૧૮. અપરઅચ્છરાસઙ્ઘાતવગ્ગવણ્ણના

૩૮૨. ઇદમ્પિ સુત્તન્તિ એત્થ પિ-સદ્દો હેટ્ઠા વુત્તચૂળચ્છરાસઙ્ઘાતસુત્તં સમ્પિણ્ડેતિ. ચૂળચ્છરાસઙ્ઘાતસુત્તે અપ્પનં અપ્પત્તાય મેત્તાય તાવમહન્તો વિપાકો દસ્સિતો, કિમઙ્ગં પન ઇમિસ્સા અપ્પનાપ્પત્તાય મેત્તાયાતિ દસ્સેતું – ‘‘અપ્પનાપ્પત્તાય હી’’તિઆદિમાહ. વિપાકકથાયેવ નત્થીતિ વિપાકે કથાયેવ નત્થિ, અયમેવ વા પાઠો. ગણનાનુપુબ્બતાતિ ગણનાનુપુબ્બતાય. પઠમં ઉપ્પન્નન્તિપિ પઠમં, પઠમં સમાપજ્જતીતિ ઇદં પન ન એકન્તલક્ખણં. ચિણ્ણવસીભાવો હિ અટ્ઠસમાપત્તિલાભી આદિતો પટ્ઠાય મત્થકં પાપેન્તોપિ સમાપજ્જિતું સક્કોતિ, મત્થકતો પટ્ઠાય આદિં પાપેન્તોપિ, અન્તરન્તરા ઓક્કન્તોપિ સમાપજ્જિતું સક્કોતિ એવ. પુબ્બુપ્પત્તિયટ્ઠેન પન પઠમં નામ હોતિ. વિભઙ્ગેતિ ઝાનવિભઙ્ગે. વિપસ્સનં કયિરમાનં લક્ખણૂપનિજ્ઝાનકિચ્ચં મગ્ગેન સિજ્ઝતિ તગ્ગતસમ્મોહવિદ્ધંસનતો. અપિચ વિપસ્સનાય લક્ખણૂપનિજ્ઝાનં મગ્ગેન ઉપ્પન્નેન સિજ્ઝતિ ઇતરથા પરિવત્તનતો, તસ્મા મગ્ગો લક્ખણૂપનિજ્ઝાનં, ન અનિચ્ચાદિલક્ખણાનં આરમ્મણકરણતો. યથા ફલં નિબ્બાનસ્સ અસઙ્ખતલક્ખણં આરમ્મણકરણવસેન ઉપનિજ્ઝાયતિ, એવં મગ્ગોપિ. એવમ્પિસ્સ લક્ખણૂપનિજ્ઝાનતં વેદિતબ્બં. વત્તબ્બમેવ નત્થિ અરિત્તજ્ઝાનતાય. સેસં વિસેસં, અરિત્તજ્ઝાના એવાતિ અત્થો.

૩૮૬-૩૮૭. હિતફરણન્તિ સત્તેસુ હિતાનુરૂપં ઝાનસ્સ ફરિત્વા પવત્તનં. ચેતોપટિપક્ખતો વિમુચ્ચતિ એતાયાતિ ચેતોવિમુત્તિ, અપ્પનાપ્પત્તા મેત્તા. તેનાહ – ‘‘ઇધા’’તિઆદિ. એસેવ નયોતિ ઇમિના કરુણાદીનમ્પિ અપ્પનાપ્પત્તતં અતિદિસતિ. વટ્ટં હોન્તિ કમ્મવટ્ટભાવતો. વટ્ટપાદા હોન્તીતિ વિપાકવટ્ટસ્સ કારણં હોન્તિ.

૩૯૦. અજ્ઝત્તપરિકમ્મવસેનાતિ અત્તનો કેસાદીસુ પરિકમ્મકરણવસેન. અટ્ઠારસવિધેતિ અટ્ઠારસપ્પભેદે. કાયેતિ રૂપકાયે. રૂપકાયો હિ ઇધ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનં કેસાદીનઞ્ચ ધમ્માનં સમૂહટ્ઠેન હત્થિકાયરથકાયાદયો વિય કાયોતિ અધિપ્પેતો. સમૂહવિસયતાય ચસ્સ કાયસદ્દસ્સ સમુદાયૂપાદનતાય ચ અસુભાકારસ્સ ‘‘કાયે’’તિ એકવચનં. તથા આરમ્મણાદિવિભાગેન અનેકભેદભિન્નમ્પિ ચિત્તં ચિત્તભાવસામઞ્ઞેન એકજ્ઝં ગહેત્વા ‘‘ચિત્તે’’તિ એકવચનં કતં. કાયાનુપસ્સીતિ ઇમસ્સ અત્થં દસ્સેતું – ‘‘તમેવ કાયં પઞ્ઞાય અનુપસ્સન્તો’’તિ આહ. તમેવ કાયન્તિ ચ અવધારણેન વેદનાદિઅનુપસ્સનં નિવત્તેતિ. તેન ચ પુન કાયગ્ગહણસ્સ પયોજનં સૂચિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘કાયે’’તિ હિ વત્વાપિ પુન ‘‘કાયાનુપસ્સી’’તિ દુતિયં કાયગ્ગહણં અસમ્મિસ્સતો વવત્થાનઘનવિનિબ્ભોગાદિદસ્સનત્થં કતં. તેન વેદનાદયોપિ એત્થ સિતા, એત્થ પટિબદ્ધાતિ કાયવેદનાદિઅનુપસ્સનપ્પસઙ્ગેપિ આપન્ને ન કાયે વેદનાનુપસ્સી ચિત્તાનુપસ્સી ધમ્માનુપસ્સી વા. અથ ખો કાયાનુપસ્સીયેવાતિ કાયસઙ્ખાતવત્થુસ્મિં કાયાનુપસ્સનાકારસ્સેવ દસ્સનેન અસમ્મિસ્સતો વવત્થાનં દસ્સિતં હોતિ. તથા ન કાયે અઙ્ગપચ્ચઙ્ગવિનિમુત્તએકધમ્માનુપસ્સી, નાપિ કેસલોમાદિવિનિમુત્તઇત્થિપુરિસાનુપસ્સી. યોપિ ચેત્થ કેસલોમાદિકો ભૂતુપાદાયસમૂહસઙ્ખાતો કાયો, કત્થપિ ન ભૂતુપાદાયવિનિમુત્તએકધમ્માનુપસ્સી, અથ ખો રથસમ્ભારાનુપસ્સકો વિય અઙ્ગપચ્ચઙ્ગસમૂહાનુપસ્સી, નાગરાવયવાનુપસ્સકો વિય કેસલોમાદિસમૂહાનુપસ્સી, કદલિક્ખન્ધપત્તવટ્ટિવિનિબ્ભુજ્જકો રિત્તમુટ્ઠિવિનિવેઠકો વિય ચ ભૂતુપાદાયસમૂહાનુપસ્સીયેવાતિ નાનપ્પકારતો સમૂહવસેનેવ કાયસઙ્ખાતસ્સ વત્થુનો દસ્સનેન ઘનવિનિબ્ભોગો દસ્સિતો હોતિ. ન હેત્થ યથાવુત્તસમૂહવિનિમુત્તો કાયો વા ઇત્થી વા પુરિસો વા અઞ્ઞો વા કોચિ ધમ્મો દિસ્સતિ, યથાવુત્તધમ્મસમૂહમત્તેયેવ પન તથા તથા સત્તા મિચ્છાભિનિવેસં કરોન્તિ.

અટ્ઠારસવિધેનાતિ અટ્ઠારસવિધા. સતિપટ્ઠાનભાવકસ્સાતિ સતિપટ્ઠાનભાવં ભાવેન્તસ્સ. તીસુ ભવેસુ કિલેસે આતપેતીતિ આતાપો, વીરિયસ્સેતં નામં. યદિપિ હિ કિલેસાનં પહાનં આતાપનન્તિ, તં સમ્માદિટ્ઠિઆદીનમ્પિ અત્થેવ. આતપસદ્દો વિય પન આતાપસદ્દોપિ વીરિયેવ નિરુળ્હો. અથ વા પટિપક્ખપ્પહાને સમ્પયુત્તધમ્માનં અબ્ભુસ્સહનવસેન પવત્તમાનસ્સ વીરિયસ્સ સાતિસયં તદાતાપનન્તિ વીરિયમેવ તથા વુચ્ચતિ, ન અઞ્ઞધમ્મા, તસ્મા આતાપોતિ વીરિયસ્સ નામં, સો અસ્સ અત્થીતિ આતાપી. અયઞ્ચ ઈકારો પસંસાય અતિસયસ્સ વા દીપકોતિ આતાપિગ્ગહણેન સમ્મપ્પધાનસમઙ્ગિતં દસ્સેતિ. તેનેવાહ – ‘‘આતાપીતિ…પે… વીરિયેન વીરિયવા’’તિ. સમ્પજાનોતિ સમ્પજઞ્ઞસઙ્ખાતેન ઞાણેન સમન્નાગતો. તેનાહ – ‘‘અટ્ઠારસવિધેન…પે… સમ્મા પજાનન્તો’’તિ. અયં પનેત્થ વચનત્થો – સમ્મા સમન્તતો સામઞ્ચ પજાનન્તો સમ્પજાનો, અસમ્મિસ્સતો વવત્થાને અઞ્ઞધમ્માનુપસ્સિતાભાવેન સમ્મા અવિપરીતં સબ્બાકારપ્પજાનેન સમન્તતો ઉપરૂપરિવિસેસાવહભાવેન પવત્તિયા સમ્મા પજાનન્તોતિ અત્થો.

કાયો ચ ઇધ લુજ્જનપ્પલુજ્જનટ્ઠેન લોકોતિ અધિપ્પેતોતિ આહ – ‘‘તસ્મિંયેવ કાયસઙ્ખાતે લોકે’’તિ. પઞ્ચકામગુણિકતણ્હન્તિ રૂપાદીસુ પઞ્ચસુ કામગુણેસુ પવત્તમાનં તણ્હં. યસ્મા પનેત્થ અભિજ્ઝાગહણેન કામચ્છન્દો, દોમનસ્સગ્ગહણેન બ્યાપાદો સઙ્ગહં ગચ્છતિ, તસ્મા નીવરણપરિયાપન્નબલવધમ્મદ્વયદસ્સનેન નીવરણપ્પહાનં વુત્તં હોતીતિ વેદિતબ્બં. વિસેસેન ચેત્થ અભિજ્ઝાવિનયેન કાયસમ્પત્તિમૂલકસ્સ અનુરોધસ્સ, દોમનસ્સવિનયેન કાયવિપત્તિમૂલકસ્સ વિરોધસ્સ, અભિજ્ઝાવિનયેન ચ કાયે અભિરતિયા, દોમનસ્સવિનયેન કાયભાવનાય અનભિરતિયા, અભિજ્ઝાવિનયેન કાયે અભૂતાનં સુભસુખભાવાદીનં પક્ખેપસ્સ, દોમનસ્સવિનયેન કાયે ભૂતાનં અસુભાસુખભાવાદીનં અપનયનસ્સ ચ પહાનં વુત્તં. તેન યોગાવચરસ્સ યોગાનુભાવો યોગસમત્થતા ચ દીપિતા હોતિ. યોગાનુભાવો હિ એસ, યદિદં અનુરોધવિરોધવિપ્પમુત્તો અરતિરતિસહો અભૂતપક્ખેપભૂતાપનયનવિરહિતો ચ હોતિ. અનુરોધવિરોધવિપ્પમુત્તો ચેસ અરતિરતિસહો અભૂતં અપક્ખિપન્તો ભૂતઞ્ચ અનપનેન્તો યોગસમત્થો હોતીતિ. સુદ્ધરૂપસમ્મસનમેવ કથિતન્તિ કેવલં કાયાનુપસ્સનાભાવતો વુત્તં.

સુખાદિભેદાસુ વેદનાસૂતિ સુખદુક્ખઅદુક્ખમસુખસામિસનિરામિસભેદાસુ વેદનાસુ. તત્થ સુખયતીતિ સુખા, સમ્પયુત્તધમ્મે કાયઞ્ચ લદ્ધસ્સાદે કરોતીતિ અત્થો. સુટ્ઠુ વા ખાદતિ, ખનતિ વા કાયિકં ચેતસિકઞ્ચ આબાધન્તિ સુખા, સુકરં ઓકાસદાનં એતિસ્સાતિ વા સુખા. દુક્ખયતીતિ દુક્ખા, સમ્પયુત્તધમ્મે કાયઞ્ચ પીળેતિ વિબાધતીતિ અત્થો. દુટ્ઠુ વા ખાદતિ, ખનતિ વા કાયિકં ચેતસિકઞ્ચ સાતન્તિ દુક્ખા, દુક્કરં ઓકાસદાનં એતિસ્સાતિ વા દુક્ખા. દુક્ખસુખપ્પટિક્ખેપેન અદુક્ખમસુખાતિ ઉપેક્ખા વુત્તા. વેદિયતિ આરમ્મણરસં અનુભવતીતિ વેદના. વેદિયમાનોતિ અનુભવમાનો. સુખં વેદનં વેદિયામીતિ પજાનાતીતિ કાયિકં વા ચેતસિકં વા સુખં વેદનં વેદિયમાનો ‘‘અહં સુખં વેદનં વેદિયામી’’તિ પજાનાતીતિ અત્થો. તત્થ કામં ઉત્તાનસેય્યકાપિ દારકા થઞ્ઞપિવનાદિકાલે સુખં વેદનં વેદિયમાના ‘‘સુખં વેદનં વેદિયામા’’તિ પજાનન્તિ, ન પનેતં એવરૂપં પજાનનં સન્ધાય વુત્તં. એવરૂપઞ્હિ જાનનં સત્તુપલદ્ધિં ન જહતિ, અત્તસઞ્ઞં ન ઉગ્ઘાટેતિ, કમ્મટ્ઠાનં વા સતિપટ્ઠાનભાવના વા ન હોતિ. ઇમસ્સ પન ભિક્ખુનો જાનનં સત્તુપલદ્ધિં જહતિ, અત્તસઞ્ઞં ઉગ્ઘાટેતિ, કમ્મટ્ઠાનઞ્ચેવ સતિપટ્ઠાનભાવના ચ હોતિ. ઇદઞ્હિ ‘‘કો વેદિયતિ, તસ્સ વેદના, કિં કારણા વેદના’’તિ એવં સમ્પજાનન્તસ્સ વેદિયનં સન્ધાય વુત્તં.

તત્થ કો વેદિયતીતિ? ન કોચિ સત્તો વા પુગ્ગલો વા વેદિયતિ. કસ્સ વેદનાતિ? ન કસ્સચિ સત્તસ્સ વા પુગ્ગલસ્સ વા વેદના. કિં કારણા વેદનાતિ? વત્થુઆરમ્મણા ચ પનસ્સ વેદનાતિ. તસ્મા એસ એવં પજાનાતિ ‘‘તં તં સુખાદીનં વત્થુભૂતં રૂપાદિં આરમ્મણં કત્વા વેદનાવ વેદિયતિ, તં પન વેદનાપવત્તિં ઉપાદાય ‘અહં વેદિયામી’તિ વોહારમત્તં હોતી’’તિ. એવં ‘‘સુખાદીનં વત્થુભૂતં રૂપાદિં આરમ્મણં કત્વા વેદનાવ વેદિયતી’’તિ સલ્લક્ખેન્તો એસ ‘‘સુખં વેદનં વેદિયામી’’તિ પજાનાતીતિ વેદિતબ્બો.

અથ વા સુખં વેદનં વેદિયામીતિ પજાનાતીતિ સુખવેદનાક્ખણે દુક્ખાય વેદનાય અભાવતો સુખં વેદનં વેદિયમાનો ‘‘સુખં વેદનંયેવ વેદિયામી’’તિ પજાનાતિ. તેન યા પુબ્બે ભૂતપુબ્બા દુક્ખા વેદના, તસ્સા ઇદાનિ અભાવતો ઇમિસ્સા ચ સુખાય વેદનાય ઇતો પરં પઠમં અભાવતો ‘‘વેદના નામ અનિચ્ચા અદ્ધુવા વિપરિણામધમ્મા’’તિ ઇતિહ તત્થ સમ્પજાનો હોતિ. દુક્ખં વેદનં વેદિયામીતિ પજાનાતીતિઆદીસુપિ એસેવ નયો.

સામિસં વા સુખન્તિઆદીસુ યસ્મા કિલેસેહિ આમસિતબ્બતો આમિસા નામ પઞ્ચ કામગુણા. આરમ્મણકરણવસેન સહ આમિસેહીતિ સામિસા, તસ્મા સામિસા સુખા નામ પઞ્ચકામગુણામિસનિસ્સિતા છસુ દ્વારેસુ ઉપ્પન્ના છગેહસ્સિતા સોમનસ્સવેદના. સામિસા દુક્ખા નામ છગેહસ્સિતા દોમનસ્સવેદના. સા ચ છસુ દ્વારેસુ ‘‘ઇટ્ઠારમ્મણં નાનુભવિસ્સામિ નાનુભવામી’’તિ વિતક્કયતો ઉપ્પન્ના કામગુણનિસ્સિતા દોમનસ્સવેદના વેદિતબ્બા. નિરામિસા સુખા નામ છનેક્ખમ્મસ્સિતા સોમનસ્સવેદના. સા ચ છસુ દ્વારેસુ ઇટ્ઠારમ્મણે આપાથગતે અનિચ્ચાદિવસેન વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા ઉસ્સુક્કાપેતું સક્કોન્તસ્સ ‘‘ઉસ્સક્કિતા મે વિપસ્સના’’તિ સોમનસ્સજાતસ્સ ઉપ્પન્ના સોમનસ્સવેદના દટ્ઠબ્બા.

નિરામિસા દુક્ખા નામ છનેક્ખમ્મસ્સિતા દોમનસ્સવેદના. સા પન છસુ દ્વારેસુ ઇટ્ઠારમ્મણે આપાથગતે અનુત્તરવિમોક્ખસઙ્ખાતઅરિયફલધમ્મેસુ પિહં પટ્ઠપેત્વા તદધિગમાય અનિચ્ચાદિવસેન વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા ઉસ્સુક્કાપેતું અસક્કોન્તસ્સ ‘‘ઇમમ્પિ પક્ખં ઇમમ્પિ માસં ઇમમ્પિ સંવચ્છરં વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા અરિયભૂમિં પાપુણિતું નાસક્ખિ’’ન્તિ અનુસોચતો ઉપ્પન્ના દોમનસ્સવેદના.

સામિસા અદુક્ખમસુખા નામ છગેહસ્સિતા ઉપેક્ખાવેદના. સા ચ છસુ દ્વારેસુ ઇટ્ઠારમ્મણે આપાથગતે ગુળપિણ્ડકે નિલીનમક્ખિકા વિય રૂપાદીનિ અનુવત્તમાના તત્થેવ લગ્ગા લગ્ગિતા હુત્વા ઉપ્પન્ના કામગુણનિસ્સિતા ઉપેક્ખાવેદના. નિરામિસા અદુક્ખમસુખા નામ છનેક્ખમ્મસ્સિતા ઉપેક્ખાવેદના. સા પન છસુ દ્વારેસુ ઇટ્ઠાદિઆરમ્મણે આપાથગતે ઇટ્ઠે અરજ્જન્તસ્સ, અનિટ્ઠે અદુસ્સન્તસ્સ, અસમપેક્ખનેન અમુય્હન્તસ્સ ઉપ્પન્ના વિપસ્સનાઞાણસમ્પયુત્તા ઉપેક્ખાવેદના. એવં વુત્તન્તિ મહાસતિપટ્ઠાનસુત્તે વુત્તં. સાવ વેદના વેદિતબ્બાતિ લુજ્જનપ્પલુજ્જનટ્ઠેન સા વેદના ‘‘લોકો’’તિ વેદિતબ્બા.

એવં વિત્થારિતેતિ ‘‘સરાગં વા ચિત્તં સરાગં ચિત્તન્તિ પજાનાતિ, વીતરાગં વા ચિત્તં…પે… સદોસં વા ચિત્તં, વીતદોસં વા ચિત્તં, સમોહં વા ચિત્તં, વીતમોહં વા ચિત્તં, સંખિત્તં વા ચિત્તં, વિક્ખિત્તં વા ચિત્તં, મહગ્ગતં વા ચિત્તં, અમહગ્ગતં વા ચિત્તં, સઉત્તરં વા ચિત્તં, અનુત્તરં વા ચિત્તં, સમાહિતં વા ચિત્તં, અસમાહિતં વા ચિત્તં, વિમુત્તં વા ચિત્તં, અવિમુત્તં વા ચિત્તન્તિ પજાનાતી’’તિ એવં સતિપટ્ઠાનસુત્તે (દી. નિ. ૨.૩૮૧; મ. નિ. ૧.૧૧૪) વિત્થારેત્વા દસ્સિતે સોળસવિધે ચિત્તે.

તત્થ સરાગન્તિ અટ્ઠવિધં લોભસહગતં. વીતરાગન્તિ લોકિયકુસલાબ્યાકતં. ઇદં પન યસ્મા સમ્મસનં ન ધમ્મસમોધાનં, તસ્મા ઇધ એકપદેપિ લોકુત્તરં ન લબ્ભતિ. સેસાનિ ચત્તારિ અકુસલચિત્તાનિ નેવ પુરિમપદં, ન પચ્છિમપદં ભજન્તિ. સદોસન્તિ દુવિધં દોમનસ્સસહગતં. વીતદોસન્તિ લોકિયકુસલાબ્યાકતં. સેસાનિ દસ અકુસલચિત્તાનિ નેવ પુરિમપદં, ન પચ્છિમપદં ભજન્તિ. સમોહન્તિ વિચિકિચ્છાસહગતઞ્ચેવ ઉદ્ધચ્ચસહગતઞ્ચાતિ દુવિધં. યસ્મા પન મોહો સબ્બાકુસલેસુ ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મા સેસાનિપિ ઇધ વત્તન્તિયેવ. ઇમસ્મિઞ્ઞેવ હિ દુકે દ્વાદસાકુસલચિત્તાનિ પરિયાદિન્નાનીતિ. વીતમોહન્તિ લોકિયકુસલાબ્યાકતં.

