૧૯. કાયગતાસતિવગ્ગવણ્ણના

૫૬૩. ચેતસા ફુટોતિ ચિત્તેન ફરિતો. ચિત્તેન ફરણઞ્ચ સમુદ્દસ્સ દ્વિધા સમ્ભવતીતિ આહ – ‘‘દુવિધં ફરણ’’ન્તિઆદિ. પુરિમેન અત્થેનાતિ ‘‘સમ્પયોગવસેન વિજ્જં ભજન્તી’’તિ વુત્તેન અત્થેન. પચ્છિમેનાતિ ‘‘વિજ્જાભાગે વિજ્જાકોટ્ઠાસે વત્તન્તી’’તિ વુત્તેન.

૫૬૪. મહતો સંવેગાય સંવત્તતીતિઆદીસુ અયં પન અપરો નયો. યાથાવતો કાયસભાવપ્પવેદનતો મહતો સંવેગાય સંવત્તતિ. અત્થાયાતિ દિટ્ઠધમ્મિકાદિઅત્થાય. યોગક્ખેમાયાતિ ચતૂહિ યોગેહિ ખેમભાવાય. સતિસમ્પજઞ્ઞાયાતિ સબ્બત્થ સતિઅવિપ્પવાસાય સત્તટ્ઠાનિયસમ્પજઞ્ઞાય ચ. ઞાણદસ્સનપ્પટિલાભાયાતિ વિપસ્સનાઞાણાધિગમાય. વિજ્જાવિમુત્તિફલસચ્છિકિરિયાયાતિ તિસ્સો વિજ્જા ચિત્તસ્સ અધિમુત્તિ નિબ્બાનં ચત્તારિ સામઞ્ઞફલાનીતિ એતેસં પચ્ચક્ખકરણાય.

૫૮૪. પઞ્ઞાપટિલાભાયાતિઆદીસુ સોળસસુ પદેસુ પઞ્ઞાપટિલાભાય પઞ્ઞાવુદ્ધિયા પઞ્ઞાવેપુલ્લાય પઞ્ઞાબાહુલ્લાયાતિ ઇમાનિ ચત્તારિ પઞ્ઞાવસેન ભાવવચનાનિ, સેસાનિ દ્વાદસ પુગ્ગલવસેન ભાવવચનાનિ. સપ્પુરિસસંસેવોતિ સપ્પુરિસાનં ભજનં. સદ્ધમ્મસ્સવનન્તિ તેસં સપ્પુરિસાનં સન્તિકે સીલાદિપ્પટિપત્તિદીપકસ્સ સદ્ધમ્મવચનસ્સ સવનં. યોનિસો મનસિકારોતિ સુતાનં ધમ્માનં અત્થૂપપરિક્ખાવસેન ઉપાયેન મનસિકારો. ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપત્તીતિ લોકુત્તરધમ્મે અનુગતસ્સ સીલાદિપ્પટિપદાધમ્મસ્સ પટિપજ્જનં.

છન્નં અભિઞ્ઞાઞાણાનન્તિ ઇદ્ધિવિધદિબ્બસોતચેતોપરિયપુબ્બેનિવાસદિબ્બચક્ખુઆસવક્ખયઞાણાનં. તેસત્તતીનં ઞાણાનન્તિ પટિસમ્ભિદાપાળિયં (પટિ. મ. ૧.૧-૨ માતિકા) ‘‘સોતાવધાને પઞ્ઞા સુતમયે ઞાણં, સુત્વાન સંવરે પઞ્ઞા સીલમયે ઞાણ’’ન્તિઆદિના ઞાણકથાય નિદ્દિટ્ઠાનં સાવકસાધારણાસાધારણાનં ઞાણાનં. ઇમેસઞ્હિ તેસત્તતિઞાણાનં સુતમયઞાણાદીનિ સત્તસટ્ઠિઞાણાનિ સાવકસ્સ સાધારણાનિ, ‘‘ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તે ઞાણં, સત્તાનં આસયાનુસયે ઞાણં, યમકપાટિહીરે ઞાણં, મહાકરુણાસમાપત્તિયા ઞાણં, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં, અનાવરણઞાણ’’ન્તિ (પટિ. મ. ૧.૬૮-૭૩ માતિકા) ઇમાનિ છ અસાધારણઞાણાનિ સાવકેહિ.

