત્વા વેદનાદીસુ અનવસેસરૂપસમઞ્ઞા સામઞ્ઞલક્ખણન્તિ સબ્બરૂપધમ્મસાધારણં રૂપ્પનં. ઇદાનિ અત્થુદ્ધારનયેન રૂપસદ્દં સંવણ્ણેન્તો ‘‘અયં પના’’તિઆદિમાહ. રૂપક્ખન્ધે વત્તતીતિ ‘‘ઓળારિકં વા સુખુમં વા’’તિઆદિવચનતો (મ. નિ. ૧.૩૬૧; ૨.૧૧૩; ૩.૮૬, ૮૯; વિભ. ૨). રૂપૂપપત્તિયાતિ એત્થ રૂપભવો રૂપં ઉત્તરપદલોપેન. રૂપભવૂપપત્તિયાતિ અયઞ્હેત્થ અત્થો. કસિણનિમિત્તેતિ પથવીકસિણાદિસઞ્ઞિતે પટિભાગનિમિત્તે. રૂપ્પતિ અત્તનો ફલસ્સ સભાવં કરોતીતિ રૂપં, સભાવહેતૂતિ આહ – ‘‘સરૂપા…પે… એત્થ પચ્ચયે’’તિ. કરચરણાદિઅવયવસઙ્ઘાતભાવેન રૂપીયતિ નિરૂપીયતીતિ રૂપં, રૂપકાયોતિ આહ – ‘‘આકાસો…પે… એત્થ સરીરે’’તિ.

રૂપયતિ વણ્ણવિકારં આપજ્જમાનં હદયઙ્ગતભાવં પકાસેતીતિ રૂપં, વણ્ણાયતનં. આરોહપરિણાહાદિભેદરૂપગતં સણ્ઠાનસમ્પત્તિં નિસ્સાય પસાદં આપજ્જમાનો રૂપપ્પમાણોતિ વુત્તોતિ આહ – ‘‘એત્થ સણ્ઠાને’’તિ. પિયરૂપન્તિઆદીસુ સભાવત્થો રૂપસદ્દો. આદિસદ્દેન રૂપજ્ઝાનાદીનં સઙ્ગહો. ‘‘રૂપી રૂપાનિ પસ્સતી’’તિ એત્થ અજ્ઝત્તં કેસાદીસુ પરિકમ્મસઞ્ઞાવસેન પટિલદ્ધરૂપજ્ઝાનં રૂપં, તં અસ્સ અત્થીતિ રૂપીતિ વુત્તો. ઇત્થિયા ચતુસમુટ્ઠાને વણ્ણેતિ ઇત્થિસરીરપરિયાપન્નમેવ રૂપં ગહિતં, તપ્પટિબદ્ધવત્થાલઙ્કારાદિરૂપમ્પિ પન પુરિસચિત્તસ્સ પરિયાદાયકં હોતીતિ દસ્સેતું – ‘‘અપિચા’’તિઆદિ વુત્તં. ગન્ધવણ્ણગ્ગહણેન વિલેપનં વુત્તં. કામં ‘‘અસુકાય ઇત્થિયા પસાધન’’ન્તિ સલ્લક્ખિતસ્સ અકાયપ્પટિબદ્ધસ્સપિ વણ્ણો પટિબદ્ધચિત્તસ્સ પુરિસસ્સ ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠેય્ય, તં પન ન એકન્તિકન્તિ એકન્તિકં દસ્સેન્તો ‘‘કાયપ્પટિબદ્ધો’’તિઆહ. ઉપકપ્પતીતિ ચિત્તસ્સ પરિયાદાનાય ઉપકપ્પતિ. પુરિમસ્સેવાતિ પુબ્બે વુત્તઅત્થસ્સેવ દળ્હીકરણત્થં વુત્તં યથા ‘‘દ્વિક્ખત્તું બન્ધં સુબન્ધ’’ન્તિ. નિગમનવસેન વા એતં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. ઓપમ્મવસેન વુત્તન્તિ ‘‘યં એવં પુરિસસ્સ ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠતી’’તિ સકલમેવિદં પુરિમવચનં ઉપમાવસેન વુત્તં, તત્થ પન ઉપમાભૂતં અત્થં દસ્સેતું – ‘‘યથયિદં…પે… ઇત્થિરૂપ’’ન્તિ વુત્તં. પરિયાદાને આનુભાવો સમ્ભવો પરિયાદાનાનુભાવો, તસ્સ દસ્સનવસેન વુત્તં.

ઇદં પન ‘‘ઇત્થિરૂપ’’ન્તિઆદિવચનં પરિયાદાનાનુભાવે સાધેતબ્બે દીપેતબ્બે વત્થુ કારણં. નાગો નામ સો રાજા, દીઘદાઠિકત્તા પન ‘‘મહાદાઠિકનાગરાજા’’તિ વુત્તો. અસંવરનિયામેનાતિ ચક્ખુદ્વારિકેન અસંવરનીહારેન. નિમિત્તં ગહેત્વાતિ રાગુપ્પત્તિહેતુભૂતં રૂપં સુભનિમિત્તં ગહેત્વા. વિસિકાદસ્સનં ગન્ત્વાતિ સિવથિકદસ્સનં ગન્ત્વા. તત્થ હિ આદીનવાનુપસ્સના ઇજ્ઝતિ. વત્થુલોભેન કુતો તાદિસાય મરણન્તિ અસદ્દહન્તો ‘‘મુખં તુમ્હાકં ધૂમવણ્ણ’’ન્તિ તે દહરસામણેરે ઉપ્પણ્ડેન્તો વદતિ.

રતનત્તયે સુપ્પસન્નત્તા કાકવણ્ણતિસ્સાદીહિ વિસેસનત્થઞ્ચ સો તિસ્સમહારાજા સદ્ધાસદ્દેન વિસેસેત્વા વુચ્ચતિ. દહરસ્સ ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠતીતિ અધિકારવસેન વુત્તં. નિટ્ઠિતુદ્દેસકિચ્ચોતિ ગામે અસપ્પાયરૂપદસ્સનં ઇમસ્સ અનત્થાય સિયાતિ આચરિયેન નિવારિતગામપ્પવેસો પચ્છા નિટ્ઠિતુદ્દેસકિચ્ચો હુત્વા ઠિતો. તેન વુત્તં – ‘‘અત્થકામાનં વચનં અગ્ગહેત્વા’’તિ. નિવત્થવત્થં સઞ્જાનિત્વાતિ અત્તના દિટ્ઠદિવસે નિવત્થવત્થં તસ્સા મતદિવસે સિવથિકદસ્સનત્થં ગતેન લદ્ધં સઞ્જાનિત્વા. એવમ્પીતિ એવં મરણસમ્પાપનવસેનપિ. અયં તાવેત્થ અટ્ઠકથાય અનુત્તાનત્થદીપના.