સંખિત્તન્તિ થિનમિદ્ધાનુપતિતં. એતઞ્હિ સઙ્કુચિતચિત્તં નામ આરમ્મણે સઙ્કોચવસેન પવત્તનતો. વિક્ખિત્તન્તિ ઉદ્ધચ્ચસહગતં. એતઞ્હિ પસટચિત્તં નામ આરમ્મણે સવિસેસં વિક્ખેપવસેન વિસટભાવેન પવત્તનતો. મહગ્ગતન્તિ રૂપાવચરં અરૂપાવચરઞ્ચ. અમહગ્ગતન્તિ કામાવચરં. સઉત્તરન્તિ કામાવચરં. અનુત્તરન્તિ રૂપાવચરં અરૂપાવચરઞ્ચ. તત્રાપિ સઉત્તરં રૂપાવચરં, અનુત્તરં અરૂપાવચરમેવ. સમાહિતન્તિ યસ્સ અપ્પનાસમાધિ વા ઉપચારસમાધિ વા અત્થિ. અસમાહિતન્તિ ઉભયસમાધિવિરહિતં. વિમુત્તન્તિ તદઙ્ગવિક્ખમ્ભનવિમુત્તીહિ વિમુત્તં. અવિમુત્તન્તિ ઉભયવિમુત્તિરહિતં. સમુચ્છેદપ્પટિપ્પસ્સદ્ધિનિસ્સરણવિમુત્તીનં પન ઇધ ઓકાસોવ નત્થિ, ઓકાસાભાવો ચ સમ્મસનચારસ્સ અધિપ્પેતત્તા વેદિતબ્બો.

ઉપાદાનસ્સ ખન્ધા ઉપાદાનક્ખન્ધા, ઉપાદાનસ્સ પચ્ચયભૂતા ધમ્મપુઞ્જા ધમ્મરાસયોતિ અત્થો. ઉપાદાનેહિ આરમ્મણકરણાદિવસેન ઉપાદાતબ્બા વા ખન્ધા ઉપાદાનક્ખન્ધા. છ અજ્ઝત્તિકબાહિરાયતનાનીતિ ચક્ખુ સોતં ઘાનં જિવ્હા કાયો મનોતિ ઇમાનિ છ અજ્ઝત્તિકાયતનાનિ ચેવ, રૂપં સદ્દો ગન્ધો રસો ફોટ્ઠબ્બો ધમ્માતિ ઇમાનિ છ બાહિરાયતનાનિ ચ. એત્થ પન લોકુત્તરધમ્મા ન ગહેતબ્બા સમ્મસનચારસ્સ અધિપ્પેતત્તા. સત્ત સમ્બોજ્ઝઙ્ગાતિ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગાદયો સત્ત સમ્બોજ્ઝઙ્ગા. સતિઆદયો હિ સમ્બોધિસ્સ, સમ્બોધિયા વા અઙ્ગાતિ સમ્બોજ્ઝઙ્ગા. તથા હિ સમ્બુજ્ઝતિ આરદ્ધવિપસ્સકતો પટ્ઠાય યોગાવચરોતિ સમ્બોધિ, યાય વા સો સતિઆદિકાય સત્તધમ્મસામગ્ગિયા સમ્બુજ્ઝતિ, કિલેસનિદ્દાતો ઉટ્ઠાતિ, સચ્ચાનિ વા પટિવિજ્ઝતિ, સા ધમ્મસામગ્ગી સમ્બોધિ, તસ્સ સમ્બોધિસ્સ, તસ્સા વા સમ્બોધિયા અઙ્ગાતિ સમ્બોજ્ઝઙ્ગા.

ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનીતિ ‘‘દુક્ખં દુક્ખસમુદયો દુક્ખનિરોધો દુક્ખનિરોધગામિનિપટિપદા’’તિ (સં. નિ. ૫.૧૦૭૧-૧૦૭૨) એવં વુત્તાનિ ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ. તત્થ પુરિમાનિ દ્વે સચ્ચાનિ વટ્ટં પવત્તિહેતુભાવતો. પચ્છિમાનિ વિવટ્ટં નિવટ્ટતદધિગમૂપાયભાવતો. તેસુ ભિક્ખુનો વટ્ટે કમ્મટ્ઠાનાભિનિવેસો હોતિ સરૂપતો પરિગ્ગહસમ્ભવતો. વિવટ્ટે નત્થિ અભિનિવેસો અવિસયત્તા અવિસયત્તે ચ પયોજનાભાવતો. પઞ્ચધા વુત્તેસૂતિ સતિપટ્ઠાનસુત્તે વુત્તેસુ. સુદ્ધઅરૂપસમ્મસનમેવાતિ રૂપેન અમિસ્સિતત્તા કેવલં અરૂપસમ્મસનમેવ. ખન્ધાયતનસચ્ચકોટ્ઠાસાનં પઞ્ચક્ખન્ધસઙ્ગહતો ‘‘રૂપારૂપસમ્મસન’’ન્તિ વુત્તં. પુબ્બભાગિયાનમ્પિ સતિપટ્ઠાનાનં સઙ્ગહિતત્તા ‘‘લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકાનેવ કથિતાની’’તિ આહ.

૩૯૪. અનિબ્બત્તાનન્તિ અજાતાનં. પયોગં પરક્કમન્તિ એત્થ ભુસં યોગો પયોગો, પયોગોવ પરક્કમો, પયોગસઙ્ખાતં પરક્કમન્તિ અત્થો. ચિત્તં ઉક્ખિપતીતિ કોસજ્જપક્ખે પતિતું અપદાનવસેન ઉક્ખિપતિ. પધાનવીરિયન્તિ સમ્મપ્પધાનલક્ખણપ્પત્તવીરિયં. લોકિયાતિ લોકિયસમ્મપ્પધાનકથા. સબ્બપુબ્બભાગેતિ સબ્બમગ્ગાનં પુબ્બભાગે. કસ્સપસંયુત્તપરિયાયેનાતિ કસ્સપસંયુત્તે આગતસુત્તેન ‘‘ઉપ્પન્ના મે પાપકા અકુસલા ધમ્મા અપ્પહીયમાના અનત્થાય સંવત્તેય્યુ’’ન્તિ (સં. નિ. ૨.૧૪૫) આગતત્તા. સા લોકિયાતિ વેદિતબ્બા.

સમથવિપસ્સનાવાતિ અવધારણેન મગ્ગં નિવત્તેત્વા તસ્સ નિવત્તને કારણં દસ્સેન્તો, ‘‘મગ્ગો પના’’તિઆદિમાહ. સકિં ઉપ્પજ્જિત્વાતિ ઇદં ભૂતકથનમત્તં. નિરુદ્ધસ્સ પુન અનુપ્પજ્જનતો ‘‘ન કોચિ ગુણો’’તિ આસઙ્કેય્યાતિ આહ – ‘‘સો હી’’તિઆદિ. અનન્તરમેવ યથા ફલં ઉપ્પજ્જતિ, તથા પવત્તિયેવસ્સ પચ્ચયદાનં. પુરિમસ્મિમ્પીતિ ‘‘અનુપ્પન્ના મે કુસલા ધમ્મા ઉપ્પજ્જમાના અનત્થાય સંવત્તેય્યુ’’ન્તિ એત્થપિ. વુત્તન્તિ પોરાણટ્ઠકથાયં. તં પન તથાવુત્તવચનં ન યુત્તં દુતિયસ્મિં વિય પુરિમસ્મિં મગ્ગસ્સ અગ્ગહણે કારણાભાવતો. પુરિમસ્મિં અગ્ગહિતે મગ્ગે અનુપ્પજ્જમાનો મગ્ગો અનત્થાય સંવત્તેય્યાતિ આપજ્જેય્ય, ન ચેતં યુત્તં આપજ્જમાને તસ્મિં પધાનત્થસમ્ભવતો. ચતુકિચ્ચસાધનવસેનાતિ અનુપ્પન્નાકુસલાનુપ્પાદનાદિચતુકિચ્ચસાધનવસેન.

વુત્તનયેનાતિ ‘‘અસમુદાચારવસેન વા અનનુભૂતારમ્મણવસેન વા’’તિઆદિના વુત્તનયેન. વિજ્જમાનાતિ ધરમાનસભાવા. ખણત્તયપરિયાપન્નત્તા ઉપ્પાદાદિસમઙ્ગિનો વત્તમાનભાવેન ઉપ્પન્નં વત્તમાનુપ્પન્નં. તઞ્હિ ઉપ્પાદતો પટ્ઠાય યાવ ભઙ્ગા ઉદ્ધં પન્નં પત્તન્તિ નિપ્પરિયાયતો ‘‘ઉપ્પન્ન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. અનુભવિત્વા ભવિત્વા ચ વિગતં ભુત્વાવિગતં. અનુભવનભવનાનિ હિ ભવનસામઞ્ઞેન ભુત્વા-સદ્દેન વુત્તાનિ. સામઞ્ઞમેવ હિ ઉપસગ્ગેન વિસેસીયતિ. ઇધ વિપાકાનુભવનવસેન તદારમ્મણં અવિપક્કવિપાકસ્સ સબ્બથા અવિગતત્તા ભવિત્વાવિગતમત્તવસેન કમ્મઞ્ચ ‘‘ભુત્વાવિગતુપ્પન્ન’’ન્તિ વુત્તં. ન અટ્ઠસાલિનિયં વિય રજ્જનાદિવસેન અનુભૂતાપગતં જવનં ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધતાવસેન ભૂતાપગતઞ્ચ સઙ્ખતં ભૂતાપગતુપ્પન્નન્તિ. તસ્મા ઇધ ઓકાસકતુપ્પન્નં વિપાકમેવ વદતિ, ન તત્થ વિય કમ્મમ્પિ. અટ્ઠસાલિનિયઞ્હિ ભૂતાવિગતુપ્પન્નં ઓકાસકતુપ્પન્નઞ્ચ અઞ્ઞથા દસ્સિતં. વુત્તઞ્હિ તત્થ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧ કામાવચરકુસલપદભાજનીય) –

‘‘આરમ્મણરસં અનુભવિત્વા નિરુદ્ધં અનુભૂતાપગતસઙ્ખાતં કુસલાકુસલં, ઉપાદાદિત્તયં અનુપ્પત્વા નિરુદ્ધં ભૂતાપગતસઙ્ખાતં સેસસઙ્ખતઞ્ચ ભૂતાપગતુપ્પન્નં નામ. ‘યાનિસ્સ તાનિ પુબ્બે કતાનિ કમ્માની’તિ એવમાદિના નયેન વુત્તં કમ્મં અતીતમ્પિ સમાનં અઞ્ઞં વિપાકં પટિબાહિત્વા અત્તનો વિપાકસ્સોકાસં કત્વા ઠિતત્તા, તથાકતોકાસઞ્ચ વિપાકં અનુપ્પન્નમ્પિ સમાનં એવં કતે ઓકાસે એકન્તેન ઉપ્પજ્જનતો ઓકાસકતુપ્પન્નં નામા’’તિ.

ઇધ પન સમ્મોહવિનોદનિયં વુત્તનયેનેવ ભુત્વાવિગતુપ્પન્નં ઓકાસકતુપ્પન્નઞ્ચ દસ્સિતં. વુત્તઞ્હિ, સમ્મોહવિનોદનિયં (વિભ. અટ્ઠ. ૪૦૬) –

‘‘કમ્મે પન જહિતે આરમ્મણરસં અનુભવિત્વા નિરુદ્ધો વિપાકો ભુત્વાવિગતં નામ. કમ્મં ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધં ભુત્વાવિગતં નામ. તદુભયમ્પિ ભુત્વાવિગતુપ્પન્નન્તિ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. કુસલાકુસલં કમ્મં અઞ્ઞકમ્મસ્સ વિપાકં પટિબાહિત્વા અત્તનો વિપાકસ્સ ઓકાસં કરોતિ. એવં કતે ઓકાસે વિપાકો ઉપ્પજ્જમાનો ઓકાસકરણતો પટ્ઠાય ઉપ્પન્નોતિ વુચ્ચતિ. ઇદં ઓકાસકતુપ્પન્નં નામા’’તિ.

તત્થ અટ્ઠસાલિનિયા અયમધિપ્પાયો – ‘‘સતિપિ સબ્બેસમ્પિ ચિત્તુપ્પાદાનં સંવેદયિતસભાવા આરમ્મણાનુભવને સવિપલ્લાસે પન સન્તાને ચિત્તાભિસઙ્ખારવસેન પવત્તિતો અબ્યાકતેહિ વિસિટ્ઠો કુસલાકુસલાનં સાતિસયો વિસયાનુભવનાકારો. યથા વિકપ્પગ્ગાહવસેન રાગાદીહિ તબ્બિપક્ખેહિ ચ અકુસલં કુસલઞ્ચ નિપ્પરિયાયતો આરમ્મણરસં અનુભવતિ, ન તથા વિપાકો કમ્મવેગક્ખિત્તત્તા, નાપિ કિરિયા અહેતુકાનં અતિદુબ્બલતાય, સહેતુકાનઞ્ચ ખીણકિલેસસ્સ છળઙ્ગુપેક્ખાવતો ઉપ્પજ્જમાનાનં અતિસન્તવુત્તિત્તા, તસ્મા રજ્જનાદિવસેન આરમ્મણરસાનુભવનં સાતિસયન્તિ અકુસલં કુસલઞ્ચ ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધતાસામઞ્ઞેન સેસસઙ્ખતઞ્ચ ભૂતાપગત’’ન્તિ વુત્તં. સમ્મોહવિનોદનિયા પન વિપાકાનુભવનવસેન તદારમ્મણં અવિપક્કપાકસ્સ સબ્બથા અવિગતત્તા ભવિત્વાવિગતમત્તવસેન કમ્મઞ્ચ ભુત્વાપગતન્તિ વુત્તં. તેનેવ તત્થ ઓકાસકતુપ્પન્નન્તિ વિપાકમેવાહ, ન કમ્મમ્પિ, તસ્મા ઇધાપિ સમ્મોહવિનોદનિયં વુત્તનયેનેવ ભુત્વાપગતુપ્પન્નં ઓકાસકતુપ્પન્નઞ્ચ વિભત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

પઞ્ચક્ખન્ધા પન વિપસ્સનાય ભૂમિ નામાતિ સમ્મસનસ્સ ઠાનભાવતો વુત્તં. તેસૂતિ અતીતાદિભેદેસુ. અનુસયિતકિલેસાતિ અપ્પહીના મગ્ગેન પહાતબ્બા અધિપ્પેતા. તેનાહ – ‘‘અતીતા વા…પે… ન વત્તબ્બા’’તિ. હોન્તુ તાવ ‘‘અતીતા’’તિ વા ‘‘પચ્ચુપ્પન્ના’’તિ વા ન વત્તબ્બા, ‘‘અનાગતા’’તિ પન કસ્મા ન વત્તબ્બા, નનુ કારણલાભે ઉપ્પજ્જનારહા અપ્પહીનટ્ઠેન થામગતા કિલેસા અનુસયાતિ વુચ્ચન્તીતિ? સચ્ચમેતં, અનાગતભાવોપિ નેસં ન પરિચ્છિન્નો ઇતરાનાગતક્ખન્ધાનં વિયાતિ ‘‘અનાગતા વાતિ ન વત્તબ્બા’’તિ વુત્તં. યદિ હિ નેસં પરિચ્છિન્નો અનાગતભાવો સિયા, તતો ‘‘પચ્ચુપ્પન્ના, અતીતા’’તિ ચ વત્તબ્બા સિયું, પચ્ચયસમવાયે પન ઉપ્પજ્જનારહતં ઉપાદાય અનાગતવોહારો તત્થ વેદિતબ્બો.

ઇદં ભૂમિલદ્ધુપ્પન્નં નામાતિ ઇદં યથાવુત્તં કિલેસજાતં અપ્પહીનટ્ઠેન ભૂમિલદ્ધુપ્પન્નં નામ કારણલાભે સતિ વિજ્જમાનકિચ્ચકરણતો. તાસુ તાસુ ભૂમિસૂતિ મનુસ્સદેવાદિઅત્તભાવસઙ્ખાતેસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ. આરમ્મણકરણવસેન હિ ભવન્તિ એત્થ કિલેસાતિ ભૂમિયો, ઉપાદાનક્ખન્ધા. અસમુગ્ઘાતગતાતિ તસ્મિં તસ્મિં સન્તાને અનુપ્પત્તિધમ્મતં અનાપાદિતતાય સમુગ્ઘાતં સમુચ્છેદં ન ગતાતિ અસમુગ્ઘાતગતા. ભૂમિલદ્ધુપ્પન્નં નામાતિ એત્થ લદ્ધભૂમિકં ભૂમિલદ્ધન્તિ વુત્તં અગ્ગિઆહિતો વિય. ઓકાસકતુપ્પન્નસદ્દેપિ ચ અટ્ઠસાલિનિયં (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧ કામાવચરકુસલપદભાજનીય) આગતનયેન ઓકાસો કતો એતેન કુસલાકુસલકમ્મેન, ઓકાસો કતો એતસ્સ વિપાકસ્સાતિ ચ દુવિધત્થેપિ એવમેવ કતસદ્દસ્સ પરનિપાતો વેદિતબ્બો. ઇધ પન ઓકાસકતુપ્પન્નસદ્દેન વિપાકસ્સેવ ગહિતત્તા ‘‘ઓકાસો કતો એતસ્સ વિપાકસ્સા’’તિ એવં વિગ્ગહો દટ્ઠબ્બો.

ખણત્તયસમઙ્ગિતાય સમુદાચારપ્પત્તં સમુદાચારુપ્પન્નં. તેનાહ – ‘‘સમ્પતિ વત્તમાનંયેવા’’તિ. આરમ્મણં અધિગ્ગય્હ દળ્હં ગહેત્વા પવત્તં આરમ્મણાધિગ્ગહિતુપ્પન્નં. વિક્ખમ્ભનપ્પહાનવસેન અપ્પહીના અવિક્ખમ્ભિતા. સમુચ્છેદપ્પહાનવસેન અપ્પહીના અસમુગ્ઘાતિતા. નિમિત્તગ્ગાહવસેન આરમ્મણસ્સ અધિગ્ગહિતત્તા તં આરમ્મણં અનુસ્સરિતાનુસ્સરિતક્ખણે કિલેસુપ્પત્તિહેતુભાવેન ઉપતિટ્ઠનતો અધિગ્ગહિતમેવ નામં હોતીતિ આહ – ‘‘આરમ્મણસ્સ અધિગ્ગહિતત્તા’’તિ. એત્થ ચ આહટખીરરુક્ખો વિય નિમિત્તગ્ગાહવસેન અધિગ્ગહિતં આરમ્મણં, અનાહટખીરરુક્ખો વિય અવિક્ખમ્ભિતતાય અન્તોગતકિલેસઆરમ્મણં દટ્ઠબ્બં. નિમિત્તગ્ગાહિકા અવિક્ખમ્ભિતકિલેસા વા પુગ્ગલા વા આહટાનાહટખીરરુક્ખસદિસા. પુરિમનયેનેવાતિ અવિક્ખમ્ભિતુપ્પન્ને વુત્તનયેનેવ. વિત્થારેતબ્બન્તિ ‘‘ઇમસ્મિં નામ ઠાને નુપ્પજ્જિસ્સન્તી’’તિ ન વત્તબ્બા. કસ્મા? અસમુગ્ઘાતિતત્તા. યથા કિં? યથા સચે ખીરરુક્ખં કુઠારિયા આહનેય્યું, ઇમસ્મિં નામ ઠાને ખીરં ન નિક્ખમેય્યાતિ ન વત્તબ્બં, એવં. ઇદં અસમુગ્ઘાતિતુપ્પન્નં નામાતિ એવં યોજેત્વા વિત્થારેતબ્બં.

ઇમેસુ ઉપ્પન્નેસૂતિ યથાવુત્તેસુ અટ્ઠસુ ઉપ્પન્નેસુ. ઇદં ન મગ્ગવજ્ઝં અપ્પહાતબ્બવત્થુત્તા. મગ્ગવજ્ઝં મગ્ગેન પહેય્યવત્થુત્તા. રત્તોતિ રાગેન સમન્નાગતો. એસ નયો દુટ્ઠો મૂળ્હોતિ એત્થાપિ. વિનિબદ્ધોતિ માનસંયોજનેન વિરૂપં નિબન્ધિતો. પરામટ્ઠોતિ દિટ્ઠિપરામાસેન ધમ્મસભાવં અતિક્કમ્મ પરતો આમટ્ઠો. અનિટ્ઠઙ્ગતોતિ નિટ્ઠં અગતો, સંસયાપન્નોતિ અત્થો. થામગતોતિ અનુસયવસેન દળ્હતં ઉપગતો. યુગનદ્ધાતિ પહાતબ્બપ્પહાયકયુગે નદ્ધા વિય વત્તનકા એકકાલિકત્તા. સંકિલેસિકાતિ સંકિલેસધમ્મસહિતા.

પાળિયન્તિ પટિસમ્ભિદાપાળિયં (પટિ. મ. ૩.૨૧). તિકાલિકેસુપિ કિલેસેસુ વાયામાભાવદસ્સનત્થં અજાતફલતરુણરુક્ખો પાળિયં નિદસ્સિતો, અટ્ઠકથાયં પન જાતો સત્તો અસમુદાહટકિલેસો નામ નત્થીતિ ‘‘જાતફલરુક્ખેન દીપેતબ્બ’’ન્તિ વત્વા તમત્થં વિવરિતું ‘‘યથા હી’’તિઆદિ વુત્તં. અથ વા મગ્ગેન પહીનકિલેસાનમેવ અતીતાદિભેદેન તિધા નવત્તબ્બતં પાકટં કાતું અજાતફલરુક્ખો ઉપમાવસેન પાળિયં આભતો, અતીતાદીનં અપ્પહીનતાદસ્સનત્થમ્પિ ‘‘જાતફલરુક્ખેન દીપેતબ્બ’’ન્તિ અટ્ઠકથાયં વુત્તં. તત્થ યથા અચ્છિન્ને રુક્ખે નિબ્બત્તનારહાનિ ફલાનિ છિન્ને અનુપ્પજ્જમાનાનિ કદાચિ સસભાવાનિ અહેસું, હોન્તિ, ભવિસ્સન્તિ વાતિ અતીતાદિભાવેન ન વત્તબ્બાનિ, એવં મગ્ગેન પહીનકિલેસા ચ દટ્ઠબ્બા મગ્ગે અનુપ્પન્ને ઉપ્પત્તિરહાનં ઉપ્પન્ને સબ્બેન સબ્બં અભાવતો. યથા ચ છેદે અસતિ ફલાનિ ઉપ્પજ્જિસ્સન્તીતિ છેદનસ્સ સાત્થકતા, એવં મગ્ગભાવનાય ચ સાત્થકતા યોજેતબ્બા. નાપિ ન પજહતીતિ ઉપ્પજ્જનારહાનં પજહનતો વુત્તં. ઉપ્પજ્જિત્વાતિ લક્ખણે ત્વા-સદ્દો. મગ્ગસ્સ ઉપ્પજ્જનકિરિયાય હિ સમુદયપ્પહાનનિબ્બાનસછિકરણકિરિયા વિય ખન્ધાનં પરિજાનનકિરિયા લક્ખીયતિ.