સત્તસત્તતીનં ઞાણાનન્તિ એત્થ –

‘‘જાતિપચ્ચયા જરામરણન્તિ ઞાણં, અસતિ જાતિયા નત્થિ જરામરણન્તિ ઞાણં. અતીતમ્પિ અદ્ધાનં જાતિપચ્ચયા જરામરણન્તિ ઞાણં, અસતિ જાતિયા નત્થિ જરામરણન્તિ ઞાણં. અનાગતમ્પિ અદ્ધાનં જાતિપચ્ચયા જરામરણન્તિ ઞાણં, અસતિ જાતિયા નત્થિ જરામરણન્તિ ઞાણં. યમ્પિસ્સ તં ધમ્મટ્ઠિતિઞાણં, તમ્પિ ખયધમ્મં વયધમ્મં વિરાગધમ્મં નિરોધધમ્મન્તિ ઞાણં. ભવપચ્ચયા જાતીતિ ઞાણં…પે… ઉપાદાનપચ્ચયા ભવોતિ ઞાણં, તણ્હાપચ્ચયા ઉપાદાનન્તિ ઞાણં, વેદનાપચ્ચયા તણ્હાતિ ઞાણં, ફસ્સપચ્ચયા વેદનાતિ ઞાણં, સળાયતનપચ્ચયા ફસ્સોતિ ઞાણં, નામરૂપપચ્ચયા સળાયતનન્તિ ઞાણં, વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપન્તિ ઞાણં, સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણન્તિ ઞાણં, અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારાતિ ઞાણં, અસતિ અવિજ્જાય નત્થિ સઙ્ખારાતિ ઞાણં, અતીતમ્પિ અદ્ધાનં અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારાતિ ઞાણં, અસતિ અવિજ્જાય નત્થિ સઙ્ખારાતિ ઞાણં, અનાગતમ્પિ અદ્ધાનં અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારાતિ ઞાણં, અસતિ અવિજ્જાય નત્થિ સઙ્ખારાતિ ઞાણં, યમ્પિસ્સ તં ધમ્મટ્ઠિતિઞાણં, તમ્પિ ખયધમં વયધમ્મં વિરાગધમ્મં નિરોધધમ્મન્તિ ઞાણ’’ન્તિ –

ભગવતા નિદાનવગ્ગે (સં. નિ. ૨.૩૪-૩૫) જરામરણાદીસુ એકાદસસુ પટિચ્ચસમુપ્પાદઙ્ગેસુ પચ્ચેકં સત્ત સત્ત કત્વા વુત્તાનિ સત્તસત્તતિઞાણાનિ.

તત્થ ધમ્મટ્ઠિતિઞાણન્તિ પચ્ચયાકારઞાણં. પચ્ચયાકારો હિ ધમ્માનં પવત્તિસઙ્ખાતાય ઠિતિયા કારણત્તા ‘‘ધમ્મટ્ઠિતી’’તિ વુચ્ચતિ, તત્થ ઞાણં ધમ્મટ્ઠિતિઞાણં, ‘‘જાતિપચ્ચયા જરામરણ’’ન્તિઆદિના વુત્તસ્સેવ છબ્બિધસ્સ ઞાણસ્સેતં અધિવચનં. ખયધમ્મન્તિ ખયગમનસભાવં. વયધમ્મન્તિ વયગમનસભાવં. વિરાગધમ્મન્તિ વિરજ્જનસભાવં. નિરોધધમ્મન્તિ નિરુજ્ઝનસભાવન્તિ અત્થો.

લાભોતિઆદીસુ લાભોયેવ ઉપસગ્ગેન વિસેસેત્વા ‘‘પટિલાભો’’તિ વુત્તો. પુન તસ્સેવ અત્થવિવરણવસેન ‘‘પત્તિ સમ્પત્તી’’તિ વુત્તં. ફુસનાતિ અધિગમનવસેન ફુસના. સચ્છિકિરિયાતિ પટિલાભસચ્છિકિરિયા. ઉપસમ્પદાતિ નિપ્ફાદના.

સત્તન્નઞ્ચ સેક્ખાનન્તિ તિસ્સો સિક્ખા સિક્ખન્તીતિ સેક્ખસઞ્ઞિતાનં સોતાપત્તિમગ્ગટ્ઠાદીનં સત્તન્નં. પુથુજ્જનકલ્યાણકસ્સ ચાતિ નિબ્બાનગામિનિયા પટિપદાય યુત્તત્તા સુન્દરટ્ઠેન કલ્યાણસઞ્ઞિતસ્સ પુથુજ્જનસ્સ. વડ્ઢિતં વડ્ઢનં એકાયાતિ વડ્ઢિતવડ્ઢના. યથાવુત્તાનં અટ્ઠન્નમ્પિ પઞ્ઞાનં વસેન વિસેસતોવ અરહતો પઞ્ઞાવસેન પઞ્ઞાવુદ્ધિયા. તથા પઞ્ઞાવેપુલ્લાય.