નેત્તિનયવણ્ણના

ઇદાનિ પકરણનયેન પાળિયા અત્થવણ્ણનં કરિસ્સામ. સા પન અત્થસંવણ્ણના યસ્મા દેસનાય સમુટ્ઠાનપ્પયોજનભાજનેસુ પિણ્ડત્થેસુ ચ નિદ્ધારિતેસુ સુકરા હોતિ સુવિઞ્ઞેય્યા ચ, તસ્મા સુત્તદેસનાય સમુટ્ઠાનાદીનિ પઠમં નિદ્ધારયિસ્સામ. તત્થ સમુટ્ઠાનં નામ દેસનાનિદાનં, તં સાધારણમસાધારણન્તિ દુવિધં. તત્થ સાધારણમ્પિ અજ્ઝત્તિકબાહિરભેદતો દુવિધં. તત્થ સાધારણં અજ્ઝત્તિકસમુટ્ઠાનં નામ લોકનાથસ્સ મહાકરુણા. તાય હિ સમુસ્સાહિતસ્સ ભગવતો વેનેય્યાનં ધમ્મદેસનાય ચિત્તં ઉદપાદિ, યં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘સત્તેસુ ચ કારુઞ્ઞતં પટિચ્ચ બુદ્ધચક્ખુના લોકં વોલોકેસી’’તિઆદિ (મ. નિ. ૧.૨૮૩; મહાવ. ૯; સં. નિ. ૧.૧૭૩). એત્થ ચ હેતાવત્થાયપિ મહાકરુણાય સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો યાવદેવ સંસારમહોઘતો સદ્ધમ્મદેસનાહત્થદાનેહિ સત્તસન્તારણત્થં તદુપ્પત્તિતો. યથા ચ મહાકરુણા, એવં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં દસબલઞાણાદયો ચ દેસનાય અબ્ભન્તરસમુટ્ઠાનભાવેન વત્તબ્બા. સબ્બઞ્હિ ઞેય્યધમ્મં તેસં દેસેતબ્બાકારં સત્તાનઞ્ચ આસયાનુસયાદિં યાથાવતો જાનન્તો ભગવા ઠાનાટ્ઠાનાદીસુ કોસલ્લેન વેનેય્યજ્ઝાસયાનુરૂપં વિચિત્તનયદેસનં પવત્તેસીતિ. બાહિરં પન સાધારણં સમુટ્ઠાનં દસસહસ્સમહાબ્રહ્મપરિવારસ્સ સહમ્પતિબ્રહ્મુનો અજ્ઝેસનં. તદજ્ઝેસનુત્તરકાલઞ્હિ ધમ્મગમ્ભીરતાપચ્ચવેક્ખણાજનિતં અપ્પોસ્સુક્કતં પટિપ્પસ્સમ્ભેત્વા ધમ્મસ્સામી ધમ્મદેસનાય ઉસ્સાહજાતો અહોસિ. અસાધારણમ્પિ અબ્ભન્તરબાહિરભેદતો દુવિધમેવ. તત્થ અબ્ભન્તરં યાય મહાકરુણાય યેન ચ દેસનાઞાણેન ઇદં સુત્તં પવત્તિતં, તદુભયં વેદિતબ્બં. બાહિરં પન રૂપગરુકાનં પુગ્ગલાનં અજ્ઝાસયો. સ્વાયમત્થો અટ્ઠકથાયં વુત્તો એવ.

પયોજનમ્પિ સાધારણાસાધારણતો દુવિધં. તત્થ સાધારણં યાવ અનુપાદાપરિનિબ્બાનં વિમુત્તિરસત્તા ભગવતો દેસનાય. તેનેવાહ – ‘‘એતદત્થા કથા, એતદત્થા મન્તના’’તિઆદિ. અસાધારણં પન તેસં રૂપગરુકાનં પુગ્ગલાનં રૂપે છન્દરાગસ્સ જહાપનં, ઉભયમ્પેતં બાહિરમેવ. સચે પન વેનેય્યસન્તાનગતમ્પિ દેસનાબલસિદ્ધિસઙ્ખાતં પયોજનં અધિપ્પાયસમિજ્ઝનભાવતો યથાધિપ્પેતત્થસિદ્ધિયા મહાકારુણિકસ્સ ભગવતોપિ પયોજનમેવાતિ ગણ્હેય્ય, ઇમિના પરિયાયેનસ્સ અબ્ભન્તરતાપિ સિયા.

અપિચ તેસં રૂપગરુકાનં પુગ્ગલાનં રૂપસ્મિં વિજ્જમાનસ્સ આદીનવસ્સ યાથાવતો અનવબોધો ઇમિસ્સા દેસનાય સમુટ્ઠાનં, તદવબોધો પયોજનં. સો હિ ઇમાય દેસનાય ભગવન્તં પયોજેતિ તન્નિપ્ફાદનપરાયં દેસનાતિ કત્વા. યઞ્હિ દેસનાય સાધેતબ્બં ફલં, તં આકઙ્ખિતબ્બત્તા દેસકં દેસનાય પયોજેતીતિ પયોજનન્તિ વુચ્ચતિ. તથા તેસં પુગ્ગલાનં તદઞ્ઞેસઞ્ચ વેનેય્યાનં રૂપમુખેન પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ આદીનવદસ્સનઞ્ચેત્થ પયોજનં. તથા સંસારચક્કનિવત્તિસદ્ધમ્મચક્કપ્પવત્તિસસ્સતાદિમિચ્છાવાદનિરાકરણં સમ્માવાદપુરેક્ખારો અકુસલમૂલસમૂહનનં કુસલમૂલસમારોપનં અપાયદ્વારપિદહનં સગ્ગમગ્ગદ્વારવિવરણં પરિયુટ્ઠાનવૂપસમનં અનુસયસમુગ્ઘાતનં ‘‘મુત્તો મોચેસ્સામી’’તિ પુરિમપટિઞ્ઞાવિસંવાદનં તપ્પટિપક્ખમારમનોરથવિસંવાદનં તિત્થિયધમ્મનિમ્મથનં બુદ્ધધમ્મપતિટ્ઠાપનન્તિ એવમાદીનિપિ પયોજનાનિ ઇધ વેદિતબ્બાનિ.

યથા તે પુગ્ગલા રૂપગરુકા, એવં તદઞ્ઞે ચ સક્કાયગરુકા સક્કાયસ્મિં અલ્લીના સઙ્ખતધમ્માનં સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ ચ પટિપત્તિં અજાનન્તા અસદ્ધમ્મસ્સવનસાધારણપરિચરિયમનસિકારપરા સદ્ધમ્મસ્સવનધારણપરિચયપ્પટિવેધવિમુખા ચ ભવવિપ્પમોક્ખેસિનો વેનેય્યા ઇમિસ્સા દેસનાય ભાજનં.

પિણ્ડત્તા ચેત્થ રૂપગ્ગહણેન રૂપધાતુરૂપાયતનરૂપક્ખન્ધપરિગ્ગણ્હનં રૂપમુખેન ચતુધમ્માનં વટ્ટત્તયવિચ્છેદનૂપાયો આસવોઘાદિવિવેચનં અભિનન્દનનિવારણસઙ્ગતિક્કમો વિવાદમૂલપરિચ્ચાગો સિક્ખત્તયાનુયોગો પહાનત્તયદીપના સમથવિપસ્સનાનુટ્ઠાનં ભાવનાસચ્છિકિરિયાસિદ્ધીતિ એવમાદયો વેદિતબ્બા.