તેપિ પજહતિયેવાતિ યે તેહિ કિલેસેહિ જનેતબ્બા ઉપાદિન્નક્ખન્ધા, તેપિ પજહતિયેવ તન્નિમિત્તસ્સ અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધનતો. તેનાહ – ‘‘વુત્તમ્પિ ચેત’’ન્તિઆદિ. અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણસ્સ નિરોધેનાતિ કમ્મવિઞ્ઞાણસ્સ અનુપ્પત્તિધમ્મતાપાદનેન. એત્થાતિ એતસ્મિં સોતાપત્તિમગ્ગઞાણે હેતુભૂતે. એતેતિ નામરૂપસઞ્ઞિતા સઙ્ખારા. સબ્બભવેહિ વુટ્ઠાતિયેવાતિપિ વદન્તીતિ અરહત્તમગ્ગો સબ્બભવેહિ વુટ્ઠાતિયેવાતિ વદન્તિ તદુપ્પત્તિતો ઉદ્ધં ભવૂપપત્તિયા કિલેસસ્સપિ અભાવતો.

એકચિત્તક્ખણિકત્તા મગ્ગસ્સાતિ અધિપ્પાયેન ‘‘કથં અનુપ્પન્નાનં…પે… ઠિતિયા ભાવના હોતી’’તિ પુચ્છતિ. મગ્ગપ્પવત્તિયાયેવ ઉભયકિચ્ચસિદ્ધિતો આહ – ‘‘મગ્ગપ્પવત્તિયાયેવા’’તિ. મગ્ગો હીતિઆદિના તમત્થં વિવરતિ. અનુપ્પન્નો નામ વુચ્ચતિ, તસ્મા તસ્સ ભાવના અનુપ્પન્નાનં ઉપ્પાદાય ભાવના વુત્તાતિ યોજેતબ્બા. વત્તું વટ્ટતીતિ યાવતા મગ્ગસ્સ પવત્તિયેવ ઠિતિ, તત્તકાનેવ નિબ્બત્તિતલોકુત્તરાનિ.

૩૯૮-૪૦૧. કત્તુકમ્યતાછન્દં અધિપતિં કરિત્વા પટિલદ્ધસમાધિ છન્દસમાધીતિ આહ – ‘‘છન્દં નિસ્સાય પવત્તો સમાધિ છન્દસમાધી’’તિ પધાનસઙ્ખારાતિ ચતુકિચ્ચસાધકસ્સ સમ્મપ્પધાનવીરિયસ્સેતં અધિવચનં. તેનાહ – ‘‘પધાનભૂતા સઙ્ખારા પધાનસઙ્ખારા’’તિ. તત્થ પધાનભૂતાતિ વીરિયભૂતા. સઙ્ખતસઙ્ખારાદિનિવત્તનત્થં પધાનગ્ગહણન્તિ. અથ વા તં તં વિસેસં સઙ્ખરોતીતિ સઙ્ખારો, સબ્બં વીરિયં. તત્થ ચતુકિચ્ચસાધકતો સેસનિવત્તનત્થં પધાનગ્ગહણન્તિ, પધાનભૂતા સેટ્ઠભૂતાતિ અત્થો. ચતુબ્બિધસ્સ પન વીરિયસ્સ અધિપ્પેતત્તા બહુવચનનિદ્દેસો કતો. તેહિ ધમ્મેહીતિ છન્દસમાધિના પધાનસઙ્ખારેહિ ચ. ઇદ્ધિપાદન્તિ એત્થ ઇજ્ઝતીતિ ઇદ્ધિ, સમિજ્ઝતિ નિપ્ફજ્જતીતિ અત્થો. ઇજ્ઝન્તિ વા એતાય સત્તા ઇદ્ધા વુદ્ધા ઉક્કંસગતા હોન્તીતિપિ ઇદ્ધિ. પઠમેનત્થેન ઇદ્ધિ એવ પાદો ઇદ્ધિપાદો, ઇદ્ધિકોટ્ઠાસોતિ અત્થો. દુતિયેનત્થેન ઇદ્ધિયા પાદોતિ ઇદ્ધિપાદો, પાદોતિ પતિટ્ઠા, અધિગમૂપાયોતિ અત્થો. તેન હિ યસ્મા ઉપરૂપરિવિસેસસઙ્ખાતં ઇદ્ધિં પજ્જન્તિ પાપુણન્તિ, તસ્મા પાદોતિ વુચ્ચતિ. તેનાહ – ‘‘ઇદ્ધિયા પાદં, ઇદ્ધિભૂતં વા પાદં ઇદ્ધિપાદ’’ન્તિ.

અથ વા ઇદ્ધિપાદન્તિ નિપ્ફત્તિપરિયાયેન ઇજ્ઝનટ્ઠેન, ઇજ્ઝન્તિ એતાય સત્તા ઇદ્ધા વુદ્ધા ઉક્કંસગતા હોન્તીતિ ઇમિના વા પરિયાયેન ઇદ્ધીતિ સઙ્ખં ગતાનં ઉપચારજ્ઝાનાદિકુસલચિત્તસમ્પયુત્તાનં છન્દસમાધિપધાનસઙ્ખારાનં અધિટ્ઠાનટ્ઠેન પાદભૂતં સેસચિત્તચેતસિકરાસિન્તિ અત્થો. તેનેવ ઇદ્ધિપાદવિભઙ્ગે (વિભ. ૪૩૪-૪૩૭) ‘‘ઇદ્ધિપાદોતિ તથાભૂતસ્સ વેદનાક્ખન્ધો…પે… વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો’’તિ વુત્તં. સા એવ ચ તથાવુત્તા ઇદ્ધિ યસ્મા હેટ્ઠિમા હેટ્ઠિમા ઉપરિમાય ઉપરિમાય તયો છન્દસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારા પાદભૂતા અધિટ્ઠાનભૂતા, તસ્મા વુત્તં ‘‘ઇદ્ધિભૂતં વા પાદ’’ન્તિ. તથા હેટ્ઠા ધમ્મા ઇદ્ધિપિ હોન્તિ ઇદ્ધિપાદાપિ, સેસા પન સમ્પયુત્તકા ચત્તારો ખન્ધા ઇદ્ધિપાદાયેવ. વીરિયચિત્તવીમંસાસમાધિપ્પધાનસઙ્ખારસઙ્ખાતાપિ તયો તયો ધમ્મા ઇદ્ધિપિ હોન્તિ ઇદ્ધિપાદાપિ, સેસા પન સમ્પયુત્તકા ચત્તારો ખન્ધા ઇદ્ધિપાદાયેવ.

અપિચ પુબ્બભાગો પુબ્બભાગો ઇદ્ધિપાદો નામ, પટિલાભો પટિલાભો ઇદ્ધિ નામાતિ વેદિતબ્બા. અયમત્થો ઉપચારેન વા વિપસ્સનાય વા દીપેતબ્બો. પઠમજ્ઝાનપરિકમ્મઞ્હિ ઇદ્ધિપાદો નામ, પઠમજ્ઝાનં ઇદ્ધિ નામ. દુતિયઝાન… તતિયઝાન… ચતુત્થઝાન… આકાસાનઞ્ચાયતન… વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતન… આકિઞ્ચઞ્ઞાયતન… નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનપરિકમ્મં ઇદ્ધિપાદો નામ, નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં ઇદ્ધિ નામ. સોતાપત્તિમગ્ગસ્સ વિપસ્સના ઇદ્ધિપાદો નામ, સોતાપત્તિમગ્ગો ઇદ્ધિ નામ. સકદાગામિ-અનાગામિ-અરહત્તમગ્ગસ્સ વિપસ્સના ઇદ્ધિપાદો નામ, અરહત્તમગ્ગો ઇદ્ધિ નામ. પટિલાભેનપિ દીપેતું વટ્ટતિયેવ. પઠમજ્ઝાનઞ્હિ ઇદ્ધિપાદો નામ, દુતિયજ્ઝાનં ઇદ્ધિ નામ. દુતિયજ્ઝાનં ઇદ્ધિપાદો નામ, તતિયજ્ઝાનં ઇદ્ધિ નામ…પે… અનાગામિમગ્ગો ઇદ્ધિપાદો નામ, અરહત્તમગ્ગો ઇદ્ધિ નામ.

સેસેસુપીતિ વીરિયસમાધિઆદીસુપિ. તત્થ હિ વીરિયં, ચિત્તં, વીમંસં અધિપતિં કરિત્વા પટિલદ્ધસમાધિ વીરિયસમાધિ, ચિત્તસમાધિ, વીમંસાસમાધીતિ અત્થો વેદિતબ્બો. છન્દાદીસુ એકન્તિ છન્દાદીસુ ચતૂસુ આદિતો વુત્તત્તા આદિભૂતં એકં પધાનં છન્દન્તિ અધિપ્પાયો. તેનેવાહ – ‘‘તદાસ્સ પઠમિદ્ધિપાદો’’તિ. એવં સેસાપીતિ એતેન વીરિયં ચિત્તં વીમંસં નિસ્સાય વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણન્તાનં વસેન દુતિયવીરિયિદ્ધિપાદાદયો યોજેતબ્બાતિ દસ્સેતિ. ઇમિના હિ સુત્તન્તેન ચતુન્નં ભિક્ખૂનં મત્થકપ્પત્તં કમ્મટ્ઠાનં દસ્સિતં. એકો હિ ભિક્ખુ છન્દં અવસ્સયતિ, કત્તુકમ્યતાકુસલધમ્મચ્છન્દેન અત્થનિપ્ફત્તિયં સતિ ‘‘અહં લોકુત્તરધમ્મં નિબ્બત્તેસ્સામિ, નત્થિ મય્હં એતસ્સ નિબ્બત્તને ભારો’’તિ છન્દં જેટ્ઠકં છન્દં ધુરં છન્દં પુબ્બઙ્ગમં કત્વા લોકુત્તરધમ્મં નિબ્બત્તેતિ. એકો વીરિયં અવસ્સયતિ, એકો ચિત્તં, એકો પઞ્ઞં અવસ્સયતિ, પઞ્ઞાય અત્થનિપ્ફત્તિયં સતિ ‘‘અહં લોકુત્તરધમ્મં નિબ્બત્તેસ્સામિ, નત્થિ મય્હં એતસ્સ નિબ્બત્તને ભારો’’તિ પઞ્ઞં જેટ્ઠકં પઞ્ઞં ધુરં પઞ્ઞં પુબ્બઙ્ગમં કત્વા લોકુત્તરધમ્મં નિબ્બત્તેતિ.

કથં? યથા હિ ચતૂસુ અમચ્ચપુત્તેસુ ઠાનન્તરં પત્થેત્વા વિચરન્તેસુ એકો ઉપટ્ઠાનં અવસ્સયતિ, એકો સૂરભાવં, એકો જાતિં, એકો મન્તં. કથં? તેસુ હિ પઠમો ઉપટ્ઠાને અપ્પમાદકારિતાય અત્થનિપ્ફત્તિયા સતિ લબ્ભમાનં ‘‘લચ્છામેતં ઠાનન્તર’’ન્તિ ઉપટ્ઠાનં અવસ્સયતિ. દુતિયો ઉપટ્ઠાને અપ્પમત્તોપિ ‘‘એકચ્ચો સઙ્ગામે પચ્ચુપટ્ઠિતે સણ્ઠાતું ન સક્કોતિ, અવસ્સં પન રઞ્ઞો પચ્ચન્તો કુપ્પિસ્સતિ, તસ્મિં કુપ્પિતે રથસ્સ પુરતો કમ્મં કત્વા રાજાનં આરાધેત્વા આહરાપેસ્સામેતં ઠાનન્તર’’ન્તિ સૂરભાવં અવસ્સયતિ. તતિયો ‘‘સૂરભાવેપિ સતિ એકચ્ચો હીનજાતિકો હોતિ, જાતિં સોધેત્વા ઠાનન્તરં દેન્તો મય્હં દસ્સતી’’તિ જાતિં અવસ્સયતિ. ચતુત્થો ‘‘જાતિમાપિ એકો અમન્તનીયો હોતિ, મન્તેન કત્તબ્બકિચ્ચે ઉપ્પન્ને આહરાપેસ્સામેતં ઠાનન્તર’’ન્તિ મન્તં અવસ્સયતિ. તે સબ્બેપિ અત્તનો અત્તનો અવસ્સયબલેન ઠાનન્તરાનિ પાપુણિંસુ.

તત્થ ઉપટ્ઠાને અપ્પમત્તો હુત્વા ઠાનન્તરં પત્તો વિય છન્દં અવસ્સાય કત્તુકમ્યતાકુસલધમ્મચ્છન્દેન ‘‘અત્થનિપ્ફત્તિયં સતિ અહં લોકુત્તરધમ્મં નિબ્બત્તેસ્સામિ, નત્થિ મય્હં એતસ્સ નિબ્બત્તને સારો’’તિ છન્દં જેટ્ઠકં છન્દં ધુરં છન્દં પુબ્બઙ્ગમં કત્વા લોકુત્તરધમ્મનિબ્બત્તકો દટ્ઠબ્બો રટ્ઠપાલત્થેરો (મ. નિ. ૨.૨૯૩ આદયો) વિય. સો હિ આયસ્મા ‘‘છન્દે સતિ કથં નાનુજાનિસ્સન્તી’’તિ સત્તાહમ્પિ ભત્તાનિ અભુઞ્જિત્વા માતાપિતરો અનુજાનાપેત્વા પબ્બજિત્વા છન્દમેવ અવસ્સાય લોકુત્તરધમ્મં નિબ્બત્તેસિ. સૂરભાવેન રાજાનં આરાધેત્વા ઠાનન્તરં પત્તો વિય વીરિયં જેટ્ઠકં વીરિયં ધુરં વીરિયં પુબ્બઙ્ગમં કત્વા લોકુત્તરધમ્મનિબ્બત્તકો દટ્ઠબ્બો સોણત્થેરો (મહાવ. ૨૪૩ આદયો) વિય. સો હિ આયસ્મા વીરિયં ધુરં કત્વા લોકુત્તરધમ્મં નિબ્બત્તેસિ.

જાતિસમ્પત્તિયા ઠાનન્તરં પત્તોવિય ચિત્તં જેટ્ઠકં ચિત્તં ધુરં ચિત્તં પુબ્બઙ્ગમં કત્વા લોકુત્તરધમ્મનિબ્બત્તકો દટ્ઠબ્બો સમ્ભૂતત્થેરો (થેરગા. અટ્ઠ. ૨ સમ્ભૂતત્થેરગાથાવણ્ણના) વિય. સો હિ આયસ્મા ચિત્તં જેટ્ઠકં ચિત્તં ધુરં ચિત્તં પુબ્બઙ્ગમં કત્વા લોકુત્તરધમ્મં નિબ્બત્તેસિ. મન્તં અવસ્સાય ઠાનન્તરં પત્તો વિય વીમંસં જેટ્ઠકં વીમંસં ધુરં વીમંસં પુબ્બઙ્ગમં કત્વા લોકુત્તરધમ્મનિબ્બત્તકો દટ્ઠબ્બો થેરો મોઘરાજા (સુ. નિ. ૧૧૨૨ આદયો; ચૂળનિ. મોઘરાજમાણવપુચ્છાનિદ્દેસો ૮૫) વિય. સો હિ આયસ્મા વીમંસં જેટ્ઠકં વીમંસં ધુરં વીમંસં પુબ્બઙ્ગમં કત્વા લોકુત્તરધમ્મં નિબ્બત્તેસિ. તસ્સ હિ ભગવા ‘‘સુઞ્ઞતો લોકં અવેક્ખસ્સૂ’’તિ (સુ. નિ. ૧૧૨૫; ચૂળનિ. મોઘરાજમાણવપુચ્છાનિદ્દેસો ૮૮) સુઞ્ઞતાકથં કથેસિ. પઞ્ઞાનિસ્સિતમાનનિગ્ગહત્થઞ્ચ દ્વિક્ખત્તું પુચ્છિતો પઞ્હં ન કથેસિ. એત્થ ચ પુનપ્પુનં છન્દુપ્પાદનં તોસનં વિય હોતીતિ છન્દસ્સ ઉપટ્ઠાનસદિસતા વુત્તા, થામભાવતો વીરિયસ્સ સૂરત્તસદિસતા, ‘‘છદ્વારાધિપતિ રાજા’’તિ (ધ. પ. અટ્ઠ. ૨.એરકપત્તનાગરાજવત્થુ) વચનતો પુબ્બઙ્ગમતા ચિત્તસ્સ વિસિટ્ઠજાતિસદિસતા.

૪૦૨-૪૦૬. અત્તનો સદ્ધાધુરેતિ અત્તનો સદ્ધાકિચ્ચે સદ્દહનકિરિયાય. ઇન્દટ્ઠં કારેતીતિ અનુવત્તનવસેન સમ્પયુત્તધમ્મેસુ ઇન્દટ્ઠં કારેતિ, તસ્મા આધિપતેય્યટ્ઠેન સદ્ધા એવ ઇન્દ્રિયન્તિ સદ્ધિન્દ્રિયં. તથા વીરિયાદીનં સકસકકિચ્ચેસૂતિ આહ – ‘‘વીરિયિન્દ્રિયાદીસુપિ એસેવ નયો’’તિ. વિસોધેન્તોતિ વિપક્ખવિવજ્જનસપક્ખનિસેવનસરિક્ખૂપનિસ્સયસઙ્ગણ્હનલક્ખણેહિ તીહિ કારણેહિ વિસોધનવસેન સોધેન્તો.

અસ્સદ્ધે પુગ્ગલે પરિવજ્જયતોતિ બુદ્ધાદીસુ પસાદસિનેહાભાવેન સદ્ધારહિતે લૂખપુગ્ગલે સબ્બસો વજ્જયતો. સદ્ધે પુગ્ગલે સેવતોતિ બુદ્ધાદીસુ સદ્ધાધિમુત્તે વક્કલિત્થેરસદિસે સેવતો. પસાદનીયેતિ પસાદાવહે સમ્પસાદનીયસુત્તાદિકે (દી. નિ. ૩.૧૪૧ આદયો). પચ્ચવેક્ખતોતિ પાળિતો અત્થતો ચ પતિ પતિ અવેક્ખન્તસ્સ ચિન્તેન્તસ્સ. વિસુજ્ઝતીતિ પટિપક્ખમલવિગમતો પચ્ચયવસેન સભાવસંસુદ્ધિતો વિસુદ્ધફલનિબ્બત્તિતો ચ સદ્ધિન્દ્રિયં વિસુજ્ઝતિ. એસ નયો સેસેસુપિ. સમ્મપ્પધાનેતિ સમ્મપ્પધાનપ્પટિસંયુત્તે (સં. નિ. ૫.૬૫૧-૬૬૨ આદયો) સુત્તન્તે. એસ નયો સેસેસુપિ. ઝાનવિમોક્ખેતિ પઠમજ્ઝાનાદિજ્ઝાનાનિ ચેવ પઠમવિમોક્ખાદિવિમોક્ખે ચ. કામઞ્ચેત્થ ઝાનાનિયેવ વિમોક્ખા, પવત્તિઆકારવસેન પન વિસું ગહણં.

ગમ્ભીરઞાણચરિયન્તિ ગમ્ભીરાનં ઞાણાનં પવત્તિટ્ઠાનં. તેનાહ – ‘‘સણ્હસુખુમ’’ન્તિઆદિ. ખન્ધન્તરન્તિ સભાવજાતિભૂમિઆદિવસેન ખન્ધાનં નાનત્તં. એસ નયો સેસેસુપિ. અકતાભિનિવેસોતિ પુબ્બે અકતભાવનાભિનિવેસો. સદ્ધાધુરાદીસૂતિ સદ્ધાધુરે પઞ્ઞાધુરે ચ. અવસાનેતિ ભાવનાપરિયોસાને. વિવટ્ટેત્વાતિ સઙ્ખારારમ્મણતો વિવટ્ટેત્વા નિબ્બાનં આરમ્મણં કત્વા. અરહત્તં ગણ્હાતીતિ મગ્ગપરમ્પરાય અરહત્તં ગણ્હાતિ. અકમ્પિયટ્ઠેનાતિ પટિપક્ખેહિ અકમ્પિયભાવેન. એતેનેવસ્સ સમ્પયુત્તધમ્મેસુ થિરભાવોપિ વિભાવિતો દટ્ઠબ્બો. ન હિ સમ્પયુત્તધમ્મેસુ થિરભાવેન વિના પટિપક્ખેહિ અકમ્પિયતા સમ્ભવતિ. સમ્પયુત્તધમ્મેસુ થિરભાવેનેવ હિ અકુસલાનં અબ્યાકતાનઞ્ચ નેસં બલવભાવૂપપત્તિ. અસ્સદ્ધિયેતિ અસ્સદ્ધિયહેતુ. નિમિત્તત્થે હેતં ભુમ્મવચનં. એસ નયો સેસેસુપિ.