યસ્સ કસ્સચિપિ વિસેસતો અનુરૂપધમ્મસ્સ મહન્તં નામ કિચ્ચસિદ્ધિયા વેદિતબ્બન્તિ તદસ્સ કિચ્ચસિદ્ધિયા દસ્સેન્તો ‘‘મહન્તે અત્થે પરિગ્ગણ્હાતી’’તિઆદિમાહ. તત્થ અત્થાદીનં મહન્તભાવો મહાવિસયતાય વેદિતબ્બો, મહાવિસયતા ચ તેસં પટિસમ્ભિદામગ્ગે આગતનયેન વેદિતબ્બા. સીલક્ખન્ધસ્સ પન હેતુમહન્તતાય, પચ્ચયમહન્તતાય, નિસ્સયમહન્તતાય, પભેદમહન્તતાય, કિચ્ચમહન્તતાય, ફલમહન્તતાય, આનિસંસમહન્તતાય ચ મહન્તભાવો વેદિતબ્બો. તત્થ હેતુ અલોભાદયો. પચ્ચયો હિરોત્તપ્પસદ્ધાસતિવીરિયાદયો. નિસ્સયો સાવકબોધિપચ્ચેકબોધિનિયતતા તંસમઙ્ગિનો ચ પુરિસવિસેસા. પભેદો ચારિત્તવારિત્તાદિવિભાગો. કિચ્ચં તદઙ્ગાદિવસેન પટિપક્ખવિધમનં. ફલં સગ્ગસમ્પદા નિબ્બાનસમ્પદા ચ. આનિસંસો પિયમનાપતાદિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૯) આકઙ્ખેય્યસુત્તાદીસુ (મ. નિ. ૧.૬૪ આદયો) ચ આગતનયેન વેદિતબ્બો. ઇમિના નયેન સમાધિક્ખન્ધાદીનમ્પિ મહન્તતા યથારહં નિદ્ધારેત્વા વત્તબ્બા. ઠાનાટ્ઠાનાદીનં મહન્તભાવો પન મહાવિસયતાય વેદિતબ્બો. તત્થ ઠાનાટ્ઠાનાનં મહાવિસયતા બહુધાતુકસુત્તાદીસુ આગતનયેન વેદિતબ્બા.

વિહારસમાપત્તીનં મહાવિસયતા સમાધિક્ખન્ધે મહાવિસયતાનિદ્ધારણનયેન વેદિતબ્બા, અરિયસચ્ચાનં સકલયાનસઙ્ગાહકતો સચ્ચવિભઙ્ગે (વિભ. ૧૮૯ આદયો) તંસંવણ્ણનાસુ (વિભ. અટ્ઠ. ૧૮૯ આદયો) ચ આગતનયેન, સતિપટ્ઠાનાદીનં સતિપટ્ઠાનવિભઙ્ગાદીસુ (વિભ. ૩૫૫ આદયો) તંસંવણ્ણનાદીસુ (વિભ. અટ્ઠ. ૩૫૫ આદયો) ચ આગતનયેન, સામઞ્ઞફલાનં મહતો હિતસ્સ મહતો સુખસ્સ મહતો અત્થસ્સ મહતો યોગક્ખેમસ્સ નિપ્ફત્તિભાવતો સન્તપણીતઅતક્કાવચરપણ્ડિતવેદનીયભાવતો, અભિઞ્ઞાનં મહાસમ્ભારતો મહાવિસયતો મહાકિચ્ચતો મહાનુભાવતો મહાનિપ્ફત્તિતો, નિબ્બાનસ્સ મદનિમ્મદનાદિમહત્થસિદ્ધિતો ચ મહન્તભાવો વેદિતબ્બો. પરિગ્ગણ્હાતીતિ સભાવાદિતો પરિચ્છિજ્જ ગણ્હાતિ જાનાતિ, પટિવિજ્ઝતીતિ અત્થો.

પુથુપઞ્ઞાતિ એત્થાપિ વુત્તનયાનુસારેન અત્થો વેદિતબ્બો. અયં પન વિસેસો – પુથુ નાનાક્ખન્ધેસુ ઞાણં પવત્તતીતિ ‘‘અયં રૂપક્ખન્ધો નામ…પે… અયં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો નામા’’તિ એવં પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં નાનાકરણં પટિચ્ચ ઞાણં પવત્તતિ. તેસુપિ એકવિધેન રૂપક્ખન્ધો…પે… એકાદસવિધેન રૂપક્ખન્ધો. એકવિધેન વેદનાક્ખન્ધો…પે… બહુવિધેન વેદનાક્ખન્ધો. એકવિધેન સઞ્ઞાક્ખન્ધો…પે… બહુવિધેન સઞ્ઞાક્ખન્ધો. એકવિધેન સઙ્ખારક્ખન્ધો…પે… બહુવિધેન સઙ્ખારક્ખન્ધો. એકવિધેન વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો…પે… બહુવિધેન વિઞ્ઞાણક્ખન્ધોતિ એવં એકેકસ્સ ખન્ધસ્સ એકવિધાદિવસેન અતીતાદિવસેનપિ નાનાકરણં પટિચ્ચ ઞાણં પવત્તતિ.