ઇતો પરં પન સોળસ હારા દસ્સેતબ્બા. તત્થ ‘‘રૂપ’’ન્તિ સહજાતા તસ્સ નિસ્સયભૂતા તપ્પટિબદ્ધા ચ સબ્બે રૂપારૂપધમ્મા તણ્હાવજ્જા દુક્ખસચ્ચં. તંસમુટ્ઠાપિકા તદારમ્મણા ચ તણ્હા સમુદયસચ્ચં. તદુભયેસં અપ્પવત્તિ નિરોધસચ્ચં. નિરોધપ્પજાનના પટિપદા મગ્ગસચ્ચં. તત્થ સમુદયેન અસ્સાદો, દુક્ખેન આદીનવો, મગ્ગનિરોધેહિ નિસ્સરણં, રૂપારમ્મણસ્સ અકુસલચિત્તસ્સ કુસલચિત્તસ્સ ચ પરિયાદાનં ફલં. યઞ્હિ દેસનાય સાધેતબ્બં પયોજનં, તં ફલન્તિ વુત્તોવાયમત્થો. તદત્થં હિદં સુત્તં ભગવતા દેસિતન્તિ. યથા તં કુસલચિત્તં ન પરિયાદિયતિ, એવં પટિસઙ્ખાનભાવનાબલપરિગ્ગહિતા ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારતા ઉપાયો. પુરિસસ્સ કુસલચિત્તપરિયાદાનેનસ્સ રૂપસ્સ અઞ્ઞરૂપાસાધારણતાદસ્સનાપદેસેન અત્થકામેહિ તતો ચિત્તં સાધુકં રક્ખિતબ્બં. અયમેત્થ ભગવતો આણત્તીતિ અયં દેસનાહારો. અસ્સાદાદિસન્દસ્સનવિભાવનલક્ખણો હિ દેસનાહારો. વુત્તઞ્હેતં નેત્તિપ્પકરણે –

‘‘અસ્સાદાદીનવતા, નિસ્સરણમ્પિ ચ ફલં ઉપાયો ચ;

આણત્તી ચ ભગવતો, યોગીનં દેસનાહારો’’તિ. (નેત્તિ. ૪ નિદ્દેસવાર);

દેસીયતિ સંવણ્ણીયતિ એતાય સુત્તત્થોતિ દેસના, દેસનાય સહચરણતો વા દેસના. નનુ ચ અઞ્ઞેપિ હારા દેસનાસઙ્ખાતસ્સ સુત્તસ્સ અત્થસંવણ્ણનાતો દેસનાય સહચારિનો વાતિ? સચ્ચમેતં, અયં પન હારો યેભુય્યેન યથારુતવસેનેવ વિઞ્ઞાયમાનો દેસનાય સહ ચરતીતિ વત્તબ્બતં અરહતિ, ન તથાપરે. ન હિ અસ્સાદાદીનવનિસ્સરણાદિસન્દસ્સનરહિતા સુત્તદેસના અત્થિ. કિં પન તેસં અસ્સાદાદીનં અનવસેસાનં વચનં દેસનાહારો, ઉદાહુ એકચ્ચાનન્તિ? નિરવસેસાનંયેવ. યસ્મિઞ્હિ સુત્તે અસ્સાદાદીનવનિસ્સરણાનિ સરૂપતો આગતાનિ, તત્થ વત્તબ્બમેવ નત્થિ. યત્થ પન એકદેસેન આગતાનિ, ન ચ સરૂપેન, તત્થ અનાગતં અત્થવસેન નિદ્ધારેત્વા હારો યોજેતબ્બો.

સયં સમન્તચક્ખુભાવતો તંદસ્સનેન સભાવતો ચ ‘‘અહ’’ન્તિ વુત્તં. ભિક્ખનસીલતાદિગુણયોગતો અભિમુખીકરણત્થઞ્ચ, ‘‘ભિક્ખવે’’તિ વુત્તં. અત્તાભાવતો અપરતાદસ્સનત્થઞ્ચ ‘‘અઞ્ઞ’’ન્તિ વુત્તં. એકસ્સ અનુપલબ્ભદસ્સનત્થં અનેકભાવપ્પટિસેધનત્થઞ્ચ ‘‘એકરૂપમ્પી’’તિ વુત્તં. તાદિસસ્સ રૂપસ્સ અભાવતો અદસ્સનતો ચ ‘‘ન સમનુપસ્સામી’’તિ વુત્તં. તસ્સ પચ્ચામસનતો અનિયમતો ચ ‘‘ય’’ન્તિ વુત્તં. ઇદાનિ વુચ્ચમાનાકારપરામસનતો તદઞ્ઞાકારનિસેધનતો ચ ‘‘એવ’’ન્તિ વુત્તં. વિસભાગિન્દ્રિયવત્થુતો સભાગવત્થુસ્મિં તદભાવતો ચ ‘‘પુરિસસ્સા’’તિ વુત્તં. નિમિત્તગ્ગાહસ્સ વત્થુભાવતો તથા પરિકપ્પિતત્તા ચ ‘‘ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠતી’’તિ વુત્તં. એવન્તિ વુત્તાકારપરામસનત્થઞ્ચેવ નિદસ્સનત્થઞ્ચ ‘‘યથા’’તિ વુત્તં. અત્તનો પચ્ચક્ખભાવતો ભિક્ખૂનં પચ્ચક્ખકરણત્થઞ્ચ ‘‘ઇદ’’ન્તિ વુત્તં. ઇત્થિસન્તાનપરિયાપન્નતો તપ્પટિબદ્ધભાવતો ચ ‘‘ઇત્થિરૂપ’’ન્તિ વુત્તન્તિ એવં અનુપદવિચયતો વિચયો હારો. વિચીયન્તિ એતેન, એત્થ વા પદપઞ્હાદયોતિ વિચયો, વિચિતિ એવ વા તેસન્તિ વિચયો. પદપુચ્છાવિસ્સજ્જનપુબ્બાપરાનુગ્ગહનં અસ્સાદાદીનઞ્ચ વિસેસનિદ્ધારણવસેન પવિચયલક્ખણો હિ વિચયો હારો. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘યં પુચ્છિતઞ્ચ વિસ્સજ્જિતઞ્ચ, સુત્તસ્સ યા ચ અનુગીતિ;

સુત્તસ્સ યો પવિચયો, હારો વિચયોતિ નિદ્દિટ્ઠો’’તિ. (નેત્તિ. ૪ નિદ્દેસવાર);

અનાદિમતિ સંસારે ઇત્થિપુરિસાનં અઞ્ઞમઞ્ઞરૂપાભિરામતાય ‘‘ઇત્થિરૂપં પુરિસસ્સ ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠતી’’તિ યુજ્જતીતિ અયં યુત્તિહારો. બ્યઞ્જનત્થાનં યુત્તાયુત્તવિભાગવિભાવનલક્ખણો હિ યુત્તિહારો. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘સબ્બેસં હારાનં, યા ભૂમી યો ચ ગોચરો તેસં;

યુત્તાયુત્તિપરિક્ખા, હારો યુત્તીતિ નિદ્દિટ્ઠો’’તિ. (નેત્તિ. ૪ નિદ્દેસવાર);

યુત્તીતિ ચ ઉપપત્તિ સાધનયુત્તિ, ઇધ પન યુત્તિવિચારણા યુત્તિ ઉત્તરપદલોપેન ‘‘રૂપભવો રૂપ’’ન્તિ યથા. યુત્તિસહચરણતો વા યુત્તિ.