૪૧૮. આદિપદાનન્તિ સતિઆદિપદાનં. સરણટ્ઠેનાતિ ચિરકતચિરભાસિતાનં અનુસ્સરણટ્ઠેન. ઉપટ્ઠાનલક્ખણાતિ કાયાદીસુ અસુભાકારાદિસલ્લક્ખણમુખેન તત્થ ઉપતિટ્ઠનસભાવા. ઉપતિટ્ઠનઞ્ચ આરમ્મણં ઉપગન્ત્વા ઠાનં, અવિસ્સજ્જનં વા આરમ્મણસ્સ. અપિલાપનલક્ખણાતિ અસમ્મુસ્સનસભાવા, ઉદકે અલાબુ વિય આરમ્મણે પ્લવિત્વા ગન્તું અપ્પદાનં, પાસાણસ્સ વિય નિચ્ચલસ્સ આરમ્મણસ્સ ઠપનં સારણં અસમ્મુટ્ઠકરણં અપિલાપનં. સાપતેય્યન્તિ સન્તકં. અપિલાપનં અસમ્મુટ્ઠં કરોતિ અપિલાપેતિ, સાયં પાતઞ્ચ રાજાનં ઇસ્સરિયસમ્પત્તિં સલ્લક્ખાપેતિ સારેતીતિ અત્થો. કણ્હસુક્કસપ્પટિભાગે ધમ્મેતિ કણ્હસુક્કસઙ્ખાતે સપ્પટિભાગે ધમ્મે. કણ્હો હિ ધમ્મો સુક્કેન, સુક્કો ચ કણ્હેન સપ્પટિભાગો. વિત્થાર-સદ્દો આદિસદ્દત્થો. તેન ‘‘ઇમે ચત્તારો ધમ્મા સમ્મપ્પધાના, ઇમે ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા, ઇમાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ, ઇમાનિ પઞ્ચ બલાનિ, ઇમે સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા, અયં અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો, અયં સમથો, અયં વિપસ્સના, અયં વિજ્જા, અયં વિમુત્તિ, ઇમે લોકુત્તરધમ્માતિ એવં ખો, મહારાજ, અપિલાપનલક્ખણા સતી’’તિ (મિ. પ. ૨.૧.૧૩) ઇમં પાળિસેસં સઙ્ગણ્હાતિ. થેરેનાતિ નાગસેનત્થેરેન. સો હિ ધમ્માનં કિચ્ચં લક્ખણં કત્વા અસ્સેતિ ‘‘અપિલાપનલક્ખણા સતિ, આકોટનલક્ખણો વિતક્કો’’તિઆદિના. એવઞ્હિ ધમ્મા સુબોધા હોન્તીતિ. સમ્મોસપચ્ચનીકં કિચ્ચં અસમ્મોસો, ન સમ્મોસાભાવમત્તન્તિ આહ – ‘‘અસમ્મોસરસા વા’’તિ. યસ્સ ધમ્મસ્સ બલેન સમ્પયુત્તધમ્મા આરમ્મણાભિમુખા ભવન્તિ, સા સતિ. તસ્મા સા તેસં આરમ્મણાભિમુખભાવં પચ્ચુપટ્ઠાપેસિ, સયં વા આરમ્મણાભિમુખભાવેન પચ્ચુપતિટ્ઠતીતિ વુત્તં – ‘‘ગોચરાભિમુખીભાવપચ્ચુપટ્ઠાના’’તિ. સમ્મા પસત્થો બોજ્ઝઙ્ગોતિ સમ્બોજ્ઝઙ્ગો. બોધિયા વક્ખમાનાય ધમ્મસામગ્ગિયા, બોધિસ્સ વા અરિયસાવકસ્સ અઙ્ગોતિ બોજ્ઝઙ્ગો. યા હીતિઆદિના તમેવ સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિવરતિ. ‘‘યા હિ અયં ધમ્મસામગ્ગી’’તિ એતસ્સ ‘‘બોધીતિ વુચ્ચતી’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો. ધમ્મસામગ્ગિયાતિ ધમ્મસમૂહેન, યાય ધમ્મસામગ્ગિયાતિ સમ્બન્ધો. પતિટ્ઠાનાયૂહના ઓઘતરણસુત્તવણ્ણનાયં (સં. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૧) ‘‘કિલેસવસેન પતિટ્ઠાનં, અભિસઙ્ખારવસેન આયૂહના. તણ્હા દિટ્ઠિવસેન પતિટ્ઠાનં, અવસેસકિલેસાભિસઙ્ખારેહિ આયૂહના. તણ્હાવસેન પતિટ્ઠાનં, દિટ્ઠિવસેન આયૂહના. સસ્સતદિટ્ઠિયા પતિટ્ઠાનં, ઉચ્છેદદિટ્ઠિયા આયૂહના. લીનવસેન પતિટ્ઠાનં, ઉદ્ધચ્ચવસેન આયૂહના. કામસુખલ્લિકાનુયોગવસેન પતિટ્ઠાનં, અત્તકિલમથાનુયોગવસેન આયૂહના. સબ્બાકુસલાભિસઙ્ખારવસેન પતિટ્ઠાનં, સબ્બલોકિયકુસલાભિસઙ્ખારવસેન આયૂહના’’તિ એવં વુત્તેસુ સત્તસુ પકારેસુ ઇધ અવુત્તાનં વસેન વેદિતબ્બા. પટિપક્ખભૂતાયાતિ એત્થ લીનપ્પતિટ્ઠાનકામસુખલ્લિકાનુયોગઉચ્છેદાભિનિવેસાનં ધમ્મવિચયવીરિયપીતિપ્પધાના ધમ્મસામગ્ગી પટિપક્ખો, ઉદ્ધચ્ચાયૂહનઅત્તકિલમથાનુયોગસસ્સતાભિનિવેસાનં પસ્સદ્ધિસમાધિઉપેક્ખાપધાના ધમ્મસામગ્ગી પટિપક્ખો. સતિ પન ઉભયત્થાપિ ઇચ્છિતબ્બા. તથા હિ સા ‘‘સબ્બત્થિકા’’તિ વુત્તા.

કિલેસસન્તાનનિદ્દાય ઉટ્ઠહતીતિ એતેન સિખાપ્પત્તવિપસ્સનાય સહગતાનમ્પિ સતિઆદીનં બોજ્ઝઙ્ગભાવં દસ્સેતિ. વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સના હિ કિલેસે નિરોધેન્તી એવ પવત્તતીતિ. ચત્તારિ વાતિઆદિના પન મગ્ગફલસહગતાનં બોજ્ઝઙ્ગભાવં દસ્સેતિ. સત્તહિ બોજ્ઝઙ્ગેહિ ભાવિતેહિ સચ્ચપ્પટિવેધો હોતીતિ કથમિદં જાનિતબ્બન્તિ ચોદનં સન્ધાયાહ – ‘‘યથાહા’’તિઆદિ. ઝાનઙ્ગમગ્ગઙ્ગાદયો વિયાતિ એતેન બોધિબોજ્ઝઙ્ગસદ્દાનં સમુદાયાવયવવિસયતં દસ્સેતિ. સેનઙ્ગરથઙ્ગાદયો વિયાતિ એતેન પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિયા અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિભાવં દસ્સેતિ.

બોધાય સંવત્તન્તીતિ બોજ્ઝઙ્ગાતિ કારણત્થો અઙ્ગસદ્દોતિ કત્વા વુત્તં. બુજ્ઝન્તીતિ બોધિયો, બોધિયો એવ અઙ્ગાનિ બોજ્ઝઙ્ગાનીતિ વુત્તં – ‘‘બુજ્ઝન્તીતિ બોજ્ઝઙ્ગા’’તિ. વિપસ્સનાદીનં કારણાદીનં બુજ્ઝિતબ્બાનઞ્ચ સચ્ચાનં અનુરૂપં પચ્ચક્ખભાવેન પટિમુખં અવિપરીતતાય સમ્મા ચ બુજ્ઝન્તીતિ એવં અત્થવિસેસદીપકેહિ ઉપસગ્ગેહિ ‘‘અનુબુજ્ઝન્તી’’તિઆદિ વુત્તં. બોધિસદ્દો હિ સબ્બવિસેસયુત્તબુજ્ઝનં સામઞ્ઞેન સઙ્ગણ્હાતિ. સં-સદ્દો પસંસાયં સુન્દરભાવે ચ દિસ્સતીતિ આહ – ‘‘પસત્થો સુન્દરો ચ બોજ્ઝઙ્ગો સમ્બોજ્ઝઙ્ગો’’તિ.

ધમ્મે વિચિનતીતિ ધમ્મવિચયો. તત્થ ધમ્મેતિ ચતુસચ્ચધમ્મે તબ્બિનિમુત્તસ્સ સભાવધમ્મસ્સ અભાવતો. તતો એવ સો પવિચયલક્ખણો. ઓભાસનરસોતિ વિસયોભાસનરસો. અસમ્મુય્હનાકારેન પચ્ચુપતિટ્ઠતીતિ અસમ્મોહપચ્ચુપટ્ઠાનો.

વીરસ્સ ભાવો, કમ્મં વાતિ વીરિયં. ઈરયિતબ્બતોતિ પવત્તેતબ્બતો. પગ્ગહલક્ખણન્તિ કોસજ્જપક્ખે પતિતું અદત્વા સમ્પયુત્તધમ્માનં પગ્ગહલક્ખણં. તતો એવ સમ્પયુત્તધમ્મે ઉપત્થમ્ભનરસં. અનોસીદનં અસંસીદનં.

પીણયતીતિ તપ્પેતિ. પીણનકિચ્ચેન સમ્પયુત્તધમ્માનં વિય તંસમુટ્ઠાનપણીતરૂપેહિ કાયસ્સાબ્યપનં. ફરણપીતિવસેન હેતં લક્ખણં વુત્તં, તથા રસોતિ. ઉદગ્ગભાવો ઓદગ્યં, તં પચ્ચુપટ્ઠપેતીતિ ઓદગ્યપચ્ચુપટ્ઠાના. ઉબ્બેગપીતિવસેન ચેતં વુત્તં.

કાયચિત્તદરથપ્પસ્સમ્ભનતોતિ કાયદરથસ્સ ચિત્તદરથસ્સ ચ પસ્સમ્ભનતો વૂપસમનતો. તેનાહ – ‘‘ઉપસમલક્ખણા’’તિ, કાયચિત્તદરથાનં વૂપસમનલક્ખણાતિ અત્થો. કાયોતિ ચેત્થ વેદનાદયો તયો ખન્ધા. દરથો સારમ્ભો, દુક્ખદોમનસ્સપચ્ચયાનં ઉદ્ધચ્ચાદિકાનં કિલેસાનં, તથાપવત્તાનં વા ચતુન્નં ખન્ધાનમેતં અધિવચનં. દરથનિમ્મદ્દનેન પરિળાહપરિપ્ફન્દનવિરહિતો સીતિભાવો અપરિપ્ફન્દનસીતિભાવો.

સમ્મા ચિત્તસ્સ ઠપનં સમાધાનં. અવિક્ખેપો સમ્પયુત્તાનં અવિક્ખિત્તતા. યેન સમ્પયુત્તા અવિક્ખિત્તા હોન્તિ, સો ધમ્મો અવિક્ખેપો. અવિસારો અત્તનો એવ અવિસરણભાવો. અથ વા વિક્ખેપપ્પટિપક્ખતાય અવિક્ખેપલક્ખણો. ન્હાનીયચુણ્ણસ્સ ઉદકં વિય સમ્પયુત્તધમ્માનં સમ્પિણ્ડનકિચ્ચતાય અવિસારભાવેન લક્ખિતબ્બો અવિસારલક્ખણો. નિવાતે દીપચ્ચિટ્ઠિતિ વિય ચેતસો ઠિતિભાવેન પચ્ચુપતિટ્ઠતીતિ ચિત્તટ્ઠિતિપચ્ચુપટ્ઠાનો.

અજ્ઝુપેક્ખનતોતિ સમપ્પવત્તેસુ અસ્સેસુ સારથિ વિય સમ્પયુત્તધમ્માનં અજ્ઝુપેક્ખનતો. પટિસઙ્ખાનલક્ખણાતિ મજ્ઝત્તભાવે ઠત્વા વીમંસનસઙ્ખાતપ્પટિસઙ્ખાનલક્ખણા. સમવાહિતલક્ખણાતિ સમં અવિસમં યથાસકકિચ્ચેસુ સમ્પયુત્તધમ્માનં પવત્તનલક્ખણા. ઉદાસીનભાવેન પવત્તમાનાપિ સેસસમ્પયુત્તધમ્મે યથાસકકિચ્ચેસુ પવત્તેતિ, યથા રાજા તુણ્હી નિસિન્નોપિ અત્થકરણે ધમ્મટ્ઠે યથાસકં કિચ્ચેસુ અપ્પમત્તો પવત્તેતિ. અલીનાનુદ્ધતપ્પવત્તિપચ્ચયત્તા ઊનાધિકનિવારણરસા. પક્ખપાતુપચ્છેદનરસાતિ ‘‘ઇદં નિહીનકિચ્ચં હોતુ, ઇદં અતિરેકતરકિચ્ચ’’ન્તિ એવં પક્ખપાતનવસેન વિય પવત્તિ પક્ખપાતો, તં ઉપચ્છિન્દન્તી વિય હોતીતિ પક્ખપાતુપચ્છેદનરસા. સમ્પયુત્તધમ્માનં સકસકકિચ્ચે મજ્ઝત્તભાવેન પચ્ચુપતિટ્ઠતીતિ મજ્ઝત્તભાવપચ્ચુપટ્ઠાનો. બોજ્ઝઙ્ગાનં ઉપરૂપરિ ઉપ્પાદનમેવ બ્રૂહનં વડ્ઢનઞ્ચાતિ આહ – ‘‘ઉપ્પાદેતી’’તિ.

સતિ ચ સમ્પજઞ્ઞઞ્ચ સતિસમ્પજઞ્ઞં, સતિપધાનં વા સમ્પજઞ્ઞં સતિસમ્પજઞ્ઞં. તં સબ્બત્થ સતોકારિભાવાવહત્તા સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદાય હોતિ. યથા પચ્ચનીકધમ્મપ્પહાનં અનુરૂપધમ્મસેવના ચ અનુપ્પન્નાનં કુસલાનં ધમ્માનં ઉપ્પાદાય હોતિ, એવં સતિરહિતપુગ્ગલવિવજ્જના, સતોકારિપુગ્ગલસેવના, તત્થ ચ યુત્તતા સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદાય હોતીતિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ, ‘‘સતિસમ્પજઞ્ઞ’’ન્તિઆદિના. સત્તસુ ઠાનેસૂતિ ‘‘અભિક્કન્તે પટિક્કન્તે સમ્પજાનકારી હોતિ, આલોકિતે વિલોકિતે સમ્પજાનકારી હોતિ, સમિઞ્જિતે પસારિતે સમ્પજાનકારી હોતિ, સઙ્ઘાટિપત્તચીવરધારણે સમ્પજાનકારી હોતિ, અસિતે પીતે ખાયિતે સાયિતે સમ્પજાનકારી હોતિ, ઉચ્ચારપસ્સાવકમ્મે સમ્પજાનકારી હોતિ, ગતે ઠિતે નિસિન્ને સુત્તે જાગરિતે ભાસિતે તુણ્હીભાવે સમ્પજાનકારી હોતી’’તિ (દી. નિ. ૨.૩૭૬; મ. નિ. ૧.૧૦૯) એવં વુત્તેસુ અભિક્કન્તાદીસુ સત્તસુ ઠાનેસુ. તિસ્સદત્તત્થેરો નામ યો બોધિમણ્ડે સુવણ્ણસલાકં ગહેત્વા ‘‘અટ્ઠારસસુ ભાસાસુ કતરભાસાય ધમ્મં કથેમી’’તિ પરિસં પધારેસિ. અભયત્થેરોતિ દત્તાભયત્થેરમાહ. અભિનિવેસન્તિ વિપસ્સનાભિનિવેસં.

પરિપુચ્છકતાતિ પરિયોગાહેત્વા પુચ્છકભાવો. આચરિયે પયિરુપાસિત્વા પઞ્ચપિ નિકાયે સહ અટ્ઠકથાય પરિયોગાહેત્વા યં યં તત્થ ગણ્ઠિટ્ઠાનભૂતં, તં તં ‘‘ઇદં, ભન્તે, કથં, ઇમસ્સ કો અત્થો’’તિ ખન્ધાયતનાદિઅત્થં પુચ્છન્તસ્સ હિ ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગો ઉપ્પજ્જતિ. તેનાહ – ‘‘ખન્ધધાતુ…પે… બહુલતા’’તિ.

વત્થુવિસદકિરિયાતિ એત્થ ચિત્તચેતસિકાનં પવત્તિટ્ઠાનભાવતો સરીરં તપ્પટિબદ્ધાનિ ચીવરાદીનિ ચ વત્થૂનીતિ અધિપ્પેતાનિ. તાનિ યથા ચિત્તસ્સ સુખાવહાનિ હોન્તિ, તથા કરણં તેસં વિસદકિરિયા. તેનાહ – ‘‘અજ્ઝત્તિકબાહિરાન’’ન્તિઆદિ. ઉસ્સન્નદોસન્તિ વાતપિત્તાદિવસેન ઉપચિતદોસં. સેદમલમક્ખિતન્તિ સેદેન ચેવ જલ્લિકાસઙ્ખાતેન સરીરમલેન ચ મક્ખિતં. ચ-સદ્દેન અઞ્ઞમ્પિ સરીરસ્સ પીળાવહં અચ્ચાસનાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. સેનાસનં વાતિ વા-સદ્દેન મલગ્ગહિતપત્તાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. પરિભણ્ડકરણાદીહીતિ આદિ-સદ્દેન પત્તપચનાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. અવિસદેતિ વત્થુમ્હિ અવિસદે સતિ, વિસયભૂતે વા. કથં ભાવનમનુયુત્તસ્સ તાનિ અજ્ઝત્તિકબાહિરવત્થૂનિ વિસયો? અન્તરન્તરા પવત્તનકચિત્તુપ્પાદવસેનેવ વુત્તં. તે હિ ચિત્તુપ્પાદા ચિત્તેકગ્ગતાય અપરિસુદ્ધભાવાય સંવત્તન્તિ. ચિત્તચેતસિકેસૂતિ નિસ્સયાદિપચ્ચયભૂતેસુ ચિત્તચેતસિકેસુ. ઞાણમ્પીતિ અપિ-સદ્દો સમ્પિણ્ડનત્થો. તેન ‘‘ન કેવલં વત્થુયેવ, અથ ખો તસ્મિં અપરિસુદ્ધે ઞાણમ્પિ અપરિસુદ્ધં હોતી’’તિ નિસ્સયાપરિસુદ્ધિયા તંનિસ્સિતાપરિસુદ્ધિ વિય વિસયસ્સ અપરિસુદ્ધતાય વિસયિનો અપરિસુદ્ધિં દસ્સેતિ.

સમભાવકરણન્તિ કિચ્ચતો અનૂનાધિકભાવકરણં. સદ્ધિન્દ્રિયં બલવં હોતિ, સદ્ધેય્યવત્થુસ્મિં પચ્ચયવસેન અધિમોક્ખકિચ્ચસ્સ પટુતરભાવેન પઞ્ઞાય અવિસદતાય વીરિયાદીનઞ્ચ સિથિલતાદિના સદ્ધિન્દ્રિયં બલવં હોતિ. તેનાહ – ‘‘ઇતરાનિ મન્દાની’’તિ. તતોતિ તસ્મા, સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ બલવભાવતો ઇતરેસઞ્ચ મન્દત્તાતિ અત્થો. કોસજ્જપક્ખે પતિતું અદત્વા સમ્પયુત્તધમ્માનં પગ્ગણ્હનં અનુબલપ્પદાનં પગ્ગહો. પગ્ગહોવ કિચ્ચં પગ્ગહકિચ્ચં. કાતું ન સક્કોતીતિ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. આરમ્મણં ઉપગન્ત્વા ઠાનં, અનિસ્સજ્જનં વા ઉપટ્ઠાનં. વિક્ખેપપ્પટિપક્ખો, યેન વા સમ્પયુત્તા અવિક્ખિત્તા હોન્તિ, સો અવિક્ખેપો. રૂપગતં વિય ચક્ખુના યેન યાથાવતો વિસયસભાવં પસ્સતિ, તં દસ્સનકિચ્ચં કાતું ન સક્કોતિ બલવતા સદ્ધિન્દ્રિયેન અધિભૂતત્તા. સહજાતધમ્મેસુ હિ ઇન્દટ્ઠં કારેન્તાનં સહપવત્તમાનાનં ધમ્માનં એકદેસતાવસેનેવ અત્થસિદ્ધિ, ન અઞ્ઞથા. તસ્માતિ વુત્તમેવત્થં કારણભાવેન પચ્ચામસતિ. તન્તિ સદ્ધિન્દ્રિયં. ધમ્મસભાવપચ્ચવેક્ખણેનાતિ યસ્સ સદ્ધેય્યસ્સ વત્થુનો ઉળારતાદિગુણે અધિમુચ્ચનસ્સ સાતિસયપ્પવત્તિયા સદ્ધિન્દ્રિયં બલવં જાતં, તસ્સ પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નતાદિવિભાગતો યાથાવતો વીમંસનેન. એવઞ્હિ એવંધમ્મતાનયેન યાથાવસરસતો પરિગ્ગય્હમાને સવિપ્ફારો અધિમોક્ખો ન હોતિ ‘‘અયં ઇમેસં ધમ્માનં સભાવો’’તિ પરિજાનનવસેન પઞ્ઞાબ્યાપારસ્સ સાતિસયત્તા. ધુરિયધમ્મેસુ હિ યથા સદ્ધાય બલવભાવે પઞ્ઞાય મન્દભાવો હોતિ, એવં પઞ્ઞાય બલવભાવે સદ્ધાય મન્દભાવો હોતિ. તેન વુત્તં – ‘‘તં ધમ્મસભાવપચ્ચવેક્ખણેન હાપેતબ્બ’’ન્તિ.

તથા અમનસિકારેનાતિ યેનાકારેન ભાવનમનુયુઞ્જન્તસ્સ સદ્ધિન્દ્રિયં બલવં જાતં, તેનાકારેન ભાવનાય અનનુયુઞ્જનતોતિ વુત્તં હોતિ. ઇધ દુવિધેન સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ બલવભાવો અત્તનો વા પચ્ચયવિસેસેન કિચ્ચુત્તરિયતો વીરિયાદીનં વા મન્દકિચ્ચતાય. તત્થ પઠમવિકપ્પે હાપનવિધિ દસ્સિતો, દુતિયવિકપ્પે પન યથા મનસિકરોતો વીરિયાદીનં મન્દકિચ્ચતાય સદ્ધિન્દ્રિયં બલવં જાતં, તથા અમનસિકારેન વીરિયાદીનં પટુકિચ્ચભાવાવહેન મનસિકારેન સદ્ધિન્દ્રિયં તેહિ સમરસં કરોન્તેન હાપેતબ્બં. ઇમિના નયેન સેસિન્દ્રિયેસુપિ હાપનવિધિ વેદિતબ્બો.

વક્કલિત્થેરવત્થૂતિ સો હિ આયસ્મા સદ્ધાધિમુત્તતાય કતાધિકારો સત્થુ રૂપદસ્સનપ્પસુતો એવ હુત્વા વિહરન્તો સત્થારા ‘‘કિં તે, વક્કલિ, ઇમિના પૂતિકાયેન દિટ્ઠેન, યો ખો, વક્કલિ, ધમ્મં પસ્સતિ, સો મં પસ્સતી’’તિઆદિના (સં. નિ. ૩.૮૭) નયેન ઓવદિત્વા કમ્મટ્ઠાને નિયોજિતોપિ તં અનનુયુઞ્જન્તો પણામિતો અત્તાનં વિનિપાતેતું પપાતટ્ઠાનં અભિરુહિ. અથ નં સત્થા યથાનિસિન્નોવ ઓભાસવિસ્સજ્જનેન અત્તાનં દસ્સેત્વા –

‘‘પામોજ્જબહુલો ભિક્ખુ, પસન્નો બુદ્ધસાસને;

અધિગચ્છે પદં સન્તં, સઙ્ખારૂપસમં સુખ’’ન્તિ. (ધ. પ. ૩૮૧) –

ગાથં વત્વા ‘‘એહિ, વક્કલી’’તિ આહ. સો તેનેવ અમતેન અભિસિત્તો હટ્ઠતુટ્ઠો હુત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેસિ, સદ્ધાય પન બલવભાવેન વિપસ્સનાવીથિં ન ઓતરિ. તં ઞત્વા ભગવા તસ્સ ઇન્દ્રિયસમત્તપ્પટિપાદનાય કમ્મટ્ઠાનં સોધેત્વા અદાસિ. સો સત્થારા દિન્નનયે ઠત્વા વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા મગ્ગપ્પટિપાટિયા અરહત્તં પાપુણિ. તેન વુત્તં – ‘‘વક્કલિત્થેરવત્થુ ચેત્થ નિદસ્સન’’ન્તિ. એત્થાતિ સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ અધિમત્તભાવે સેસિન્દ્રિયાનં સકિચ્ચાકરણે. ઇતરકિચ્ચભેદન્તિ ઉપટ્ઠાનાદિકિચ્ચવિસેસં. પસ્સદ્ધાદીતિ આદિ-સદ્દેન સમાધિઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગાનં સઙ્ગહો. હાપેતબ્બન્તિ યથા સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ બલવભાવો ધમ્મસભાવપચ્ચવેક્ખણેન હાયતિ, એવં વીરિયિન્દ્રિયસ્સ અધિમત્તતા પસ્સદ્ધિઆદિભાવનાય હાયતિ સમાધિપક્ખિયત્તા તસ્સા. તથા હિ સમાધિન્દ્રિયસ્સ અધિમત્તતં કોસજ્જપાતતો રક્ખન્તી વીરિયાદિભાવના વિય વીરિયિન્દ્રિયસ્સ અધિમત્તતં ઉદ્ધચ્ચપાતતો રક્ખન્તી પસ્સદ્ધાદિભાવના એકંસતો હાપેતિ. તેન વુત્તં – ‘‘પસ્સદ્ધાદિભાવનાય હાપેતબ્બ’’ન્તિ.

સોણત્થેરસ્સ વત્થૂતિ સુખુમાલસોણત્થેરસ્સ વત્થુ. સો હિ આયસ્મા સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા સીતવને વિહરન્તો ‘‘મમ સરીરં સુખુમાલં, ન ચ સક્કા સુખેનેવ સુખં અધિગન્તું, કિલમેત્વાપિ સમણધમ્મો કાતબ્બો’’તિ ઠાનચઙ્કમમેવ અધિટ્ઠાય પધાનમનુયુઞ્જન્તો પાદતલેસુ ફોટેસુ ઉટ્ઠિતેસુપિ વેદનં અજ્ઝુપેક્ખિત્વા દળ્હવીરિયં કરોન્તો અચ્ચારદ્ધવીરિયતાય વિસેસં નિબ્બત્તેતું નાસક્ખિ. સત્થા તત્થ ગન્ત્વા વીણૂપમોવાદેન ઓવદિત્વા વીરિયસમતાયોજનવિધિં દસ્સેન્તો કમ્મટ્ઠાનં વિસોધેત્વા ગિજ્ઝકૂટં ગતો. થેરોપિ સત્થારા દિન્નનયેન વીરિયસમતં યોજેત્વા ભાવેન્તો વિપસ્સનમ્પિ ઉસ્સુક્કાપેત્વા અરહત્તે પતિટ્ઠાસિ. તેન વુત્તં – ‘‘સોણત્થેરસ્સ વત્થુ દસ્સેતબ્બ’’ન્તિ. સેસેસુપીતિ સતિસમાધિપઞ્ઞિન્દ્રિયેસુપિ.

સમતન્તિ સદ્ધાપઞ્ઞાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં અનૂનાધિકભાવં, તથા સમાધિવીરિયાનં. યથા હિ સદ્ધાપઞ્ઞાનં વિસું ધુરિયધમ્મભૂતાનં કિચ્ચતો અઞ્ઞમઞ્ઞાનતિવત્તનં વિસેસતો ઇચ્છિતબ્બં, યતો નેસં સમધુરતાય અપ્પના સમ્પજ્જતિ, એવં સમાધિવીરિયાનં કોસજ્જુદ્ધચ્ચપક્ખિકાનં સમરસતાય સતિ અઞ્ઞમઞ્ઞૂપત્થમ્ભનતો સમ્પયુત્તધમ્માનં અન્તદ્વયપાતાભાવેન સમ્મદેવ અપ્પના ઇજ્ઝતિ. બલવસદ્ધોતિઆદિ બ્યતિરેકમુખેન વુત્તસ્સેવત્થસ્સ સમત્થનં. તસ્સત્થો – યો બલવતિયા સદ્ધાય સમન્નાગતો અવિસદઞાણો, સો મુધપ્પસન્નો હોતિ, ન અવેચ્ચપ્પસન્નો. તથા હિ અવત્થુસ્મિં પસીદતિ સેય્યથાપિ તિત્થિયસાવકા. કેરાટિકપક્ખન્તિ સાઠેય્યપક્ખં ભજતિ. સદ્ધાહીનાય પઞ્ઞાય અતિધાવન્તો ‘‘દેય્યવત્થુપરિચ્ચાગેન વિના ચિત્તુપ્પાદમત્તેનપિ દાનમયં પુઞ્ઞં હોતી’’તિઆદીનિ પરિકપ્પેતિ હેતુપ્પટિરૂપકેહિ વઞ્ચિતો, એવંભૂતો સુક્ખતક્કવિલુત્તચિત્તો પણ્ડિતાનં વચનં નાદિયતિ, સઞ્ઞત્તિં ન ગચ્છતિ. તેનાહ – ‘‘ભેસજ્જસમુટ્ઠિતો વિય રોગો અતેકિચ્છો હોતી’’તિ. યથા ચેત્થ સદ્ધાપઞ્ઞાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં સમભાવો અત્થાવહો, અનત્થાવહો વિસમભાવો, એવં સમાધિવીરિયાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં અવિક્ખેપાવહો સમભાવો, ઇતરો વિક્ખેપાવહો ચાતિ કોસજ્જં અભિભવતિ, તેન અપ્પનં ન પાપુણાતીતિ અધિપ્પાયો. ઉદ્ધચ્ચં અભિભવતીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. તં ઉભયન્તિ સદ્ધાપઞ્ઞાદ્વયં સમાધિવીરિયદ્વયઞ્ચ. સમં કત્તબ્બન્તિ સમરસં કાતબ્બં.

સમાધિકમ્મિકસ્સાતિ સમથકમ્મટ્ઠાનિકસ્સ. એવન્તિ એવં સન્તે, સદ્ધાય થોકં બલવભાવે સતીતિ અત્થો. સદ્દહન્તોતિ ‘‘પથવી પથવીતિ મનસિકરણમત્તેન કથં ઝાનુપ્પત્તી’’તિ અચિન્તેત્વા ‘‘અદ્ધા સમ્માસમ્બુદ્ધેન વુત્તવિધિ ઇજ્ઝિસ્સતી’’તિ સદ્દહન્તો સદ્ધં જનેન્તો. ઓકપ્પેન્તોતિ આરમ્મણં અનુપ્પવિસિત્વા વિય અધિમુચ્ચનવસેન અવકપ્પેન્તો પક્ખન્દન્તો. એકગ્ગતા બલવતી વટ્ટતિ સમાધિપ્પધાનત્તા ઝાનસ્સ. ઉભિન્નન્તિ સમાધિપઞ્ઞાનં. સમાધિકમ્મિકસ્સ સમાધિનો અધિમત્તતા વિય પઞ્ઞાય અધિમત્તતાપિ ઇચ્છિતબ્બાતિ આહ – ‘‘સમતાયપી’’તિ, સમભાવેનપીતિ અત્થો. અપ્પનાતિ લોકિયઅપ્પના. તથા હિ ‘‘હોતિયેવા’’તિ સાસઙ્કં વદતિ. લોકુત્તરપ્પના પન તેસં સમભાવેનેવ ઇચ્છિતા. યથાહ – ‘‘સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં ભાવેતી’’તિ (અ. નિ. ૪.૧૭૦; પટિ. મ. ૨.૫).

યદિ વિસેસતો સદ્ધાપઞ્ઞાનં સમાધિવીરિયાનઞ્ચ સમતાવ ઇચ્છિતા, કથં સતીતિ આહ – ‘‘સતિ પન સબ્બત્થ બલવતી વટ્ટતી’’તિ. સબ્બત્થાતિ લીનુદ્ધચ્ચપક્ખિકેસુ પઞ્ચસુ ઇન્દ્રિયેસુ. ઉદ્ધચ્ચપક્ખિકે ગણ્હન્તો ‘‘સદ્ધાવીરિયપઞ્ઞાન’’ન્તિ આહ. અઞ્ઞથાપીતિ ચ ગહેતબ્બા સિયા. તથા હિ કોસજ્જપક્ખિકેન ચ સમાધિનાઇચ્ચેવ વુત્તં, ન ‘‘પસ્સદ્ધિસમાધિઉપેક્ખાહી’’તિ. સાતિ સતિ. સબ્બેસુ રાજકમ્મેસુ નિયુત્તો સબ્બકમ્મિકો. તેનાતિ તેન સબ્બત્થ ઇચ્છિતબ્બત્થેન કારણેન. આહ અટ્ઠકથાયં. સબ્બત્થ નિયુત્તા સબ્બત્થિકા સબ્બત્થ લીને ઉદ્ધતે ચ ચિત્તે ઇચ્છિતબ્બત્તા, સબ્બેન વા લીનુદ્ધચ્ચપક્ખિયેન બોજ્ઝઙ્ગગણેન અત્થેતબ્બાતિ સબ્બત્થા, સાવ સબ્બત્થિકા. ચિત્તન્તિ કુસલચિત્તં. તસ્સ હિ સતિપટિસરણં પરાયણં અપ્પત્તસ્સ પત્તિયા અનધિગતસ્સ અધિગમાય. તેનાહ – ‘‘આરક્ખપચ્ચુપટ્ઠાના’’તિઆદિ.

ખન્ધાદિભેદેસુ અનોગાળ્હપઞ્ઞાનન્તિ પરિયત્તિબાહુસચ્ચવસેનપિ ખન્ધાયતનાદીસુ અપ્પતિટ્ઠિતબુદ્ધીનં. બહુસ્સુતસેવના હિ સુતમયઞાણાવહા. તરુણવિપસ્સનાસમઙ્ગીપિ ભાવનામયઞાણે ઠિતત્તા એકંસતો પઞ્ઞવા એવ નામ હોતીતિ આહ – ‘‘સમપઞ્ઞાસ…પે… પુગ્ગલસેવના’’તિ. ઞેય્યધમ્મસ્સ ગમ્ભીરભાવવસેન તપ્પરિચ્છેદકઞાણસ્સ ગમ્ભીરભાવગ્ગહણન્તિ આહ – ‘‘ગમ્ભીરેસુ ખન્ધાદીસુ પવત્તાય ગમ્ભીરપઞ્ઞાયા’’તિ. તઞ્હિ ઞેય્યં તાદિસાય પઞ્ઞાય ચરિતબ્બતો ગમ્ભીરઞાણચરિયં. તસ્સા વા પઞ્ઞાય તત્થ પભેદતો પવત્તિ ગમ્ભીરઞાણચરિયા, તસ્સા પચ્ચવેક્ખણાતિ આહ – ‘‘ગમ્ભીરપઞ્ઞાય પભેદપચ્ચવેક્ખણા’’તિ.

પઞ્ચવિધબન્ધનકમ્મકારણં નિરયે નિબ્બત્તસત્તસ્સ યેભુય્યેન સબ્બપઠમં કરોન્તીતિ દેવદૂતસુત્તાદીસુ આદિતો વુત્તત્તા ચ આહ – ‘‘પઞ્ચવિધબન્ધનકમ્મકારણતો પટ્ઠાયા’’તિ. સકટવહનાદિકાલેતિ આદિ-સદ્દેન તદઞ્ઞં મનુસ્સેહિ તિરચ્છાનેહિ ચ વિબાધિતબ્બકાલં સઙ્ગણ્હાતિ. એકં બુદ્ધન્તરન્તિ ઇદં અપરાપરેસુ પેતેસુયેવ ઉપ્પજ્જનકસત્તવસેન વુત્તં, એકચ્ચાનં વા પેતાનં એકચ્ચતિરચ્છાનાનં વિય દીઘાયુકતા સિયાતિ તથા વુત્તં. તથા હિ કાળો નાગરાજા ચતુન્નં બુદ્ધાનં સમ્મુખીભાવં લભિત્વા ઠિતોપિ મેત્તેય્યસ્સપિ ભગવતો સમ્મુખીભાવં લભિસ્સતીતિ વદન્તિ, યતસ્સ કપ્પાયુકતા વુત્તા.

એવં આનિસંસદસ્સાવિનોતિ વીરિયાયત્તો એવ સબ્બો લોકિયો લોકુત્તરો ચ વિસેસાધિગમોતિ એવં વીરિયે આનિસંસદસ્સનસીલસ્સ. ગમનવીથિન્તિ સપુબ્બભાગં નિબ્બાનગામિનિપટિપદં, સહ વિપસ્સનાય અરિયમગ્ગપ્પટિપાટિ, સત્તવિસુદ્ધિપરમ્પરા વા. સા હિ ‘‘ભિક્ખુનો વટ્ટનિય્યાનાય ગન્તબ્બા પટિપજ્જિતબ્બા પટિપદા’’તિ કત્વા ગમનવીથિ નામ.

કાયદળ્હીબહુલોતિ યથા તથા કાયસ્સ દળ્હીકમ્મપ્પસુતો. પિણ્ડપાતન્તિ રટ્ઠપિણ્ડં. પચ્ચયદાયકાનં અત્તનિ કારસ્સ અત્તનો સમ્માપટિપત્તિયા મહપ્ફલભાવસ્સ કરણેન પિણ્ડસ્સ ભિક્ખાય પટિપૂજના પિણ્ડપાતાપચાયનં.

નીહરન્તોતિ પત્તત્થવિકતો નીહરન્તો. તં સદ્દં સુત્વાતિ તં ઉપાસિકાય વચનં પણ્ણસાલાદ્વારે ઠિતોવ પઞ્ચાભિઞ્ઞતાય દિબ્બસોતેન સુત્વા. મનુસ્સસમ્પત્તિ, દિબ્બસમ્પત્તિ, નિબ્બાનસમ્પત્તીતિ ઇમા તિસ્સો સમ્પત્તિયો. દાતું સક્ખિસ્સસીતિ તયિ કતેન દાનમયેન વેય્યાવચ્ચમયેન ચ પુઞ્ઞકમ્મેન ખેત્તવિસેસભાવૂપગમનેન અપરાપરં દેવમનુસ્સાનં સમ્પત્તિયો અન્તે નિબ્બાનસમ્પત્તિઞ્ચ દાતું સક્ખિસ્સસીતિ થેરો અત્તાનં પુચ્છતિ. સિતં કરોન્તોતિ ‘‘અકિચ્છેનેવ મયા વટ્ટદુક્ખં સમતિક્કન્ત’’ન્તિ પચ્ચવેક્ખણાવસાને સઞ્જાતપામોજ્જવસેન સિતં કરોન્તો.

નિપ્પરિસ્સયકાલોતિ નિરુપદ્દવકાલો, તદા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ સુલભા પચ્ચયા હોન્તીતિ પચ્ચયહેતુકા ચિત્તપીળા નત્થીતિ અધિપ્પાયો. પસ્સન્તાનંયેવાતિ અનાદરે સામિવચનં. ખીરધેનુન્તિ ખીરદાયિકં ધેનું. કિઞ્ચિદેવ કત્વાતિ કિઞ્ચિદેવ ભતિકમ્મં કત્વા. ઉચ્છુયન્તકમ્મન્તિ ઉચ્છુયન્તસાલાય કાતબ્બં કિચ્ચં. તમેવ મગ્ગન્તિ ઉપાસકેન પટિપન્નમગ્ગં. ઉપકટ્ઠાયાતિ આસન્નાય. વિપ્પટિપન્નન્તિ જાતિધમ્મકુલધમ્માદિલઙ્ઘનેન અસમ્માપટિપન્નં. એવન્તિ યથા અસમ્માપટિપન્નો પુત્તો તાય એવ અસમ્માપટિપત્તિયા કુલસન્તાનતો બાહિરો હુત્વા પિતુ સન્તિકા દાયજ્જસ્સ ન ભાગી, એવં કુસીતોપિ તેનેવ કુસીતભાવેન ન સમ્માપટિપન્નો સત્થુ સન્તિકા લદ્ધબ્બઅરિયધનદાયજ્જસ્સ ન ભાગી. આરદ્ધવીરિયોવ લભતિ સમ્માપટિપજ્જનતો. ઉપ્પજ્જતિ વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગોતિ યોજના, એવં સબ્બત્થ.

મહાતિ સીલાદિગુણેહિ મહન્તો વિપુલો અનઞ્ઞસાધારણો. તં પનસ્સ ગુણમહત્તં દસસહસ્સિલોકધાતુકમ્પનેન લોકે પાકટન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘સત્થુનો હી’’તિઆદિમાહ.

યસ્મા સત્થુસાસને પબ્બજિતસ્સ પબ્બજ્જૂપગમનેન સક્યપુત્તિયભાવો સઞ્જાયતિ, તસ્મા બુદ્ધપુત્તભાવં દસ્સેન્તો ‘‘અસમ્ભિન્નાયા’’તિઆદિમાહ.

અલસાનં ભાવનાય નામમત્તમ્પિ અજાનન્તાનં કાયદળ્હીબહુલાનં યાવદત્થં ભુઞ્જિત્વા સેય્યસુખાદિઅનુયુઞ્જનકાનં તિરચ્છાનગતિકાનં પુગ્ગલાનં દૂરતો વજ્જના કુસીતપુગ્ગલપરિવજ્જનાતિ આહ – ‘‘કુચ્છિં પૂરેત્વા ઠિતઅજગરસદિસે’’તિઆદિ. ‘‘દિવસં ચઙ્કમેન નિસજ્જાય આવરણીયેહિ ધમ્મેહિ ચિત્તં પરિસોધેસ્સામા’’તિઆદિના ભાવનારમ્ભવસેન આરદ્ધવીરિયાનં દળ્હપરક્કમાનં કાલેન કાલં ઉપસઙ્કમના આરદ્ધવીરિયપુગ્ગલસેવનાતિ આહ – ‘‘આરદ્ધવીરિયે’’તિઆદિ. વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૬૪-૬૫) પન જાતિમહત્તપચ્ચવેક્ખણા સબ્રહ્મચારિમહત્તપચ્ચવેક્ખણાતિ ઇદં દ્વયં ન ગહિતં, થિનમિદ્ધવિનોદનતા સમ્મપ્પધાનપચ્ચવેક્ખણતાતિ ઇદં દ્વયં ગહિતં. તત્થ આનિસંસદસ્સાવિતાય એવ સમ્મપ્પધાનપચ્ચવેક્ખણા ગહિતા હોતિ લોકિયલોકુત્તરવિસેસાધિગમસ્સ વીરિયાયત્તતાદસ્સનભાવતો, થિનમિદ્ધવિનોદનં પન તદધિમુત્તતાય એવ ગહિતં હોતિ. વીરિયુપ્પાદને યુત્તપ્પયુત્તસ્સ થિનમિદ્ધવિનોદનં અત્થસિદ્ધમેવાતિ. તત્થ થિનમિદ્ધવિનોદનકુસીતપુગ્ગલપરિવજ્જનઆરદ્ધવીરિયપુગ્ગલસેવનતદધિ- મુત્તતાપટિપક્ખવિધમનપચ્ચયૂપસંહારવસેન અપાયભયપચ્ચવેક્ખણાદયો સમુત્તેજનવસેન વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદકા દટ્ઠબ્બા.