ઇત્થિરૂપં અયોનિસો ઓલોકિયમાનં ઇન્દ્રિયેસુ અગુત્તદ્વારતાય પદટ્ઠાનં, સા કુસલાનં ધમ્માનં અભાવનાય પદટ્ઠાનં, સા સબ્બસ્સપિ સંકિલેસપક્ખસ્સ પરિવુદ્ધિયા પદટ્ઠાનં. બ્યતિરેકતો પન ઇત્થિરૂપં યોનિસો ઓલોકિયમાનં સતિપટ્ઠાનભાવનાય પદટ્ઠાનં, સા બોજ્ઝઙ્ગાનં ભાવનાપારિપૂરિયા પદટ્ઠાનં, સા વિજ્જાવિમુત્તીનં પારિપૂરિયા પદટ્ઠાનં, કુસલસ્સ ચિત્તસ્સ પરિયાદાનં સમ્મોહાભિનિવેસસ્સ પદટ્ઠાનં, સો સઙ્ખારાનં પદટ્ઠાનં, સઙ્ખારા વિઞ્ઞાણસ્સાતિ સબ્બં આવત્તતિ ભવચક્કં. બ્યતિરેકતો પન કુસલસ્સ ચિત્તસ્સ અપરિયાદાનં તેસં તેસં કુસલાનં ધમ્માનં ઉપ્પાદાય પારિપૂરિયા પદટ્ઠાનન્તિ અયં તાવ અવિસેસતો નયો. વિસેસતો પન સીલસ્સ અપરિયાદાનં અવિપ્પટિસારસ્સ પદટ્ઠાનં, અવિપ્પટિસારો પામોજ્જસ્સાતિઆદિના યાવ અનુપાદાપરિનિબ્બાનં નેતબ્બં. અયં પદટ્ઠાનો હારો. સુત્તે આગતધમ્માનં પદટ્ઠાનભૂતે ધમ્મે તેસઞ્ચ પદટ્ઠાનભૂતેતિ સમ્ભવતો પદટ્ઠાનભૂતધમ્મનિદ્ધારણલક્ખણો હિ પદટ્ઠાનો હારો. વુત્તઞ્ચેતં –

‘‘ધમ્મં દેસેતિ જિનો, તસ્સ ચ ધમ્મસ્સ યં પદટ્ઠાનં;

ઇતિ યાવ સબ્બધમ્મા, એસો હારો પદટ્ઠાનો’’તિ. (નેત્તિ. ૪ નિદ્દેસવાર);

પદટ્ઠાનન્તિ આસન્નકારણં. ઇધ પન પદટ્ઠાનવિચારણા પદટ્ઠાનોતિઆદિ યુત્તિહારે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

એકરૂપન્તિ ચ રૂપાયતનગ્ગહણેન છન્નમ્પિ બાહિરાનં આયતનાનં ગહણં બાહિરાયતનભાવેન એકલક્ખણત્તા. ચિત્તન્તિ મનાયતનગ્ગહણેન છન્નમ્પિ અજ્ઝત્તિકાનં આયતનાનં ગહણં અજ્ઝત્તિકાયતનભાવેન એકલક્ખણત્તા. એવં ખન્ધધાતાદિવસેનપિ એકલક્ખણતા વત્તબ્બા. અયં લક્ખણો હારો. લક્ખીયન્તિ એતેન, એત્થ વા એકલક્ખણધમ્મા અવુત્તાપિ એકચ્ચવચનેનાતિ લક્ખણો. સુત્તે અનાગતેપિ ધમ્મે વુત્તપ્પકારે આગતે વિય નિદ્ધારેત્વા યા સંવણ્ણના, સો લક્ખણો હારો. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘વુત્તમ્હિ એકધમ્મે, યે ધમ્મા એકલક્ખણા કેચિ;

વુત્તા ભવન્તિ સબ્બે, સો હારો લક્ખણો નામા’’તિ. (નેત્તિ. ૪ નિદ્દેસવાર);

નિદાને ઇમિસ્સા દેસનાય રૂપગરુકાનં પુગ્ગલાનં રૂપસ્મિં અનાદીનવદસ્સિતા વુત્તા, ‘‘કથં નુ ખો ઇમે ઇમં દેસનં સુત્વા રૂપે આદીનવદસ્સનમુખેન સબ્બસ્મિમ્પિ ખન્ધપઞ્ચકે સબ્બસો છન્દરાગં પહાય સકલવટ્ટદુક્ખતો મુચ્ચેય્યું, પરે ચ તત્થ પતિટ્ઠાપેય્યુ’’ન્તિ અયમેત્થ ભગવતો અધિપ્પાયો. પદનિબ્બચનં નિરુત્તં, તં ‘‘એવ’’ન્તિઆદિનિદાનપદાનં ‘‘નાહ’’ન્તિઆદિપાળિપદાનઞ્ચ અટ્ઠકથાયં તસ્સા લીનત્થવણ્ણનાય ચ વુત્તનયાનુસારેન સુકરત્તા ન વિત્થારયિમ્હ.

પદપદત્થદેસનાદેસનાનિક્ખેપસુત્તસન્ધિવસેન પઞ્ચવિધા સન્ધિ. તત્થ પદસ્સ પદન્તરેન સમ્બન્ધો પદસન્ધિ. પદત્થસ્સ પદત્થન્તરેન સમ્બન્ધો પદત્થસન્ધિ, યો ‘‘કિરિયાકારકસમ્બન્ધો’’તિ વુચ્ચતિ. નાનાનુસન્ધિકસ્સ સુત્તસ્સ તંતંઅનુસન્ધીહિ સમ્બન્ધો, એકાનુસન્ધિકસ્સ ચ પુબ્બાપરસમ્બન્ધો દેસનાસન્ધિ, યા અટ્ઠકથાયં ‘‘પુચ્છાનુસન્ધિ, અજ્ઝાસયાનુસન્ધિ, યથાનુસન્ધી’’તિ તિધા વિભત્તા. અજ્ઝાસયો ચેત્થ અત્તજ્ઝાસયો પરજ્ઝાસયોતિ દ્વિધા વેદિતબ્બો. દેસનાનિક્ખેપસન્ધિ ચતુન્નં સુત્તનિક્ખેપાનં વસેન વેદિતબ્બા. સુત્તસન્ધિ ઇધ પઠમનિક્ખેપવસેનેવ વેદિતબ્બા. ‘‘કસ્મા પનેત્થ ઇદમેવ ચિત્તપરિયાદાનસુત્તં પઠમં નિક્ખિત્ત’’ન્તિ નાયમનુયોગો કત્થચિ ન પવત્તતિ. અપિચ ઇમે સત્તા અનાદિમતિ સંસારે પરિબ્ભમન્તા ઇત્થિપુરિસા અઞ્ઞમઞ્ઞેસં પઞ્ચકામગુણસઙ્ખાતરૂપાભિરામા, તત્થ ઇત્થી પુરિસસ્સ રૂપે સત્તા ગિદ્ધા ગધિતા લગ્ગા લગ્ગિતા આસત્તા, સા ચસ્સા તત્થ આસત્તિ દુબ્બિવેચનીયા. તથા પુરિસો ઇત્થિયા રૂપે, તત્થ ચ દસ્સનસંસગ્ગો ગરુતરો ઇતરેસઞ્ચ મૂલભૂતો. તેનેવ હિ ભગવા ‘‘કથં નુ ખો માતુગામે પટિપજ્જિતબ્બ’’ન્તિ (દી. નિ. ૨.૨૦૩) પુટ્ઠો ‘‘અદસ્સનમેવા’’તિ અવોચ. તસ્મા ભગવા પઞ્ચસુ કામગુણેસુ રૂપે છન્દરાગહાપનત્થં ઇદમેવ સુત્તં પઠમં દેસેસિ. નિબ્બાનાધિગમાય પટિપત્તિયા આદિ રેસા પટિપત્તીતિ. યં પન એકિસ્સા દેસનાય દેસનન્તરેન સંસન્દનં, અયમ્પિ દેસનાસન્ધિ. સા ઇધ એવં વેદિતબ્બા. ‘‘નાહં, ભિક્ખવે…પે… તિટ્ઠતી’’તિ અયં દેસના. ‘‘યે ખો, ભિક્ખવે, ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા રૂપા ઇટ્ઠા કન્તા મનાપા પિયરૂપા કામૂપસંહિતા રજનીયા, તઞ્ચે ભિક્ખુ અભિનન્દતિ અભિવદતિ અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ, તસ્સ તં અભિનન્દતો અભિવદતો અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતો ઉપ્પજ્જન્તિ અનેકે પાપકા અકુસલા ધમ્મા’’તિ (સં. નિ. ૪.૧૧૮) ઇમાય દેસનાય સંસન્દતિ. તથા ‘‘રૂપે મઞ્ઞતિ, રૂપેસુ મઞ્ઞતિ, રૂપતો મઞ્ઞતિ, રૂપં ‘મે’તિ મઞ્ઞતિ. રૂપં, ભિક્ખવે, અનભિજાનં અપરિજાનં અવિરાજયં અપ્પજહં અભબ્બો દુક્ખક્ખયાયા’’તિ (સં. નિ. ૪.૧૧૨) એવમાદીહિ દેસનાહિ સંસન્દતીતિ અયં ચતુબ્યૂહો હારો. વિયૂહીયન્તિ વિભાગેન પિણ્ડીયન્તિ એતેન, એત્થ વાતિ બ્યૂહો, નિબ્બચનાદીનં ચતુન્નં બ્યૂહોતિ ચતુબ્યૂહો, ચતુન્નં વા બ્યૂહો એત્થાતિ ચતુબ્યૂહો. નિબ્બચનાધિપ્પાયાદીનં ચતુન્નં વિભાગલક્ખણો હિ ચતુબ્યૂહો હારો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘નેરુત્તમધિપ્પાયો, બ્યઞ્જનમથ દેસનાનિદાનઞ્ચ;