બુદ્ધાનુસ્સતિયા ઉપચારસમાધિનિટ્ઠત્તા વુત્તં – ‘‘યાવ ઉપચારા’’તિ. સકલસરીરં ફરમાનોતિ પીતિસમુટ્ઠાનેહિ પણીતરૂપેહિ સકલસરીરં ફરમાનો, ધમ્મસઙ્ઘગુણે અનુસ્સરન્તસ્સપિ યાવ ઉપચારા સકલસરીરં ફરમાનો પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો ઉપ્પજ્જતીતિ એવં સેસઅનુસ્સતીસુ, પસાદનીયસુત્તન્તપચ્ચવેક્ખણાય ચ યોજેતબ્બં તસ્સાપિ વિમુત્તાયતનભાવેન તગ્ગતિકત્તા. એવરૂપે કાલેતિ ‘‘દુબ્ભિક્ખભયાદીસૂ’’તિ વુત્તકાલે. સમાપત્તિ…પે… ન સમુદાચરન્તીતિ ઇદં ઉપસમાનુસ્સતિયા વસેન વુત્તં. સઙ્ખારાનઞ્હિ વસેન સપ્પદેસવૂપસમેપિ નિપ્પદેસવૂપસમે વિય તથા સઞ્ઞાય પવત્તિતો ભાવનામનસિકારો કિલેસવિક્ખમ્ભનસમત્થો હુત્વા ઉપચારસમાધિં આવહન્તો તથારૂપપીતિસોમનસ્સસમન્નાગતો પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપાદાય હોતીતિ. તત્થ ‘‘વિક્ખમ્ભિતા કિલેસા’’તિ પાઠો. ન સમુદાચરન્તીતિ ઇતિ-સદ્દો કારણત્થો. યસ્મા ન સમુદાચરન્તિ, તસ્મા તં નેસં અસમુદાચારં પચ્ચવેક્ખન્તસ્સાતિ યોજના. ન હિ કિલેસે પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ બોજ્ઝઙ્ગુપ્પત્તિ યુત્તા, પસાદનીયેસુ ઠાનેસુ પસાદસિનેહાભાવેન લૂખહદયતાય લૂખતા. સા તત્થ આદરગારવાકરણેન વિઞ્ઞાયતીતિ આહ – ‘‘અસક્કચ્ચકિરિયાય સંસૂચિતલૂખભાવે’’તિ.

પણીતભોજનસેવનતાતિ પણીતસપ્પાયભોજનસેવનતા. ઉતુઇરિયાપથસુખગ્ગહણેન સપ્પાયઉતુઇરિયાપથગ્ગહણં દટ્ઠબ્બં. તઞ્હિ તિવિધમ્પિ સપ્પાયં સેવિયમાનં કાયસ્સ કલ્યતાપાદનવસેન ચિત્તસ્સ કલ્યતં આવહન્તં દુવિધાયપિ પસ્સદ્ધિયા કારણં હોતિ. અહેતુકસત્તેસુ લબ્ભમાનં સુખદુક્ખન્તિ અયમેકો અન્તો, ઇસ્સરાદિવિસમહેતુકન્તિ પન અયં દુતિયો. એતે ઉભો અન્તે અનુપગમ્મ યથાસકં કમ્મુના હોતીતિ અયં મજ્ઝિમા પટિપત્તિ. મજ્ઝત્તો પયોગો યસ્સ સો મજ્ઝત્તપયોગો, તસ્સ ભાવો મજ્ઝત્તપયોગતા. અયઞ્હિ સભાવાસારદ્ધતાય તંપસ્સદ્ધકાયતાય કારણં હોતિ, પસ્સદ્ધિદ્વયં આવહતિ. એતેનેવ સારદ્ધકાયપુગ્ગલપરિવજ્જનપસ્સદ્ધકાયપુગ્ગલસેવનાનં તદાવહનતા સંવણ્ણિતાતિ દટ્ઠબ્બં.

વત્થુવિસદકિરિયા ઇન્દ્રિયસમત્તપ્પટિપાદના ચ પઞ્ઞાવહા વુત્તા, સમાધાનાવહાપિ તા હોન્તિ. સમાધાનાવહભાવેનેવ પઞ્ઞાવહભાવતોતિ વુત્તં – ‘‘વત્થુવિસદકિરિયા…પે… વેદિતબ્બા’’તિ.

કારણકોસલ્લભાવનાકોસલ્લાનં નાનન્તરિયભાવતો રક્ખનાકોસલ્લસ્સ ચ તંમૂલકત્તા ‘‘નિમિત્તકુસલતા નામ કસિણનિમિત્તસ્સ ઉગ્ગહકુસલતા’’ઇચ્ચેવ વુત્તં. કસિણનિમિત્તસ્સાતિ ચ નિદસ્સનમત્તં દટ્ઠબ્બં. અસુભનિમિત્તાદિકસ્સપિ હિ યસ્સ કસ્સચિ ઝાનુપ્પત્તિનિમિત્તસ્સ ઉગ્ગહકોસલ્લં નિમિત્તકુસલતા એવાતિ. અતિસિથિલવીરિયતાદીહીતિ આદિ-સદ્દેન પઞ્ઞાપયોગમન્દતં પયોગવેકલ્લઞ્ચ સઙ્ગણ્હાતિ. તસ્સ પગ્ગણ્હનન્તિ તસ્સ લીનસ્સ ચિત્તસ્સ ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગાદિસમુટ્ઠાપનેન લયાપત્તિતો સમુદ્ધરણં. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘યસ્મિઞ્ચ ખો, ભિક્ખવે, સમયે લીનં ચિત્તં હોતિ, કાલો તસ્મિં સમયે ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય, કાલો વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય, કાલો પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય. તં કિસ્સ હેતુ? લીનં, ભિક્ખવે, ચિત્તં, તં એતેહિ ધમ્મેહિ સુસમુટ્ઠાપયં હોતિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પુરિસો પરિત્તં અગ્ગિં ઉજ્જાલેતુકામો અસ્સ. સો તત્થ સુક્ખાનિ ચેવ તિણાનિ પક્ખિપેય્ય, સુક્ખાનિ ચ ગોમયાનિ પક્ખિપેય્ય, સુક્ખાનિ ચ કટ્ઠાનિ પક્ખિપેય્ય, મુખવાતઞ્ચ દદેય્ય, ન ચ પંસુકેન ઓકિરેય્ય, ભબ્બો નુ ખો સો પુરિસો પરિત્તં અગ્ગિં ઉજ્જાલેતુન્તિ? એવં, ભન્તે’’તિ (સં. નિ. ૫.૨૩૪).

એત્થ ચ યથાસકં આહારવસેન ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગાદીનં ભાવના સમુટ્ઠાપનાતિ વેદિતબ્બા, સા અનન્તરં વિભાવિતા એવ.

અચ્ચારદ્ધવીરિયતાદીહીતિ આદિ-સદ્દેન પઞ્ઞાપયોગબલવતં પમોદુપ્પિલાપનઞ્ચ સઙ્ગણ્હાતિ. તસ્સ નિગ્ગણ્હનન્તિ તસ્સ ઉદ્ધતસ્સ ચિત્તસ્સ સમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગાદિસમુટ્ઠાપનેન ઉદ્ધતાપત્તિતો નિસેધનં. વુત્તમ્પિ ચેતં ભગવતા –

‘‘યસ્મિઞ્ચ ખો, ભિક્ખવે, સમયે ઉદ્ધતં ચિત્તં હોતિ, કાલો તસ્મિં સમયે પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય, કાલો સમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય, કાલો ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય. તં કિસ્સ હેતુ? ઉદ્ધતં, ભિક્ખવે, ચિત્તં, તં એતેહિ ધમ્મેહિ સુવૂપસમં હોતિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પુરિસો મહન્તં અગ્ગિક્ખન્ધં નિબ્બાપેતુકામો અસ્સ, સો તત્થ અલ્લાનિ ચેવ તિણાનિ પક્ખિપેય્ય, અલ્લાનિ ચ ગોમયાનિ નિક્ખિપેય્ય, અલ્લાનિ ચ કટ્ઠાનિ પક્ખિપેય્ય, મુખવાતઞ્ચ ન દદેય્ય, પંસુકેન ચ ઓકિરેય્ય, ભબ્બો નુ ખો સો પુરિસો મહન્તં અગ્ગિક્ખન્ધં નિબ્બાપેતુન્તિ? એવં, ભન્તે’’તિ (સં. નિ. ૫.૨૩૪).

એત્થાપિ યથાસકં આહારવસેન પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગાદીનં ભાવના સમુટ્ઠાપનાતિ વેદિતબ્બા. તત્થ પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવના વુત્તા એવ, સમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ વુચ્ચમાના, ઇતરસ્સ અનન્તરં વક્ખતિ.

પઞ્ઞાપયોગમન્દતાયાતિ પઞ્ઞાબ્યાપારસ્સ અપ્પકભાવેન. યથા હિ દાનં અલોભપ્પધાનં, સીલં અદોસપ્પધાનં, એવં ભાવના અમોહપ્પધાના. તત્થ યદા પઞ્ઞા ન બલવતી હોતિ, તદા ભાવના પુબ્બેનાપરં વિસેસાવહા ન હોતિ. અનભિસઙ્ગતો વિય આહારો પુરિસસ્સ, યોગિનો ચિત્તસ્સ અભિરુચિં ન જનેતિ, તેન તં નિરસ્સાદં હોતિ. તથા ભાવનાય સમ્મદેવ અવીથિપટિપત્તિયા ઉપસમસુખં ન વિન્દતિ, તેનપિ ચિત્તં નિરસ્સાદં હોતિ. તેન વુત્તં – ‘‘પઞ્ઞાપયોગમન્દતાયા…પે… નિરસ્સાદં હોતી’’તિ. તસ્સ સંવેગુપ્પાદનં પસાદુપ્પાદનઞ્ચ તિકિચ્છનન્તિ તં દસ્સેન્તો, ‘‘અટ્ઠ સંવેગવત્થૂની’’તિઆદિમાહ. તત્થ જાતિજરાબ્યાધિમરણાનિ યથારહં સુગતિયં દુગ્ગતિયઞ્ચ હોન્તીતિ તદઞ્ઞમેવ પઞ્ચવિધબન્ધનાદિખુપ્પિપાસાદિઅઞ્ઞમઞ્ઞવિહેઠનાદિહેતુકં અપાયદુક્ખં દટ્ઠબ્બં. તયિદં સબ્બં તેસં તેસં સત્તાનં પચ્ચુપ્પન્નભવનિસ્સિતં ગહિતન્તિ અતીતે અનાગતે ચ કાલે વટ્ટમૂલકદુક્ખાનિ વિસું ગહિતાનિ. યે પન સત્તા આહારૂપજીવિનો, તત્થ ચ ઉટ્ઠાનફલૂપજીવિનો, તેસં અઞ્ઞેહિ અસાધારણજીવિતદુક્ખં અટ્ઠમં સંવેગવત્થુ ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. અયં વુચ્ચતિ સમયે સમ્પહંસનતાતિ અયં ભાવનાચિત્તસ્સ સમ્પહંસિતબ્બસમયે વુત્તનયેનેવ સંવેગજનનવસેન ચેવ પસાદુપ્પાદનવસેન ચ સમ્મદેવ પહંસના, સંવેગજનનપુબ્બકપસાદુપ્પાદનેન તોસનાતિ અત્થો.

સમ્માપટિપત્તિં આગમ્માતિ લીનુદ્ધચ્ચવિરહેન સમથવીથિપટિપત્તિયા ચ સમ્મા અવિસમં સમ્મદેવ ભાવનાપટિપત્તિં આગમ્મ. અલીનન્તિઆદીસુ કોસજ્જપક્ખિયાનં ધમ્માનં અનધિમત્તતાય અલીનં, ઉદ્ધચ્ચપક્ખિકાનં અનધિમત્તતાય અનુદ્ધતં, પઞ્ઞાપયોગસમ્પત્તિયા ઉપસમસુખાધિગમેન ચ અનિરસ્સાદં, તતો એવ આરમ્મણે સમપ્પવત્તં સમથવીથિપટિપન્નં. અલીનાનુદ્ધતાહિ વા આરમ્મણે સમપ્પવત્તં, અનિરસ્સાદતાય સમથવીથિપટિપન્નં. સમપ્પવત્તિયા વા અલીનં અનુદ્ધતં, સમથવીથિપટિપત્તિયા અનિરસ્સાદન્તિ દટ્ઠબ્બં. તત્થ અલીનતાય પગ્ગહે, અનુદ્ધતતાય નિગ્ગહે, અનિરસ્સાદતાય સમ્પહંસને ન બ્યાપારં આપજ્જતિ. અયં વુચ્ચતિ સમયે અજ્ઝુપેક્ખનતાતિ અયં અજ્ઝુપેક્ખિતબ્બસમયે ભાવનાચિત્તસ્સ પગ્ગહનિગ્ગહસમ્પહંસનેસુ બ્યાવટતાસઙ્ખાતં પટિપક્ખં અભિભુય્ય અજ્ઝુપેક્ખના વુચ્ચતિ. પટિપક્ખવિક્ખમ્ભનતો વિપસ્સનાય અધિટ્ઠાનભાવૂપગમનતો ચ ઉપચારજ્ઝાનમ્પિ સમાધાનકિચ્ચનિપ્ફત્તિયા પુગ્ગલસ્સ સમાહિતભાવસાધનમેવાતિ તત્થ સમધુરભાવેનાહ – ‘‘ઉપચારં વા અપ્પનં વા’’તિ. એસ ઉપ્પજ્જતીતિ એસ સમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો અનુપ્પન્નો ઉપ્પજ્જતિ.

અનુરોધવિરોધપ્પહાનવસેન મજ્ઝત્તભાવો ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ કારણં તસ્મિં સતિ સિજ્ઝનતો, અસતિ ચ અસિજ્ઝનતો, સો ચ મજ્ઝત્તભાવો વિસયવસેન દુવિધોતિ આહ – ‘‘સત્તમજ્ઝત્તતા સઙ્ખારમજ્ઝત્તતા’’તિ. તદુભયેન ચ વિરુજ્ઝનં પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગભાવનાય એવ દૂરીકતન્તિ અનુરુજ્ઝનસ્સેવ પહાનવિધિં દસ્સેતું – ‘‘સત્તમજ્ઝત્તતા’’તિઆદિ વુત્તં. તેનાહ – ‘‘સત્તસઙ્ખારકેલાયનપુગ્ગલપરિવજ્જનતા’’તિ. ઉપેક્ખાય હિ વિસેસતો રાગો પટિપક્ખો. તથા ચાહ – ‘‘ઉપેક્ખા રાગબહુલસ્સ વિસુદ્ધિમગ્ગો’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૬૯). દ્વીહાકારેહીતિ કમ્મસ્સકતાપચ્ચવેક્ખણં, અત્તસુઞ્ઞતાપચ્ચવેક્ખણન્તિ, ઇમેહિ દ્વીહિ કારણેહિ. દ્વીહેવાતિ અવધારણં સઙ્ખ્યાસમાનતાદસ્સનત્થં. સઙ્ખ્યા એવ હેત્થ સમાના, ન સઙ્ખ્યેય્યં સબ્બથા સમાનન્તિ. અસ્સામિકભાવો અનત્તનિયતા. સતિ હિ અત્તનિ તસ્સ કિઞ્ચનભાવેન ચીવરં અઞ્ઞં વા કિઞ્ચિ અત્તનિયં નામ સિયા, સો પન કોચિ નત્થેવાતિ અધિપ્પાયો. અનદ્ધનિયન્તિ ન અદ્ધાનક્ખમં, ન ચિરટ્ઠાયી ઇત્તરં અનિચ્ચન્તિ અત્થો. તાવકાલિકન્તિ તસ્સેવ વેવચનં.

મમાયતીતિ મમત્તં કરોતિ, મમાતિ તણ્હાય પરિગ્ગય્હ તિટ્ઠતિ. ધનાયન્તાતિ ધનં દબ્બં કરોન્તા.

૪૧૯. સમ્માદસ્સનલક્ખણાતિ સમ્મા અવિપરીતં અનિચ્ચાદિવસેન દસ્સનસભાવા. સમ્માઅભિનિરોપનલક્ખણોતિ સમ્મદેવ આરમ્મણે ચિત્તસ્સ અભિનિરોપનસભાવો. ચતુરઙ્ગસમન્નાગતા વાચા જનં સઙ્ગણ્હાતીતિ તબ્બિપક્ખવિરતિસભાવા સમ્માવાચા ભેદકરમિચ્છાવાચાપહાનેન જને સમ્પયુત્તે ચ પરિગ્ગણ્હનકિચ્ચવતી હોતીતિ ‘‘પરિગ્ગહલક્ખણા’’તિ વુત્તા. વિસંવાદનાદિકિચ્ચતાય હિ લૂખાનં અપરિગ્ગાહકાનં મુસાવાદાદીનં પટિપક્ખભૂતા સિનિદ્ધભાવેન પરિગ્ગહણસભાવા સમ્માજપ્પનકિચ્ચા સમ્માવાચા તપ્પચ્ચયસુભાસિતસમ્પટિગ્ગાહકે જને સમ્પયુત્તધમ્મે ચ પરિગ્ગણ્હન્તી પવત્તતીતિ પરિગ્ગહલક્ખણા. યથા ચીવરકમ્માદિપ્પયોગસઙ્ખાતો કમ્મન્તો કાતબ્બં ચીવરરજનાદિકં સમુટ્ઠાપેતિ નિપ્ફાદેતિ, તંતંકિરિયાનિપ્ફાદકો વા ચેતનાસઙ્ખાતો કમ્મન્તો હત્થચલનાદિકં કિરિયં સમુટ્ઠાપેતિ, એવં સાવજ્જકત્તબ્બકિરિયાસમુટ્ઠાપકમિચ્છાકમ્મન્તપ્પહાનેન સમ્માકમ્મન્તો નિરવજ્જસ્સ કત્તબ્બસ્સ નિરવજ્જાકારેન સમુટ્ઠાપનકિચ્ચવા હોતીતિ આહ – ‘‘સમ્માસમુટ્ઠાપનલક્ખણો’’તિ. સમ્પયુત્તધમ્માનં વા ઉક્ખિપનં સમુટ્ઠાપનં કાયિકકિરિયાય ભારુક્ખિપનં વિય. સમ્માવોદાપનલક્ખણોતિ જીવમાનસ્સ પુગ્ગલસ્સ, સમ્પયુત્તધમ્માનં વા જીવિતિન્દ્રિયવુત્તિયા, આજીવસ્સેવ વા સમ્મદેવ સોધનં વોદાપનં લક્ખણં એતસ્સાતિ સમ્માવોદાપનલક્ખણો. અથ વા કાયવાચાનં ખન્ધસન્તાનસ્સ ચ સંકિલેસભૂતમિચ્છાઆજીવપ્પહાનેન સમ્માઆજીવો ‘‘વોદાપનલક્ખણો’’તિ વુત્તો. સમ્માવાયામસતિસમાધીસુ વત્તબ્બં હેટ્ઠા વુત્તમેવ.

પઞ્ઞાય કુસલાનં ધમ્માનં પુબ્બઙ્ગમભાવતો સબ્બેપિ અકુસલા ધમ્મા તસ્સા પટિપક્ખાવાતિ વુત્તં – ‘‘અઞ્ઞેહિપિ અત્તનો પચ્ચનીકકિલેસેહિ સદ્ધિ’’ન્તિ. અથ વા અત્તનો પચ્ચનીકકિલેસા દિટ્ઠેકટ્ઠા અવિજ્જાદયો પઞ્ઞાય ઉજુપચ્ચનીકભાવતો. પસ્સતીતિ પસ્સન્તી વિય હોતિ વિબન્ધાભાવતો. તેનાહ – ‘‘તપ્પટિચ્છાદક…પે… અસમ્મોહતો’’તિ. સમ્માસઙ્કપ્પાદીનં મિચ્છાસઙ્કપ્પાદયો ઉજુવિપચ્ચનીકાતિ આહ – ‘‘સમ્માસઙ્કપ્પાદયો…પે… પજહન્તી’’તિ. તથેવાતિ ઇમિના અત્તનો પચ્ચનીકકિલેસેહિ સદ્ધિન્તિ ઇમમત્થં અનુકડ્ઢતિ. વિસેસતોતિ સમ્માદિટ્ઠિયા વુત્તકિચ્ચતો વિસેસેન. એત્થાતિ એતેસુ સમ્માસઙ્કપ્પાદીસુ.

એસા સમ્માદિટ્ઠિ નામાતિ લોકિયં લોકુત્તરઞ્ચ એકજ્ઝં કત્વા વદતિ મિસ્સકતાભાવતો. તેનાહ – ‘‘પુબ્બભાગે’’તિઆદિ. એકારમ્મણા નિબ્બાનારમ્મણત્તા. કિચ્ચતોતિ પુબ્બભાગે દુક્ખાદીહિ ઞાણેહિ કાતબ્બકિચ્ચસ્સ ઇધ નિપ્ફત્તિતો, ઇમસ્સેવ વા ઞાણસ્સ દુક્ખાદિપ્પકાસનકિચ્ચતો. ચત્તારિ નામાનિ લભતિ દુક્ખપરિઞ્ઞાદિચતુકિચ્ચસાધનતો. તીણિ નામાનિ લભતિ કામસઙ્કપ્પાદિપ્પહાનકિચ્ચનિપ્ફત્તિતો. સિક્ખાપદવિભઙ્ગે (વિભ. ૭૦૩ આદયો) ‘‘વિરતિચેતના તંસમ્પયુત્તા ચ ધમ્મા સિક્ખાપદાની’’તિ વુત્તાનિ, તત્થ પધાનાનં વિરતિચેતનાનં વસેન ‘‘વિરતિયોપિ હોન્તિ ચેતનાદયોપી’’તિ આહ. ‘‘સમ્મા વદતિ એતાયા’’તિઆદિના અત્થસમ્ભવતો સમ્માવાચાદયો તયો વિરતિયોપિ હોન્તિ ચેતનાદયોપિ. મુસાવાદાદીહિ વિરમણકાલે વિરતિયો, સુભાસિતાદિવાચાભાસનાદિકાલે ચેતનાદયો યોજેતબ્બા. મગ્ગક્ખણે પન વિરતિયોવ મગ્ગલક્ખણપ્પત્તિતો. ન હિ ચેતના નિય્યાનસભાવા. અથ વા એકસ્સ ઞાણસ્સ દુક્ખાદિઞાણતા વિય એકાય વિરતિયા મુસાવાદાદિવિરતિભાવો વિય ચ એકાય ચેતનાય સમ્માવાચાદિકિચ્ચત્તયસાધનસભાવા સમ્માવાચાદિભાવાસિદ્ધિતો ‘‘મગ્ગક્ખણે વિરતિયોવા’’તિ વુત્તં.