પુબ્બાપરાનુસન્ધી, એસો હારો ચતુબ્યૂહો’’તિ. (નેત્તિ. ૪ નિદ્દેસવાર);

‘‘નાહં, ભિક્ખવે, અઞ્ઞં…પે… ઇત્થિરૂપ’’ન્તિ એતેન અયોનિસોમનસિકારો દીપિતો. યં તત્થ ચિત્તં પરિયાદિયતિ, તેન યોનિસોમનસિકારો. તત્થ અયોનિસોમનસિકરોતો તણ્હાવિજ્જા પરિવડ્ઢન્તિ, તાસુ તણ્હાગહણેન નવ તણ્હામૂલકા ધમ્મા આવટ્ટન્તિ, અવિજ્જાગહણેન અવિજ્જામૂલકં સબ્બં ભવચક્કં આવટ્ટતિ, યોનિસોમનસિકારગ્ગહણેન ચ યોનિસોમનસિકારમૂલકા ધમ્મા આવટ્ટન્તિ, ચતુબ્બિધઞ્ચ સમ્પત્તિચક્કન્તિ. અયં આવટ્ટો હારો. આવટ્ટયન્તિ એતેન, એત્થ વા સભાગવિસભાગા ચ ધમ્મા, તેસં વા આવટ્ટનન્તિ આવટ્ટો. દેસનાય ગહિતધમ્માનં સભાગાસભાગધમ્મવસેન આવટ્ટનલક્ખણો હિ આવટ્ટો હારો. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘એકમ્હિ પદટ્ઠાને, પરિયેસતિ સેસકં પદટ્ઠાનં;

આવટ્ટતિ પટિપક્ખે, આવટ્ટો નામ સો હારો’’તિ. (નેત્તિ. ૪ નિદ્દેસવાર);

રૂપં ચતુબ્બિધં કમ્મસમુટ્ઠાનં, ચિત્તસમુટ્ઠાનં, ઉતુસમુટ્ઠાનં, આહારસમુટ્ઠાનં, તથા ઇટ્ઠં ઇટ્ઠમજ્ઝત્તં અનિટ્ઠં અનિટ્ઠમજ્ઝત્તન્તિ. ઇધ પન ઇટ્ઠં અધિપ્પેતં. ચિત્તં કુસલચિત્તમેત્થ વેદિતબ્બં. તં કામાવચરં, રૂપાવચરં, અરૂપાવચરં, લોકુત્તરન્તિ ચતુબ્બિધં. વેદનાદિસમ્પયુત્તધમ્મભેદતો અનેકવિધન્તિ અયં વિભત્તિહારો. વિભજીયન્તિ એતેન, એત્થ વા સાધારણાસાધારણાનં સંકિલેસવોદાનધમ્માનં ભૂમિયોતિ વિભત્તિ. વિભજનં વા એતેસં ભૂમિયોતિ વિભત્તિ. સંકિલેસધમ્મે વોદાનધમ્મે ચ સાધારણાસાધારણતો પદટ્ઠાનતો ભૂમિતો વિભજનલક્ખણો હિ વિભત્તિહારો. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘ધમ્મઞ્ચ પદટ્ઠાનં, ભૂમિઞ્ચ વિભજ્જતે અયં હારો;

સાધારણે અસાધારણે ચ નેય્યો વિભત્તી’’તિ. (નેત્તિ. ૪ નિદ્દેસવાર);

ઇત્થિરૂપં પુરિસસ્સ ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠતિ અયોનિસો મનસિકરોતો, યોનિસો મનસિકરોતો ન પરિયાદિયતિ સુસંવુતિન્દ્રિયત્તા સીલેસુ સમાહિતસ્સાતિ અયં પરિવત્તો હારો. પટિપક્ખવસેન પરિવત્તીયન્તિ ઇમિના, એત્થ વા સુત્તે વુત્તધમ્મા, પરિવત્તનં વા તેસન્તિ પરિવત્તો. નિદ્દિટ્ઠાનં ધમ્માનં પટિપક્ખતો પરિવત્તનલક્ખણો હિ પરિવત્તો હારો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘કુસલાકુસલે ધમ્મે, નિદ્દિટ્ઠે ભાવિતે પહીને ચ;

પરિવત્તતિ પટિપક્ખે, હારો પરિવત્તનો નામા’’તિ. (નેત્તિ. ૪ નિદ્દેસવાર);

ભિક્ખવે, સમણા પબ્બજિતાતિ પરિયાયવચનં. અઞ્ઞં પરં કિઞ્ચીતિ પરિયાયવચનં. રૂપં વણ્ણં ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યન્તિ પરિયાયવચનં. સમનુપસ્સામિ ઓલોકેસ્સામિ જાનામીતિ પરિયાયવચનં. એવં ઇત્થં ઇમં પકારન્તિ પરિયાયવચનં. પુરિસસ્સ પુગ્ગલસ્સાતિ પરિયાયવચનં. ચિત્તં વિઞ્ઞાણં મનોતિ પરિયાયવચનં. પરિયાદાય ગહેત્વા ખેપેત્વાતિ પરિયાયવચનં. તિટ્ઠતિ ધરતિ ઠાતીતિ પરિયાયવચનં. યથા યેન પકારેન યેનાકારેનાતિ પરિયાયવચનં. ઇત્થી નારી માતુગામોતિ પરિયાયવચનન્તિ અયં વેવચનો હારો. વિવિધં વચનં એકસ્સેવત્થસ્સ વાચકમેત્થાતિ વિવચનં, વિવચનમેવ વેવચનં. વિવિધં વુચ્ચતિ એતેન અત્થોતિ વા વિવચનં, વિવચનમેવ વેવચનં. એકસ્મિં અત્થે અનેકપરિયાયસદ્દપ્પયોજનલક્ખણો હિ વેવચનો હારો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘વેવચનાનિ બહૂનિ તુ, સુત્તે વુત્તાનિ એકધમ્મસ્સ;

યો જાનાતિ સુત્તવિદૂ, વેવચનો નામ સો હારો’’તિ. (નેત્તિ. ૪ નિદ્દેસવાર);

રૂપં કાળસામાદિવસેન અનેકધા પઞ્ઞત્તં. પુરિસો ખત્તિયાદિવસેન અનેકધા પઞ્ઞત્તો. ચિત્તં પરિત્તમહગ્ગતાદિવસેન અનેકધા પઞ્ઞત્તં. ‘‘પરિયાદાયા’’તિ એત્થ પરિયાદાનં પરિયાદાયકાનં પાપધમ્માનં વસેન વીતિક્કમપરિયુટ્ઠાનાદિના ચ અનેકધા પઞ્ઞત્તં. અયં પઞ્ઞત્તિહારો. પકારેહિ, પભેદતો વા ઞાપીયન્તિ ઇમિના, એત્થ વા અત્થાતિ પઞ્ઞત્તિ. એકેકસ્સ ધમ્મસ્સ અનેકાહિ પઞ્ઞત્તીહિ પઞ્ઞાપેતબ્બાકારવિભાવનલક્ખણો હિ પઞ્ઞત્તિહારો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘એકં ભગવા ધમ્મં, પઞ્ઞત્તીહિ વિવિધાહિ દેસેતિ;

સો આકારો ઞેય્યો, પઞ્ઞત્તી નામ સો હારો’’તિ. (નેત્તિ. ૪ નિદ્દેસવાર);

વિરોધિપચ્ચયસમવાયે વિસદિસુપ્પત્તિરુપ્પનવણ્ણવિકારાપત્તિયા તંસમઙ્ગિનો હદયઙ્ગતભાવપ્પકાસનં રૂપટ્ઠોતિ અનિચ્ચતામુખેન ઓતરણં, અનિચ્ચસ્સ પન દુક્ખત્તા દુક્ખતામુખેન, દુક્ખસ્સ ચ અનત્તકત્તા સુઞ્ઞતામુખેન ઓતરણં. ચિત્તં મનોવિઞ્ઞાણધાતુ, તસ્સા પરિયાદાયિકા તણ્હા તદેકટ્ઠા ચ પાપધમ્મા ધમ્મધાતૂતિ ધાતુમુખેન ઓતરણં. એવં ખન્ધાયતનાદિમુખેહિપિ ઓતરણં વત્તબ્બન્તિ અયં ઓતરણો હારો. ઓતારીયન્તિ અનુપ્પવેસીયન્તિ એતેન, એત્થ વા સુત્તાગતા ધમ્મા પટિચ્ચસમુપ્પાદાદીસૂતિ ઓતરણો. પટિચ્ચસમુપ્પાદાદિમુખેન સુત્તત્થસ્સ ઓતરણલક્ખણો હિ ઓતરણો હારો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘યો ચ પટિચ્ચુપ્પાદો, ઇન્દ્રિયખન્ધા ચ ધાતુઆયતના;

એતેહિ ઓતરતિ યો, ઓતરણો નામ સો હારો’’તિ. (નેત્તિ. ૪ નિદ્દેસવાર);

નાહં, ભિક્ખવે…પે… સમનુપસ્સામીતિ આરમ્ભો. એવં પુરિસસ્સ ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠતીતિ પદસુદ્ધિ, ન પન આરમ્ભસુદ્ધિ. યથયિદન્તિઆદિ પદસુદ્ધિ ચેવ આરમ્ભસુદ્ધિ ચાતિ અયં સોધનો હારો. સોધીયન્તિ સમાધીયન્તિ એતેન, એત્થ વા સુત્તે પદપદત્થપઞ્હારમ્ભાતિ સોધનો. સુત્તે પદપદત્થપઞ્હારમ્ભાનં સોધનલક્ખણો હિ સોધનો હારો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘વિસ્સજ્જિતમ્હિ પઞ્હે, ગાથાયં પુચ્છિતાયમારબ્ભ;

સુદ્ધાસુદ્ધપરિક્ખા, હારો સો સોધનો નામા’’તિ. (નેત્તિ. ૪ નિદ્દેસવાર);

અઞ્ઞન્તિ સામઞ્ઞતો અધિટ્ઠાનં કસ્સચિ વિસેસસ્સ અનામટ્ઠત્તા. એકરૂપમ્પીતિ તં અવિકપ્પેત્વા વિસેસવચનં. યથયિદન્તિ સામઞ્ઞતો અધિટ્ઠાનં અનિયમવચનભાવતો. ઇત્થિરૂપન્તિ તં અવિકપ્પેત્વા વિસેસવચનન્તિ અયં અધિટ્ઠાનો હારો. અધિટ્ઠીયન્તિ અનુપ્પવત્તીયન્તિ એતેન, એત્થ વા સામઞ્ઞવિસેસભૂતા ધમ્મા વિના વિકપ્પેનાતિ અધિટ્ઠાનો. સુત્તાગતાનં ધમ્માનં અવિકપ્પનવસેનેવ સામઞ્ઞવિસેસનિદ્ધારણલક્ખણો હિ અધિટ્ઠાનો હારો. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘એકત્તતાય ધમ્મા, યેપિ ચ વેમત્તતાય નિદ્દિટ્ઠા;

તેન વિકપ્પયિતબ્બા, એસો હારો અધિટ્ઠાનો’’તિ. (નેત્તિ. ૪ નિદ્દેસવાર);

રૂપસ્સ કમ્માવિજ્જાદયો કમ્મચિત્તાદયો ચ હેતુ. સમનુપસ્સનાય આવજ્જનાદયો. કુસલસ્સ ચિત્તસ્સ યોનિસો મનસિકારાદયો. પરિયાદાયાતિ એત્થ પરિયાદાનસ્સ અયોનિસોમનસિકારાદયોતિ અયં પરિક્ખારો હારો. પરિકરોતિ અભિસઙ્ખરોતિ ફલન્તિ પરિક્ખારો, હેતુ પચ્ચયો ચ. પરિક્ખારં આચિક્ખતીતિ પરિક્ખારો, હારો. પરિક્ખારવિસયત્તા, પરિક્ખારસહચરણતો વા પરિક્ખારો. સુત્તે આગતધમ્માનં પરિક્ખારસઙ્ખાતહેતુપચ્ચયે નિદ્ધારેત્વા સંવણ્ણનાલક્ખણો હિ પરિક્ખારો હારો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘યે ધમ્મા યં ધમ્મં, જનયન્તિપ્પચ્ચયા પરમ્પરતો;

હેતુમવકડ્ઢયિત્વા, એસો હારો પરિક્ખારો’’તિ. (નેત્તિ. ૪ નિદ્દેસવાર);