ચત્તારિ નામાનિ લભતીતિ ચતુસમ્મપ્પધાનચતુસતિપટ્ઠાનવસેન લભતિ. મગ્ગક્ખણેતિ આનેત્વા સમ્બન્ધો. પુબ્બભાગેપિ મગ્ગક્ખણેપિ સમ્માસમાધિ એવાતિ યદિપિ સમાધિઉપકારકાનં અભિનિરોપનાનુમજ્જનસમ્પિયાયનબ્રૂહનસન્તસુખાનં વિતક્કાદીનં વસેન ચતૂહિ ઝાનેહિ સમ્માસમાધિ વિભત્તો, તથાપિ વાયામો વિય અનુપ્પન્નાકુસલાનુપ્પાદનાદિચતુવાયામકિચ્ચં, સતિ વિય ચ અસુભાસુખાનિચ્ચાનત્તેસુ કાયાદીસુ સુભાદિસઞ્ઞાપહાનલક્ખણં ચતુસતિકિચ્ચં, એકો સમાધિ ચતુજ્ઝાનસમાધિકિચ્ચં ન સાધેતીતિ પુબ્બભાગેપિ પઠમજ્ઝાનસમાધિ, પઠમજ્ઝાનસમાધિ એવ મગ્ગક્ખણેપિ, તથા પુબ્બભાગેપિ ચતુત્થજ્ઝાનસમાધિ, ચતુત્થજ્ઝાનસમાધિ એવ મગ્ગક્ખણેપીતિ અત્થો.

‘‘કિં પનાયં મગ્ગધમ્માનં દેસનાનુક્કમો, કેવલં વાચાય કમવત્તિનિભાવતો, ઉદાહુ કઞ્ચિ વિસેસં ઉપાદાયા’’તિ વિચારણાયં કઞ્ચિ વિસેસં ઉપાદાયાતિ દસ્સેન્તો આહ – ‘‘ઇમેસૂ’’તિઆદિ. તત્થ ભાવનાનુભાવા હિતફલાય સાતિસયં તિક્ખવિસદભાવપ્પત્તિયા અચ્છરિયબ્ભુતસમત્થતાયોગેન સબ્બસો પટિપક્ખવિધમનેન યાથાવતો ધમ્મસભાવબોધનેન ચ સમ્માદિટ્ઠિયા બહુકારતા વેદિતબ્બા. તેનાહ – ‘‘અયં હી’’તિઆદિ.

તસ્સાતિ સમ્માદિટ્ઠિયા. બહુકારોતિ ધમ્મસમ્પટિવેધે બહૂપકારો. ઇદાનિ તમત્થં ઉપમાહિ વિભાવેતું, ‘‘યથા હી’’તિઆદિ વુત્તં.

વચીભેદસ્સ કારકો વિતક્કો સાવજ્જાનવજ્જવચીભેદનિવત્તનપ્પવત્તનાકારાય સમ્માવાચાયપિ ઉપકારકો એવાતિ આહ – ‘‘સ્વાયં…પે… સમ્માવાચાયપિ ઉપકારકો’’તિ. સમ્માસઙ્કપ્પો હિ સચ્ચવાચાય વિરતિવાચાયપિ વિસેસપચ્ચયો મિચ્છાસઙ્કપ્પતદેકટ્ઠકિલેસપ્પહાનતો.

સંવિદહિત્વાતિઆદીસુ સમ્મા વિદહનં કમ્મન્તપ્પયોજનઞ્ચ એકન્તાનવજ્જવચીકાયકમ્મવસેન ઇચ્છિતબ્બન્તિ વિરતિવાચાવસેન સંવિદહનં વિરતિકમ્મન્તસ્સેવ પયોજનઞ્ચ નિદસ્સિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. એવં હિસ્સ સમ્માવાચાય સમ્માકમ્મન્તસ્સાપિ બહુકારતા જોતિતા સિયા. વચીભેદનિયામિકા હિ વચીદુચ્ચરિતવિરતિ કાયિકકિરિયનિયામિકાય કાયદુચ્ચરિતવિરતિયા ઉપકારિકા. તથા હિ વિસંવાદનાદિમિચ્છાવાચતો અવિરતો મિચ્છાકમ્મન્તતોપિ ન વિરમતેવ. યથાહ – ‘‘એકં ધમ્મં અતીતસ્સ…પે… નત્થિ પાપં અકારિય’’ન્તિ. તસ્મા અવિસંવાદનાદિસમ્માવાચાય ઠિતો સમ્માકમ્મન્તમ્પિ પૂરેતિયેવાતિ વચીદુચ્ચરિતવિરતિ કાયદુચ્ચરિતવિરતિયા ઉપકારિકા.

યસ્મા આજીવપારિસુદ્ધિ નામ દુસ્સીલ્યપ્પહાનપુબ્બિકા, તસ્મા સમ્માવાચાકમ્મન્તાનન્તરં સમ્માઆજીવો દેસિતોતિ દસ્સેતું – ‘‘ચતુબ્બિધં પના’’તિઆદિ વુત્તં. એત્તાવતાતિ પરિસુદ્ધસીલાજીવિકામત્તેન. ઇદં વીરિયન્તિ ચતુસમ્મપ્પધાનવીરિયં.

વીરિયારમ્ભોપિ સમ્માસતિપરિગ્ગહિતો એવ નિબ્બાનાવહો, ન કેવલોતિ દસ્સેતું – ‘‘તતો’’તિઆદિ વુત્તં. સૂપટ્ઠિતાતિ બહિદ્ધાવિક્ખેપં પહાય સુટ્ઠુ ઉપટ્ઠિતા કાતબ્બા. સમાધિસ્સ ઉપકારધમ્મા નામ યથાવુત્તવત્થુવિસદકિરિયાદયો. તપ્પટિપક્ખતો અનુપકારધમ્મા વેદિતબ્બા. ગતિયોતિ નિપ્ફત્તિયો. સમન્વેસિત્વાતિ સમ્મા પરિયેસિત્વા.

૪૨૭. યથા ઇત્થીસુ કથા પવત્તા અધિત્થીતિ વુચ્ચતિ, એવં અત્તાનં અધિકિચ્ચ પવત્તા અજ્ઝત્તં. ‘‘એવં પવત્તમાના મયં ‘અત્તા’તિ ગહણં ગમિસ્સામા’’તિ ઇમિના વિય અધિપ્પાયેન અત્તાનં અધિકિચ્ચ ઉદ્દિસ્સ પવત્તા સત્તસન્તતિપરિયાપન્ના અજ્ઝત્તં. તસ્મિં અજ્ઝત્તરૂપે, અત્તનો કેસાદિવત્થુકે કસિણરૂપેતિ અત્થો. પરિકમ્મવસેન અજ્ઝત્તંરૂપસઞ્ઞીતિ પરિકમ્મકરણવસેન અજ્ઝત્તં રૂપસઞ્ઞી, ન અપ્પનાવસેન. ન હિ પટિભાગનિમિત્તારમ્મણા અપ્પના અજ્ઝત્તવિસયા સમ્ભવતિ. તં પન અજ્ઝત્તં પરિકમ્મવસેન લદ્ધં કસિણનિમિત્તં અવિસુદ્ધમેવ હોતિ, ન બહિદ્ધા પરિકમ્મવસેન લદ્ધં વિય વિસુદ્ધં. તેનાહ – ‘‘તં પના’’તિઆદિ.

યસ્સેવં પરિકમ્મં અજ્ઝત્તં ઉપ્પન્નન્તિ યસ્સ પુગ્ગલસ્સ એવં વુત્તપ્પકારેન અજ્ઝત્તં પરિકમ્મં જાતં. નિમિત્તં પન બહિદ્ધાતિ પટિભાગનિમિત્તં સસન્તતિપરિયાપન્નં ન હોતીતિ બહિદ્ધા. પરિત્તાનીતિ યથાલદ્ધાનિ સુપ્પસરાવમત્તાનિ. તેનાહ – ‘‘અવડ્ઢિતાની’’તિ. પરિત્તવસેનેવાતિ વણ્ણવસેન આભોગે વિજ્જમાનેપિ પરિત્તવસેનેવ ઇદં અભિભાયતનં વુત્તં પરિત્તતા હેત્થ અભિભવનસ્સ કારણં. વણ્ણાભોગે સતિપિ અસતિપિ અભિભવતીતિ અભિભુ, પરિકમ્મં, ઞાણં વા. અભિભુ આયતનં એતસ્સાતિ અભિભાયતનં, ઝાનં. અભિભવિતબ્બં વા આરમ્મણસઙ્ખાતં આયતનં એતસ્સાતિ અભિભાયતનં. અથ વા આરમ્મણાભિભવનતો અભિભુ ચ તં આયતનઞ્ચ યોગિનો સુખવિસેસાનં અધિટ્ઠાનભાવતો મનાયતનધમ્માયતનભાવતો ચાતિ સસમ્પયુત્તજ્ઝાનં અભિભાયતનં. અભિભાયતનભાવના નામ તિક્ખપઞ્ઞસ્સેવ સમ્ભવતિ, ન ઇતરસ્સાતિ આહ – ‘‘ઞાણુત્તરિકો પુગ્ગલો’’તિ. અભિભવિત્વા સમાપજ્જતીતિ એત્થ અભિભવનં સમાપજ્જનઞ્ચ ઉપચારજ્ઝાનાધિગમનસમનન્તરમેવ અપ્પનાઝાનુપ્પાદનન્તિ આહ – ‘‘સહ નિમિત્તુપ્પાદેનેવેત્થ અપ્પનં પાપેતી’’તિ. સહ નિમિત્તુપ્પાદેનાતિ ચ અપ્પનાપરિવાસાભાવસ્સ લક્ખણવચનમેતં. યો ખિપ્પાભિઞ્ઞોતિ વુચ્ચતિ, તતોપિ ઞાણુત્તરસ્સેવ અભિભાયતનભાવના. એત્થાતિ એતસ્મિં નિમિત્તે. અપ્પનં પાપેતીતિ ભાવનાઅપ્પનં નેતિ.

એત્થ ચ કેચિ ‘‘ઉપ્પન્ને ઉપચારજ્ઝાને તં આરબ્ભ યે હેટ્ઠિમન્તેન દ્વે તયો જવનવારા પવત્તન્તિ, તે ઉપચારજ્ઝાનપક્ખિકા એવ, તદનન્તરં ભવઙ્ગપરિવાસેન ઉપચારસેવનાય ચ વિના અપ્પના હોતિ, સહ નિમિત્તુપ્પાદેનેવ અપ્પનં પાપેતી’’તિ વદન્તિ, તં તેસં મતિમત્તં. ન હિ પારિવાસિકપરિકમ્મેન અપ્પનાવારો ઇચ્છિતો, નાપિ મહગ્ગતપ્પમાણજ્ઝાનેસુ વિય ઉપચારજ્ઝાને એકન્તતો પચ્ચવેક્ખણા ઇચ્છિતબ્બા. તસ્મા ઉપચારજ્ઝાનાધિગમતો પરં કતિપયભવઙ્ગચિત્તાવસાને અપ્પનં પાપુણન્તો ‘‘સહ નિમિત્તુપ્પાદેનેવેત્થ અપ્પનં પાપેતી’’તિ વુત્તો. સહ નિમિત્તુપ્પાદેનાતિ ચ અધિપ્પાયિકમિદં વચનં, ન નીતત્થં, તત્થ અધિપ્પાયો વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. ન અન્તોસમાપત્તિયં તદા તથારૂપસ્સ આભોગસ્સ અસમ્ભવતો. સમાપત્તિતો વુટ્ઠિતસ્સ આભોગો પુબ્બભાગભાવનાવસેન ઝાનક્ખણે પવત્તં અભિભવનાકારં ગહેત્વા પવત્તોતિ દટ્ઠબ્બં. અભિધમ્મટ્ઠકથાયં પન ‘‘ઇમિનાસ્સ પુબ્બાભોગો કથિતો’’તિ વુત્તં. અન્તોસમાપત્તિયં તદા તથા આભોગાભાવે કસ્મા ઝાનસઞ્ઞાયપીતિ વુત્તન્તિ આહ – ‘‘અભિભવસઞ્ઞા હિસ્સ અન્તોસમાપત્તિયમ્પિ અત્થી’’તિ.

વડ્ઢિતપ્પમાણાનીતિ વિપુલપ્પમાણાનીતિ અત્થો, ન એકઙ્ગુલદ્વઙ્ગુલાદિવડ્ઢિં પાપિતાનિ તથા વડ્ઢનસ્સેવેત્થ અસમ્ભવતો. તેનાહ – ‘‘મહન્તાની’’તિ. ભત્તવડ્ઢિતકન્તિ ભુઞ્જનભાજને વડ્ઢેત્વા દિન્નં ભત્તં, એકાસને પુરિસેન ભુઞ્જિતબ્બભત્તતો ઉપડ્ઢભત્તન્તિ અત્થો.

રૂપે સઞ્ઞા રૂપસઞ્ઞા, સા અસ્સ અત્થીતિ રૂપસઞ્ઞી, ન રૂપસઞ્ઞી અરૂપસઞ્ઞી. સઞ્ઞાસીસેન ઝાનં વદતિ. રૂપસઞ્ઞાય અનુપ્પાદનમેવેત્થ અલાભિતા. બહિદ્ધાવ ઉપ્પન્નન્તિ બહિદ્ધાવત્થુસ્મિંયેવ ઉપ્પન્નં. એત્થ ચ –

‘‘અજ્ઝત્તં રૂપસઞ્ઞી બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ પરિત્તાનિ સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાનિ. અજ્ઝત્તં રૂપસઞ્ઞી બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ અપ્પમાણાનિ સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાનિ. અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞી બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ પરિત્તાનિ સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાનિ. અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞી બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ અપ્પમાણાનિ સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાની’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૩૮, ૩૫૮; અ. નિ. ૮.૬૫; ૧૦.૨૯) –

એવમિધ ચત્તારિ અભિભાયતનાનિ આગતાનિ. અભિધમ્મે (ધ. સ. ૨૪૪-૨૪૫) પન ‘‘અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞી બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ પરિત્તાનિ સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાનિ, અપ્પમાણાનિ સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાની’’તિ એવમાગતાનિ. તત્થ ચ કારણં અભિધમ્મટ્ઠકથાયં વુત્તમેવ. તથા હિ વુત્તં અટ્ઠસાલિનિયં (ધ. સ. અટ્ઠ. ૨૦૪) –

‘‘કસ્મા પન યથા સુત્તન્તે ‘અજ્ઝત્તં રૂપસઞ્ઞી એકો બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ પરિત્તાની’તિઆદિ વુત્તં, એવં અવત્વા ઇધ ચતૂસુપિ અભિભાયતનેસુ અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞિતાવ વુત્તાતિ. અજ્ઝત્તરૂપાનં અનભિભવનીયતો. તત્થ વા હિ ઇધ વા બહિદ્ધા રૂપાનેવ અભિભવિતબ્બાનિ, તસ્મા તાનિ નિયમતો વત્તબ્બાની’’તિ.

તત્રાપિ ઇધપિ વુત્તાનિ ‘‘અજ્ઝત્તં રૂપસઞ્ઞી અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞીતિ ઇદં પન સત્થુ દેસનાવિલાસમત્તમેવા’’તિ. અયં પનેત્થ અધિપ્પાયો – ઇધ વણ્ણાભોગરહિતાનિ સહિતાનિ ચ સબ્બાનિ પરિત્તાનિ સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાનિ અભિભુય્યાતિ. પરિયાયકથા હિ સુત્તન્તદેસનાતિ. અભિધમ્મે પન નિપ્પરિયાયદેસનત્તા વણ્ણાભોગરહિતાનિ વિસું વુત્તાનિ, તથા સહિતાનિ. અત્થિ હિ ઉભયત્થ અભિભવનવિસેસોતિ. તથા ઇધ પરિયાયદેસનત્તા વિમોક્ખાનમ્પિ અભિભવનપરિયાયો અત્થીતિ ‘‘અજ્ઝત્તં રૂપસઞ્ઞી’’તિઆદિના પઠમદુતિયઅભિભાયતનેસુ પઠમવિમોક્ખો, તતિયચતુત્થઅભિભાયતનેસુ દુતિયવિમોક્ખો, વણ્ણાભિભાયતનેસુ તતિયવિમોક્ખો ચ અભિભવનપત્તિતો સઙ્ગહિતો. અભિધમ્મે પન નિપ્પરિયાયદેસનત્તા વિમોક્ખાભિભાયતનાનિ અસઙ્કરતો દેસેતું વિમોક્ખે વજ્જેત્વા અભિભાયતનાનિ કથિતાનિ. સબ્બાનિ ચ વિમોક્ખકિચ્ચાનિ ઝાનાનિ વિમોક્ખદેસનાયં વુત્તાનિ. તદેતં ‘‘અજ્ઝત્તં રૂપસઞ્ઞી’’તિ આગતસ્સ અભિભાયતનદ્વયસ્સ અભિધમ્મે અભિભાયતનેસુ અવચનતો ‘‘રૂપી રૂપાનિ પસ્સતી’’તિઆદીનઞ્ચ સબ્બવિમોક્ખકિચ્ચસાધારણવચનભાવતો વવત્થાનં કતન્તિ વિઞ્ઞાયતિ.

અજ્ઝત્તરૂપાનં અનભિભવનીયતોતિ ઇદં અભિધમ્મે કત્થચિપિ ‘‘અજ્ઝત્તરૂપાનિ પસ્સતી’’તિ અવત્વા સબ્બત્થ યં વુત્તં – ‘‘બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતી’’તિ, તસ્સ કારણવચનં. તેન યં અઞ્ઞહેતુકં સુત્તન્તે ‘‘બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતી’’તિ વચનં, તં તેન હેતુના વુત્તં. યં પન દેસનાવિલાસહેતુકં અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞિતાય એવ અભિધમ્મે વચનં, ન તસ્સ અઞ્ઞં કારણં મગ્ગિતબ્બન્તિ દસ્સેતિ. અજ્ઝત્તરૂપાનં અનભિભવનીયતા ચ તેસં બહિદ્ધારૂપાનં વિય અવિભૂતત્તા. દેસનાવિલાસો ચ યથાવુત્તવવત્થાનવસેન વેદિતબ્બો વેનેય્યજ્ઝાસયવસેન વિજ્જમાનપરિયાયકથનભાવતો. દેસનાવિલાસો હિ નામ વેનેય્યજ્ઝાસયાનુરૂપં વિજ્જમાનસ્સ ચ પરિયાયસ્સ વિભાવનં, ન યસ્સ કસ્સચિ, તસ્મા ‘‘ઇધ પરિયાયદેસનત્તા’’તિઆદિના વુત્તપ્પકારં વવત્થાનં દેસનાવિલાસનિબન્ધનન્તિ દટ્ઠબ્બં.

સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાનીતિ એતેનેવ સિદ્ધત્તા ન નીલાદિઅભિભાયતનાનિ વત્તબ્બાનીતિ ચે? ન નીલાદીસુ કતાધિકારાનં નીલાદિભાવસ્સેવ અભિભવનકારણત્તા. ન હિ તેસં પરિસુદ્ધાપરિસુદ્ધવણ્ણાનં પરિત્તતા અપ્પમાણતા વા અભિભવનકારણં, અથ ખો નીલાદિભાવો એવાતિ. એતેસુ ચ પરિત્તાદિકસિણરૂપેસુ યંયંચરિતસ્સ ઇમાનિ અભિભાયતનાનિ ઇજ્ઝન્તિ, તં દસ્સેતું – ‘‘ઇમેસુ પના’’તિઆદિ વુત્તં.

સબ્બસઙ્ગાહિકવસેનાતિ નીલવણ્ણનીલનિદસ્સનનીલનિભાસાનં સાધારણવસેન. વણ્ણવસેનાતિ સભાવવણ્ણવસેન. નિદસ્સનવસેનાતિ પસ્સિતબ્બતાવસેન, ચક્ખુવિઞ્ઞાણવીથિયા ગહેતબ્બતાવસેન. ઓભાસવસેનાતિ સપ્પભાસતાય અવભાસનવસેન. વણ્ણધાતુયા વાતિ અઞ્જનરજતવત્થાદિવણ્ણધાતુયા. લોકિયાનેવ રૂપાવચરજ્ઝાનભાવતો.

૪૩૫. રૂપીતિ એત્થ યેનાયં સસન્તતિપરિયાપન્નેન રૂપેન સમન્નાગતો, તં યસ્સ ઝાનસ્સ હેતુભાવેન વિસિટ્ઠરૂપં હોતિ. યેન વિસિટ્ઠેન રૂપીતિ વુચ્ચેય્ય, તદેવ સસન્તતિપરિયાપન્નરૂપનિમિત્તં ઝાનં. ઇધ પન પરમત્થતો રૂપિભાવસાધકન્તિ આહ – ‘‘અજ્ઝત્તં કેસાદીસૂ’’તિઆદિ. રૂપજ્ઝાનં રૂપન્તિ ઉત્તરપદલોપેન વુત્તં – ‘‘રૂપૂપપત્તિયા’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૧૬૦-૧૬૧, ૧૮૫-૧૯૦ આદયો, ૨૪૪-૨૪૫ આદયો; વિભ. ૬૨૫) વિય.

સુભન્ત્વેવ અધિમુત્તો હોતીતિ અયં તતિયવિમોક્ખો. ઇધ સુપરિસુદ્ધનીલાદિવણ્ણકસિણજ્ઝાનવસેન વુત્તોતિ દસ્સેત્વા ઇદાનિ પટિસમ્ભિદાપાળિયં તસ્સ બ્રહ્મવિહારજ્ઝાનવસેન આગતભાવં દસ્સેતું – ‘‘પટિસમ્ભિદામગ્ગે પના’’તિઆદિ આરદ્ધં. ઇધ પન ઉપરિપાળિયંયેવ બ્રહ્મવિહારાનં આગતત્તા તં નયં પટિક્ખિપિત્વા પરિસુદ્ધનીલાદિવણ્ણકસિણવસેનેવ સુભવિમોક્ખો અનુઞ્ઞાતો.

૪૪૩. પરિકમ્મપથવિયાપીતિ અકતાય વા કતાય વા દળ્હમણ્ડલાદિસઙ્ખાતપરિકમ્મપથવિયાપિ. ઉગ્ગહનિમિત્તાદીનં પથવીકસિણન્તિ નામં નિસ્સિતે નિસ્સયવોહારવસેન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં, યથા ‘‘મઞ્ચા ઉક્કુટ્ઠિં કરોન્તી’’તિ.