પુરિસસ્સ ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠતીતિ એત્થ પરિયાદાયિકા વિસેસતો તણ્હાવિજ્જા વેદિતબ્બા તાસં વસેન પરિયાદાનસમ્ભવતો. તાસુ તણ્હાય રૂપમધિટ્ઠાનં, અવિજ્જાય અરૂપં. વિસેસતો તણ્હાય સમથો પટિપક્ખો, અવિજ્જાય વિપસ્સના. સમથસ્સ ચેતોવિમુત્તિ, ફલવિપસ્સનાય પઞ્ઞાવિમુત્તિ. તથા હિ તા રાગવિરાગા અવિજ્જાવિરાગાતિ વિસેસેત્વા વુચ્ચન્તીતિ અયં સમારોપનો હારો. સમારોપીયન્તિ એતેન, એત્થ વા પદટ્ઠાનાદિમુખેન ધમ્માતિ સમારોપનો. સુત્તે આગતધમ્માનં પદટ્ઠાનવેવચનભાવનાપહાનસમારોપનવિચારણલક્ખણો હિ સમારોપનો હારો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘યે ધમ્મા યં મૂલા, યે ચેકત્થા પકાસિતા મુનિના;

તે સમારોપયિતબ્બા, એસ સમારોપનો હારો’’તિ. (નેત્તિ. ૪ નિદ્દેસવાર);

એત્તાવતા ચ –

‘‘દેસના વિચયો યુત્તિ, પદટ્ઠાનો ચ લક્ખણો;

ચતુબ્યૂહો ચ આવટ્ટો, વિભત્તિ પરિવત્તનો.

વેવચનો ચ પઞ્ઞત્તિ, ઓતરણો ચ સોધનો;

અધિટ્ઠાનો પરિક્ખારો, સમારોપનો સોળસો’’તિ. (નેત્તિ. ૧ ઉદ્દેસવાર) –

એવં વુત્તા સોળસ હારા દસ્સિતાતિ વેદિતબ્બા. હરીયન્તિ એતેહિ, એત્થ વા સુત્તગેય્યાદિવિસયા અઞ્ઞાણસંસયવિપલ્લાસાતિ હારા. હરન્તિ વા સયં તાનિ, હરણમત્તમેવ વાતિ હારા ફલૂપચારેન. અથ વા હરીયન્તિ વોહરીયન્તિ ધમ્મસંવણ્ણકધમ્મપ્પટિગ્ગાહકેહિ ધમ્મસ્સ દાનગ્ગહણવસેનાતિ હારા. અથ વા હારા વિયાતિ હારા. યથા હિ અનેકરતનાવલિસમૂહો હારસઙ્ખાતો અત્તનો અવયવભૂતરતનસમ્ફસ્સેહિ સમુપજનિયમાનહિલાદસુખો હુત્વા તદુપભોગિજનસરીરસન્તાપં નિદાઘપરિળાહૂપજનિતં વૂપસમેતિ, એવમેવ તેપિ નાનાવિધપરમત્થરતનપ્પબન્ધા સંવણ્ણનાવિસેસા અત્તનો અવયવભૂતપરમત્થરતનાધિગમેન સમુપ્પાદિયમાનનિબ્બુતિસુખા ધમ્મપ્પટિગ્ગાહકજનહદયપરિતાપં કામરાગાદિકિલેસહેતુકં વૂપસમેન્તીતિ. અથ વા હારયન્તિ અઞ્ઞાણાદિનીહારં અપગમં કરોન્તિ આચિક્ખન્તીતિ વા હારા. અથ વા સોતુજનચિત્તસ્સ હરણતો રમણતો ચ હારા નિરુત્તિનયેન યથા ‘‘ભવેસુ વન્તગમનો ભગવા’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૪૪; પારા. અટ્ઠ. ૧.વેરઞ્જકણ્ડવણ્ણના).

ઇતો પરં પન નન્દિયાવટ્ટાદિપઞ્ચવિધનયા વેદિતબ્બા – તત્થ તણ્હાવિજ્જા સમુદયસચ્ચં, તાસં અધિટ્ઠાનાદિભૂતા રૂપધમ્મા દુક્ખસચ્ચં, તેસં અપ્પવત્તિ નિરોધસચ્ચં, નિરોધપ્પજાનના પટિપદા મગ્ગસચ્ચં. તણ્હાગહણેન ચેત્થ માયાસાઠેય્યમાનાતિમાનમદપ્પમાદપાપિચ્છતાપાપમિત્તતાઅહિરિકઅનોત્તપ્પાદિવસેન અકુસલપક્ખો નેતબ્બો. અવિજ્જાગહણેન વિપરીતમનસિકારકોધૂપનાહમક્ખપળાસઇસ્સામચ્છરિય- સારમ્ભદોવચસ્સતાભવદિટ્ઠિવિભવદિટ્ઠિઆદિવસેન અકુસલપક્ખો નેતબ્બો. વુત્તવિપરિયાયતો કુસલપક્ખો નેતબ્બો. કથં? અમાયાઅસાઠેય્યાદિવસેન અવિપરીતમનસિકારાદિવસેન ચ. તથા સમથપક્ખિયાનં સદ્ધિન્દ્રિયાદીનં, વિપસ્સનાપક્ખિયાનં અનિચ્ચસઞ્ઞાદીનઞ્ચ વસેન વોદાનપક્ખો નેતબ્બોતિ અયં નન્દિયાવટ્ટસ્સ નયસ્સ ભૂમિ. યો હિ તણ્હાઅવિજ્જાહિ સંકિલેસપક્ખસ્સ સુત્તત્થસ્સ સમથવિપસ્સનાહિ વોદાનપક્ખસ્સ ચ ચતુસચ્ચયોજનમુખેન નયનલક્ખણો સંવણ્ણનાવિસેસો, અયં નન્દિયાવટ્ટનયો નામ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘તણ્હઞ્ચ અવિજ્જમ્પિ ચ, સમથેન વિપસ્સનાય યો નેતિ;

સચ્ચેહિ યોજયિત્વા, અયં નયો નન્દિયાવટ્ટો’’તિ. (નેત્તિ. ૪ નિદ્દેસવાર);

નન્દિયાવટ્ટસ્સ વિય આવટ્ટો એતસ્સાતિ નન્દિયાવટ્ટો. યથા હિ નન્દિયાવટ્ટો અન્તો ઠિતેન પધાનાવયવેન બહિદ્ધા આવટ્ટતિ, એવમયમ્પિ નયોતિ અત્થો. અથ વા નન્દિયા તણ્હાય પમોદસ્સ વા આવટ્ટો એત્થાતિ નન્દિયાવટ્ટો.