સીલાનીતિ પાતિમોક્ખસંવરાદીનિ ચત્તારિ સીલાનિ. સોધેત્વાતિ અનાપજ્જનેન આપન્નવુટ્ઠાપનેન કિલેસેહિ અપ્પટિપીળનેન ચ વિસોધેત્વા. તિવિધઞ્હિ સીલસ્સ વિસોધનં નામ – અનાપજ્જનં આપન્નવુટ્ઠાપનં કિલેસેહિ ચ અપ્પટિપીળનન્તિ. કમ્મટ્ઠાનભાવનં પરિબુન્ધેતિ ઉપરોધેતિ પવત્તિતું ન દેતીતિ પલિબોધો રકારસ્સ લકારં કત્વા, પરિબન્ધોતિ અત્થો. ઉપચ્છિન્દિત્વાતિ સમાપન્નેન સઙ્ગાહણેન વા ઉપરુન્ધિત્વા, અપલિબોધં કત્વાતિ અત્થો. કલ્યાણમિત્તં ઉપસઙ્કમિત્વાતિ –

‘‘પિયો ગરુ ભાવનીયો, વત્તા ચ વચનક્ખમો;

ગમ્ભીરઞ્ચ કથં કત્તા, નો ચટ્ઠાને નિયોજકો’’તિ. (અ. નિ. ૭.૩૭) –

એવમાદિગુણસમન્નાગતં એકન્તહિતેસિં વુદ્ધિપક્ખે ઠિતં કલ્યાણમિત્તં ઉપસઙ્કમિત્વા.

અનનુરૂપં વિહારન્તિ અટ્ઠારસન્નં દોસાનં અઞ્ઞતરેન સમન્નાગતં. વુત્તઞ્હેતં અટ્ઠકથાસુ –

‘‘મહાવાસં નવાવાસં, જરાવાસઞ્ચ પન્થનિં;

સોણ્ડિં પણ્ણઞ્ચ પુપ્ફઞ્ચ, ફલં પત્થિતમેવ ચ.

‘‘નગરં દારુના ખેત્તં, વિસભાગેન પટ્ટનં;

પચ્ચન્તસીમા સપ્પાયં, યત્થ મિત્તો ન લબ્ભતિ.

‘‘અટ્ઠારસેતાનિ ઠાનાનિ, ઇતિ વિઞ્ઞાય પણ્ડિતો;

આરકા પરિવજ્જેય્ય, મગ્ગં સપ્પટિભયં યથા’’તિ. (વિસુદ્ધિ. ૧.૫૨);

અનુરૂપેતિ ગોચરગામતો નાતિદૂરનચ્ચાસન્નતાદીહિ પઞ્ચહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતે. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, સેનાસનં પઞ્ચઙ્ગસમન્નાગતં હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, સેનાસનં નાતિદૂરં હોતિ નચ્ચાસન્નં ગમનાગમનસમ્પન્નં દિવા અપ્પાકિણ્ણં રત્તિં અપ્પસદ્દં અપ્પનિગ્ઘોસં અપ્પડંસમકસવાતાતપસરીસપસમ્ફસ્સં. તસ્મિં ખો પન સેનાસને વિહરન્તસ્સ અપ્પકસિરેન ઉપ્પજ્જન્તિ ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારા. તસ્મિં ખો પન સેનાસને થેરા ભિક્ખૂ વિહરન્તિ બહુસ્સુતા આગતાગમા ધમ્મધરા વિનયધરા માતિકાધરા. તે કાલેન કાલં ઉપસઙ્કમિત્વા પરિપુચ્છતિ પરિપઞ્હતિ ‘ઇદં, ભન્તે, કથં ઇમસ્સ કો અત્થો’તિ. તસ્સ તે આયસ્મન્તો અવિવટઞ્ચેવ વિવરન્તિ, અનુત્તાનીકતઞ્ચ ઉત્તાનિં કરોન્તિ, અનેકવિહિતેસુ ચ કઙ્ખાઠાનિયેસુ ધમ્મેસુ કઙ્ખં પટિવિનોદેન્તિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, સેનાસનં પઞ્ચઙ્ગસમન્નાગતં હોતી’’તિ (અ. નિ. ૧૦.૧૧).

એત્થ ચ નાતિદૂરં નચ્ચાસન્નં ગમનાગમનસમ્પન્નન્તિ એકં અઙ્ગં, દિવા અપ્પાકિણ્ણં રત્તિં અપ્પસદ્દં અપ્પનિગ્ઘોસન્તિ એકં, અપ્પડંસમકસવાતાતપસરીસપસમ્ફસ્સન્તિ એકં, તસ્મિં ખો પન સેનાસને વિહરન્તસ્સ…પે… પરિક્ખારાતિ એકં, તસ્મિં ખો પન સેનાસને થેરા…પે… કઙ્ખં પટિવિનોદેન્તીતિ એકન્તિ એવં પઞ્ચઙ્ગાનિ વેદિતબ્બાનિ.

ખુદ્દકપલિબોધં ઉપચ્છિન્દિત્વાતિ દીઘકેસનખલોમાનં છેદનેન ચીવરકમ્મચીવરરજનપત્તપચનમઞ્ચપીઠાદિસોધનવસેન ખુદ્દકપલિબોધં ઉપચ્છિન્દિત્વા.

૪૫૩. ઉદ્ધુમાતકાદીસૂતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન વિનીલકવિપુબ્બકવિચ્છિદ્દકવિક્ખાયિતકહતવિક્ખિત્તકલોહિતકપુળવકઅટ્ઠિકાનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. તત્થ ભસ્તા વિય વાયુના ઉદ્ધં જીવિતપરિયાદાના યથાનુક્કમં સમુગ્ગતેન સૂનભાવેન ધુમાતત્તા ઉદ્ધુમાતં, ઉદ્ધુમાતમેવ ઉદ્ધુમાતકં, પટિકૂલત્તા વા કુચ્છિતં ઉદ્ધુમાતન્તિ ઉદ્ધુમાતકં, તથારૂપસ્સ છવસરીરસ્સેતં અધિવચનં. વિનીલં વુચ્ચતિ વિપરિભિન્નનીલવણ્ણં, વિનીલમેવ વિનીલકં, પટિકૂલત્તા વા કુચ્છિતં વિનીલન્તિ વિનીલકં, મંસુસ્સદટ્ઠાનેસુ રત્તવણ્ણસ્સ, પુબ્બસન્નિચયટ્ઠાનેસુ સેતવણ્ણસ્સ, યેભુય્યેન ચ નીલવણ્ણસ્સ નિલટ્ઠાને નીલસાટકપારુતસ્સેવ છવસરીરસ્સેતં અધિવચનં. પરિભિન્નટ્ઠાનેસુ વિસ્સન્દમાનપુબ્બં વિપુબ્બં, વિપુબ્બમેવ વિપુબ્બકં, પટિકૂલત્તા વા કુચ્છિતં વિપુબ્બન્તિ વિપુબ્બકં, તથારૂપસ્સ છવસરીરસ્સેતં અધિવચનં. વિચ્છિદ્દં વુચ્ચતિ દ્વિધા છિન્દનેન અપધારિતં, વિચ્છિદ્દમેવ વિચ્છિદ્દકં, પટિકૂલત્તા વા કુચ્છિતં વિચ્છિદ્દન્તિ વિચ્છિદ્દકં, વેમજ્ઝે છિન્નસ્સ છવસરીરસ્સેતં અધિવચનં. ઇતો ચ એત્તો ચ વિવિધાકારેન સોણસિઙ્ગાલાદીહિ ખાયિતં વિક્ખાયિતં, વિક્ખાયિતમેવ વિક્ખાયિતકં, પટિકૂલત્તા વા કુચ્છિતં વિક્ખાયિતન્તિ વિક્ખાયિતકં, તથારૂપસ્સ છવસરીરસ્સેતં અધિવચનં.

વિવિધા ખિત્તં વિક્ખિત્તં, વિક્ખિત્તમેવ વિક્ખિત્તકં, પટિકૂલત્તા વા કુચ્છિતં વિક્ખિત્તન્તિ વિક્ખિત્તકં, અઞ્ઞેન હત્થં, અઞ્ઞેન પાદં, અઞ્ઞેન સીસન્તિ એવં તતો તતો વિક્ખિત્તસ્સ છવસરીરસ્સેતં અધિવચનં. હતઞ્ચ તં પુરિમનયેનેવ વિક્ખિત્તકઞ્ચાતિ હતવિક્ખિત્તકં, કાકપદાકારેન અઙ્ગપચ્ચઙ્ગેસુ સત્થેન હનિત્વા વુત્તનયેનેવ વિક્ખિત્તસ્સ છવસરીરસ્સેતં અધિવચનં. લોહિતં કિરતિ વિક્ખિપતિ ઇતો ચિતો ચ પગ્ઘરતીતિ લોહિતકં, પગ્ઘરિતલોહિતમક્ખિતસ્સ છવસરીરસ્સેતં અધિવચનં. પુળવા વુચ્ચન્તિ કિમયો, પુળવે કિરતીતિ પુળવકં, કિમિપરિપુણ્ણસ્સ છવસરીરસ્સેતં અધિવચનં. અટ્ઠિયેવ અટ્ઠિકં, પટિકૂલત્તા વા કુચ્છિતં અટ્ઠીતિ અટ્ઠિકં, અટ્ઠિસઙ્ખલિકાયપિ એકટ્ઠિકસ્સપિ એતં અધિવચનં. ઇમેસુ દસસુ અસુભેસુ પઠમજ્ઝાનમેવ ઉપ્પજ્જતિ, ન દુતિયાદીનિ. તેનાહ – ઇધ ‘‘પઠમજ્ઝાનસહગતા સઞ્ઞા’’તિ. તથા હિ અપરિસણ્ઠિતજલાય સીઘસોતાય નદિયા અરિત્તબલેનેવ નાવા તિટ્ઠતિ, વિના અરિત્તેન ન સક્કા ઠપેતું. એવમેવં દુબ્બલત્તા આરમ્મણસ્સ વિતક્કબલેનેવ ચિત્તં એકગ્ગં હુત્વા તિટ્ઠતિ, વિના વિતક્કેન ન સક્કા ઠપેતું. તસ્મા પઠમજ્ઝાનમેવેત્થ હોતિ, ન દુતિયાદીનિ. આરમ્મણસ્સ દુબ્બલતા ચેત્થ પટિકૂલભાવેન ચિત્તં ઠપેતું અસમત્થતા.

‘‘રુક્ખો મતો, લોહં મત’’ન્તિઆદીસુ યં ખન્ધપ્પબન્ધં ઉપાદાય રુક્ખાદિસમઞ્ઞા, તસ્મિં અનુપચ્છિન્નેપિ અલ્લતાદિવિગમનં નિસ્સાય મતવોહારો સમ્મુતિમરણં. સઙ્ખારાનં ખણભઙ્ગસઙ્ખાતં ખણિકમરણં. સમુચ્છેદમરણન્તિ અરહતો સન્તાનસ્સ સબ્બસો ઉચ્છેદભૂતં મરણં. વિપસ્સનાભાવનાવસેન ચેતં વુત્તં. મરણાનુસ્સતિભાવનાયં પન તિવિધમ્પેતં નાધિપ્પેતં અસંવેગવત્થુતો અનુપટ્ઠહનતો અબાહુલ્લતો ચ. મરણાનુસ્સતિયઞ્હિ એકેન ભવેન પરિચ્છિન્નસ્સ જીવિતિન્દ્રિયપ્પબન્ધસ્સ વિચ્છેદો મરણન્તિ અધિપ્પેતો સંવેગવત્થુતો ઉપટ્ઠહનતો બાહુલ્લતો ચ. ઇદાનિ ઇમમેવ મરણં સન્ધાય વિકપ્પન્તરં દસ્સેન્તો, ‘‘હેટ્ઠા વુત્તલક્ખણા વા’’તિઆદિમાહ.

અસિતપીતાદિભેદેતિ અસિતપીતખાયિતસાયિતપ્પભેદે, અસિતબ્બખાદિતબ્બસાયિતબ્બવિભાગેતિ અત્થો કાલભેદવચનિચ્છાય અભાવતો યથા ‘‘દુદ્ધ’’ન્તિ. કબળં કરીયતીતિ કબળીકારો, આહરીયતીતિ આહારો, કબળીકારો ચ સો આહારો ચાતિ કબળીકારાહારો. વત્થુવસેન ચેતં વુત્તં. સવત્થુકો એવ હિ આહારો ઇધ કમ્મટ્ઠાનભાવેન અધિપ્પેતો. ઓજાલક્ખણો પન આહારો ઓજટ્ઠમકં રૂપં આહરતીતિ આહારોતિ વુચ્ચતિ. સો ઇધ નાધિપ્પેતો પટિકૂલાકારગ્ગહણસ્સ અસમ્ભવતો. નવ પટિકૂલાનીતિ ગમનપરિયેસનપરિભોગાસયનિદાનઅપરિપક્કપરિપક્કફલનિસ્સન્દપ્પટિકૂલવસેન નવ પટિકૂલાનિ. સમક્ખનપ્પટિકૂલં પન પરિભોગાદીસુ લબ્ભમાનત્તા ઇધ વિસું ન ગહિતં, અઞ્ઞથા તેન સદ્ધિં ‘‘દસ પટિકૂલાની’’તિ વત્તબ્બં. વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૩૦૩-૩૦૪) પન સમક્ખનં પરિભોગાદીસુ લબ્ભમાનમ્પિ નિસ્સન્દવસેન વિસેસતો પટિકૂલન્તિ વિસું ગહેત્વા દસહાકારેહિ પટિકૂલતા વુત્તા.

ઉપ્પજ્જનકસઞ્ઞન્તિ પટિકૂલાકારગ્ગહણવસેન ઉપ્પજ્જનકસઞ્ઞં. સઞ્ઞાસદ્દો ચાયં ‘‘રૂપસઞ્ઞા સદ્દસઞ્ઞા’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૩.૫૭) સઞ્જાનનલક્ખણે ધમ્મે આગતો, ‘‘અનિચ્ચસઞ્ઞા દુક્ખસઞ્ઞા’’તિઆદીસુ વિપસ્સનાય આગતો, ‘‘ઉદ્ધુમાતકસઞ્ઞાતિ વા સોપાકરૂપસઞ્ઞાતિ વા ઇમે ધમ્મા એકટ્ઠા, ઉદાહુ નાનટ્ઠા’’તિઆદીસુ સમથે આગતો. ઇધ પન સમથસ્સ પરિકમ્મે દટ્ઠબ્બો. આહારેહિ પટિકૂલાકારગ્ગહણં, તપ્પભાવિતં વા ઉપચારજ્ઝાનં ઇધ ‘‘આહારે પટિકૂલસઞ્ઞા’’તિ અધિપ્પેતં.

ઉક્કણ્ઠિતસઞ્ઞન્તિ નિબ્બિન્દનાકારેન ઉપ્પજ્જનકસઞ્ઞં. અનિચ્ચસઞ્ઞન્તિ એત્થ અનિચ્ચં ખન્ધપઞ્ચકં ઉપ્પાદવયઞ્ઞથત્તભાવતો, હુત્વા અભાવતો વા, તસ્મિં અનિચ્ચે ખન્ધપઞ્ચકે અનિચ્ચન્તિ ઉપ્પજ્જમાના અનિચ્ચલક્ખણપરિગ્ગાહિકા સઞ્ઞા અનિચ્ચસઞ્ઞા. તેનાહ – ‘‘પઞ્ચન્નં ઉપાદાનક્ખન્ધાન’’ન્તિઆદિ. તત્થ ઉદયો નિબ્બત્તિલક્ખણં, વયો વિપરિણામલક્ખણં, અઞ્ઞથત્તં જરા. ઉદયબ્બયઞ્ઞથત્તગ્ગહણેન અનિચ્ચલક્ખણં દસ્સેતિ. ઉપ્પાદવયઞ્ઞથત્તભાવતો હિ ખન્ધપઞ્ચકં અનિચ્ચન્તિ વુચ્ચતિ. યસ્સ ચ સભાવેન ખન્ધપઞ્ચકં અનિચ્ચન્તિ વુચ્ચતિ, તં અનિચ્ચલક્ખણં. તેન હિ તં અનિચ્ચન્તિ લક્ખીયતિ, અનિચ્ચલક્ખણઞ્ચ ઉદયબ્બયાનં અમનસિકારા સન્તતિયા પટિચ્છન્નત્તા ન ઉપટ્ઠાતિ, ઉદયબ્બયં પન પરિગ્ગહેત્વા સન્તતિયા વિકોપિતાય અનિચ્ચલક્ખણં યાથાવસરસતો ઉપટ્ઠાતિ. ન હિ સમ્મદેવ ઉદયબ્બયં સલ્લક્ખેન્તસ્સ પુબ્બાપરિયેન પવત્તમાનાનં ધમ્માનં અઞ્ઞોઞ્ઞભાવં સલ્લક્ખણેન સન્તતિયા ઉગ્ઘાટિતાય ધમ્મા સમ્બન્ધભાવેન ઉપટ્ઠહન્તિ, અથ ખો અયોસલાકા વિય અસમ્બન્ધભાવેનાતિ સુટ્ઠુતરં અનિચ્ચલક્ખણં પાકટં હોતિ.

‘‘યદનિચ્ચં, તં દુક્ખ’’ન્તિ (સં. નિ. ૩.૧૫, ૪૫, ૪૬, ૭૬, ૭૭, ૮૫; ૨.૪.૧, ૪) વચનતો તદેવ ખન્ધપઞ્ચકં અભિણ્હપ્પટિપીળનતો દુક્ખં, અભિણ્હપ્પટિપીળનાકારો પન દુક્ખલક્ખણં. તેનેવાહ – ‘‘અનિચ્ચે ખન્ધપઞ્ચકે…પે… સઞ્ઞં ભાવેતી’’તિ. તત્થ પટિપીળનં નામ યથાપરિગ્ગહિતં ઉદયવયવસેન સઙ્ખારાનં નિરન્તરં પટિપીળિયમાનતા વિબાધિયમાનતા. દુક્ખલક્ખણઞ્ચ અભિણ્હસમ્પટિપીળનસ્સ અમનસિકારા ઇરિયાપથેહિ પટિચ્છન્નત્તા ન ઉપટ્ઠાતિ, અભિણ્હસમ્પટિપીળનં પન મનસિ કરિત્વા ઇરિયાપથે લબ્ભમાનદુક્ખપ્પટિચ્છાદકભાવે ઉગ્ઘાટિતે દુક્ખલક્ખણં યાથાવસરસતો ઉપટ્ઠાતિ. તથા હિ ઇરિયાપથેહિ પટિચ્છન્નત્તા દુક્ખલક્ખણં ન ઉપટ્ઠાતિ, તે ચ ઇરિયાપથા અભિણ્હસમ્પટિપીળનામનસિકારેન પટિચ્છાદકા જાતા. એકસ્મિઞ્હિ ઇરિયાપથે ઉપ્પન્નસ્સ દુક્ખસ્સ વિનોદકં ઇરિયાપથન્તરં તસ્સ પટિચ્છાદકં વિય હોતિ, એવં સેસાપિ. ઇરિયાપથાનં પન તંતંદુક્ખપતિતાકારભાવે યાથાવતો ઞાતે તેસં દુક્ખપ્પટિચ્છાદકભાવો ઉગ્ઘાટિતો નામ હોતિ સઙ્ખારાનં નિરન્તરં દુક્ખાભિતુન્નતાય પાકટભાવતો. તસ્મા અભિણ્હસમ્પટિપીળનં મનસિ કરિત્વા ઇરિયાપથે લબ્ભમાનદુક્ખપ્પટિચ્છાદકભાવે ઉગ્ઘાટિતે દુક્ખલક્ખણં યાથાવસરસતો ઉપટ્ઠાતિ.

‘‘યં દુક્ખં, તદનત્તા’’તિ વચનતો તદેવ ખન્ધપઞ્ચકં અવસવત્તનતો અનત્તા, અવસવત્તનાકારો પન અનત્તલક્ખણં. તેનાહ – ‘‘પટિપીળનટ્ઠેના’’તિઆદિ. અનત્તલક્ખણઞ્ચ નાનાધાતુવિનિબ્ભોગસ્સ અમનસિકારા ઘનેન પટિચ્છન્નત્તા ન ઉપટ્ઠાતિ, નાનાધાતુયો પન વિનિબ્ભુજ્જિત્વા ‘‘અઞ્ઞા પથવીધાતુ, અઞ્ઞા આપોધાતૂ’’તિઆદિના, ‘‘અઞ્ઞો ફસ્સો, અઞ્ઞા વેદના’’તિઆદિના ચ વિસું વિસું કત્વા ઘનવિનિબ્ભોગે કતે સમૂહઘને કિચ્ચારમ્મણઘને ચ ભેદિતે અનત્તલક્ખણં યાથાવસરસતો ઉપટ્ઠાતિ. યા હેસા અઞ્ઞમઞ્ઞૂપત્થમ્ભેસુ સમુદિતેસુ રૂપારૂપધમ્મેસુ એકત્તાભિનિવેસવસેન અપરિમદ્દિતસઙ્ખારેહિ મમાયમાના સમૂહઘનતા, તથા તેસં તેસં ધમ્માનં કિચ્ચભેદસ્સ સતિપિ પટિનિયતભાવે એકતો ગય્હમાના કિચ્ચઘનતા, તથા સારમ્મણધમ્માનં સતિપિ આરમ્મણકરણભેદે એકતો ગય્હમાના આરમ્મણઘનતા. સા ચતૂસુ ધાતૂસુ ઞાણેન વિનિબ્ભુજિત્વા દિસ્સમાનાસુ હત્થેન પરિમદ્દિયમાનો ફેણપિણ્ડો વિય વિલીનં આગચ્છતિ, યથાપચ્ચયં પવત્તમાના સુઞ્ઞા એતે ધમ્મમત્તાતિ અવસવત્તનાકારસઙ્ખાતં અનત્તલક્ખણં પાકટતરં હોતિ.

અપરઅચ્છરાસઙ્ઘાતવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.