હેટ્ઠા વુત્તનયેન ગહિતેસુ તણ્હાવિજ્જાતપ્પક્ખિયધમ્મેસુ તણ્હા લોભો, અવિજ્જા મોહો, અવિજ્જાય સમ્પયુત્તો લોહિતે સતિ પુબ્બો વિય તણ્હાય સતિ સિજ્ઝમાનો આઘાતો દોસો ઇતિ તીહિ અકુસલમૂલેહિ ગહિતેહિ, તપ્પટિપક્ખતો કુસલચિત્તગ્ગહણેન ચ તીણિ કુસલમૂલાનિ ગહિતાનિ એવ હોન્તિ. ઇધાપિ લોભો સબ્બાનિ વા સાસવકુસલમૂલાનિ સમુદયસચ્ચં, તન્નિબ્બત્તા તેસં અધિટ્ઠાનગોચરભૂતા ઉપાદાનક્ખન્ધા દુક્ખસચ્ચન્તિઆદિના સચ્ચયોજના વેદિતબ્બા. ફલં પનેત્થ વિમોક્ખત્તયવસેન નિદ્ધારેતબ્બં, તીહિ અકુસલમૂલેહિ તિવિધદુચ્ચરિતસંકિલેસમલવિસમઅકુસલસઞ્ઞાવિતક્કાદિવસેન અકુસલપક્ખો નેતબ્બો, તથા તીહિ કુસલમૂલેહિ તિવિધસુચરિતસમકુસલસઞ્ઞાવિતક્કસદ્ધમ્મસમાધિવિમોક્ખમુખાદિવસેન વોદાનપક્ખો નેતબ્બોતિ અયં તિપુક્ખલસ્સ નયસ્સ ભૂમિ. યો હિ અકુસલમૂલેહિ સંકિલેસપક્ખસ્સ કુસલમૂલેહિ વોદાનપક્ખસ્સ સુત્તત્થસ્સ ચ ચતુસચ્ચયોજનામુખેન નયનલક્ખણો સંવણ્ણનાવિસેસો, અયં તિપુક્ખલનયો નામ. તીહિ અવયવેહિ લોભાદીહિ સંકિલેસપક્ખે, અલોભાદીહિ ચ વોદાનપક્ખે પુક્ખલો સોભનોતિ તિપુક્ખલો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘યો અકુસલે સમૂલેહિ,

નેતિ કુસલે ચ કુસલમૂલેહિ;

ભૂતં તથં અવિતથં,

તિપુક્ખલં તં નયં આહૂ’’તિ. (નેત્તિ. ૪ નિદ્દેસવાર);

વુત્તનયેન ગહિતેસુ તણ્હાવિજ્જાતપ્પક્ખિયધમ્મેસુ વિસેસતો તણ્હાદિટ્ઠીનં વસેન અસુભે ‘‘સુભ’’ન્તિ, દુક્ખે ‘‘સુખ’’ન્તિ ચ વિપલ્લાસા, અવિજ્જાદિટ્ઠીનં વસેન અનિચ્ચે ‘‘નિચ્ચ’’ન્તિ, અનત્તનિ ‘‘અત્તા’’તિ વિપલ્લાસા વેદિતબ્બા. તેસં પટિપક્ખતો કુસલચિત્તગ્ગહણેન સિદ્ધેહિ સતિવીરિયસમાધિપઞ્ઞિન્દ્રિયેહિ ચત્તારિ સતિપટ્ઠાનાનિ સિદ્ધાનિયેવ હોન્તિ.

તત્થ ચતૂહિ ઇન્દ્રિયેહિ ચત્તારો પુગ્ગલા નિદ્દિસિતબ્બા. કથં? દુવિધો હિ તણ્હાચરિતો મુદિન્દ્રિયો તિક્ખિન્દ્રિયોતિ, તથા દિટ્ઠિચરિતો. તેસુ પઠમો અસુભે ‘‘સુભ’’ન્તિ વિપરિયેસગ્ગાહી સતિબલેન યથાભૂતં કાયસભાવં સલ્લક્ખેન્તો ભાવનાબલેન તં વિપલ્લાસં સમુગ્ઘાતેત્વા સમ્મત્તનિયામં ઓક્કમતિ. દુતિયો અસુખે ‘‘સુખ’’ન્તિ વિપરિયેસગ્ગાહી ‘‘ઉપ્પન્નં કામવિતક્કં નાધિવાસેતી’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૬; અ. નિ. ૪.૧૪; ૬.૫૮) વુત્તેન વીરિયસંવરભૂતેન વીરિયબલેન પટિપક્ખં વિનોદેન્તો ભાવનાબલેન તં વિપલ્લાસં વિધમેત્વા સમ્મત્તનિયામં ઓક્કમતિ. તતિયો અનિચ્ચે ‘‘નિચ્ચ’’ન્તિ વિપલ્લાસગ્ગાહી સમથબલેન સમાહિતચિત્તો સઙ્ખારાનં ખણિકભાવં સલ્લક્ખેન્તો ભાવનાબલેન તં વિપલ્લાસં સમુગ્ઘાતેત્વા સમ્મત્તનિયામં ઓક્કમતિ. ચતુત્થો સન્તતિસમૂહકિચ્ચારમ્મણઘનવઞ્ચિતતાય ફસ્સાદિધમ્મપુઞ્જમત્તે અનત્તનિ ‘‘અત્તા’’તિ મિચ્છાભિનિવેસી ચતુકોટિકસુઞ્ઞતામનસિકારેન તં મિચ્છાભિનિવેસં વિદ્ધંસેન્તો સામઞ્ઞફલં સચ્છિકરોતિ. સુભસઞ્ઞાદીહિ ચતૂહિપિ વા વિપલ્લાસેહિ સમુદયસચ્ચં, તેસમધિટ્ઠાનારમ્મણભૂતા પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા દુક્ખસચ્ચન્તિઆદિના સચ્ચયોજના વેદિતબ્બા. ફલં પનેત્થ ચત્તારિ સામઞ્ઞફલાનિ, ચતૂહિ ચેત્થ વિપલ્લાસેહિ ચતુરાસવોઘયોગગન્થઅગતિતણ્હુપાદાનસલ્લવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિઅપરિઞ્ઞાદિવસેન અકુસલપક્ખો નેતબ્બો, તથા ચતૂહિ સતિપટ્ઠાનેહિ ચતુબ્બિધજ્ઝાનવિહારાધિટ્ઠાનસુખભાગિયધમ્મઅપ્પમઞ્ઞાસમ્મપ્પધાનઇદ્ધિપાદાદિવસેન વોદાનપક્ખો નેતબ્બોતિ અયં સીહવિક્કીળિતસ્સ નયસ્સ ભૂમિ. યો હિ સુભસઞ્ઞાદીહિ વિપલ્લાસેહિ સકલસ્સ સંકિલેસપક્ખસ્સ સદ્ધિન્દ્રિયાદીહિ ચ વોદાનપક્ખસ્સ ચતુસચ્ચયોજનાવસેન નયનલક્ખણો સંવણ્ણનાવિસેસો, અયં સીહવિક્કીળિતો નામ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘યો નેતિ વિપલ્લાસેહિ,

કિલેસે ઇન્દ્રિયેહિ સદ્ધમ્મે;

એતં નયં નયવિદૂ,

સીહવિક્કીળિતં આહૂ’’તિ. (નેત્તિ. ૪ નિદ્દેસવાર);

અસન્તાસનજવપરક્કમાદિવિસેસયોગેન સીહો ભગવા, તસ્સ વિક્કીળિતં દેસના વચીકમ્મભૂતો વિહારોતિ કત્વા વિપલ્લાસતપ્પટિપક્ખપરિદીપનતો સીહસ્સ વિક્કીળિતં એત્થાતિ સીહવિક્કીળિતો, નયો. બલવિસેસયોગદીપનતો વા સીહવિક્કીળિતસદિસત્તા નયો સીહવિક્કીળિતો. બલવિસેસો ચેત્થ સદ્ધાદિબલં, દસબલાનિ એવ વા.

ઇમેસં પન તિણ્ણં અત્થનયાનં સિદ્ધિયા વોહારનયદ્વયં સિદ્ધમેવ હોતિ. તથા હિ અત્થનયત્તયદિસાભાવેન કુસલાદિધમ્માનં આલોચનં દિસાલોચનં. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘વેય્યાકરણેસુ હિ યે,

કુસલાકુસલા તહિં તહિં વુત્તા;

મનસા ઓલોકયતે,