પુથુ નાનાધાતૂસૂતિ ‘‘અયં ચક્ખુધાતુ નામ…પે… અયં મનોવિઞ્ઞાણધાતુ નામ. તત્થ સોળસ ધાતુયો કામાવચરા, દ્વે ચાતુભૂમિકા’’તિ એવં ધાતૂસુ નાનાકરણં પટિચ્ચ ઞાણં પવત્તતિ. તયિદં ઉપાદિન્નધાતુવસેન વુત્તં. પચ્ચેકબુદ્ધાનઞ્હિ દ્વિન્નઞ્ચ અગ્ગસાવકાનં ઉપાદિન્નધાતૂસુ એવ નાનાકરણં પટિચ્ચ ઞાણં પવત્તતિ, તઞ્ચ ખો એકદેસતોવ, ન નિપ્પદેસતો. બહિદ્ધા અનુપાદિન્નધાતૂનં નાનાકરણં તેસં અવિસયોવ, સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધાનંયેવ પન ‘‘ઇમાય ધાતુયા ઉસ્સન્નત્તા ઇમસ્સ રુક્ખસ્સ ખન્ધો સેતો હોતિ, ઇમસ્સ કાળો, ઇમસ્સ મટ્ઠો, ઇમસ્સ ખરો, ઇમસ્સ બહલતચો, ઇમસ્સ સુક્ખતચો. ઇમસ્સ પત્તં વણ્ણસણ્ઠાનાદિવસેન એવરૂપં. ઇમસ્સ પુપ્ફં નીલં, પીતં, લોહિતં, ઓદાતં, સુગન્ધં, દુગ્ગન્ધં, મિસ્સકગન્ધં. ફલં ખુદ્દકં, મહન્તં, દીઘં, વટ્ટં, સુવણ્ણં, દુબ્બણ્ણં, મટ્ઠં, ફરુસં, સુગન્ધં, દુગ્ગન્ધં, મધુરં, તિત્તકં, અમ્બિલં, કટુકં, કસાવં. કણ્ટકો તિખિણો, અતિખિણો, ઉજુકો, કુટિલો, તમ્બો, નીલો, લોહિતો, ઓદાતો’’તિઆદિના ધાતુનાનત્તં પટિચ્ચ ઞાણં પવત્તતિ.

પુથુ નાનાઆયતનેસૂતિ ‘‘ઇદં ચક્ખાયતનં નામ…પે… ઇદં ધમ્માયતનં નામ. તત્થ દસાયતના કામાવચરા, દ્વે ચાતુભૂમકા’’તિ એવં આયતનનાનત્તં પટિચ્ચ ઞાણં પવત્તતિ.

પુથુ નાનાપટિચ્ચસમુપ્પાદેસૂતિ અજ્ઝત્તબહિદ્ધાભેદતો સન્તાનભેદતો ચ નાનપ્પભેદેસુ પટિચ્ચસમુપ્પાદઙ્ગેસુ. અવિજ્જાદિઅઙ્ગાનિ હિ પચ્ચેકં પટિચ્ચસમુપ્પાદસઞ્ઞિતાનિ. તેનાહ – સઙ્ખારપિટકે ‘‘દ્વાદસ પચ્ચયા દ્વાદસ પટિચ્ચસમુપ્પાદા’’તિ (સં. નિ. ટી. ૧.૧.૧૧૦).

પુથુ નાનાસુઞ્ઞતમનુપલબ્ભેસૂતિ નાનાસભાવેસુ નિચ્ચસારાદિવિરહિતેસુ સુઞ્ઞસભાવેસુ, તતો એવ ઇત્થિપુરિસઅત્તત્તનિયાદિવસેન અનુપલબ્ભમાનસભાવેસુ. મ-કારો હેત્થ પદસન્ધિકરો.

પુથુ નાનાઅત્થેસૂતિ અત્થપટિસમ્ભિદાવિસયેસુ પચ્ચયુપ્પન્નાદિનાનાઅત્થેસુ. ધમ્મેસૂતિ ધમ્મપટિસમ્ભિદાવિસયેસુ પચ્ચયાદિનાનાધમ્મેસુ. નિરુત્તીસૂતિ તેસંયેવ અત્થધમ્માનં નિદ્ધારણવચનસઙ્ખાતેસુ નાનાનિરુત્તીસુ. પુથુ નાનાપટિભાનેસૂતિ અત્થપટિસમ્ભિદાદિવિસયેસુ ઇમાનિ ઞાણાનિ ઇદમત્થજોતકાનીતિ તથા તથા પટિભાનતો ઉપતિટ્ઠનતો પટિભાનાનીતિ લદ્ધનામેસુ નાનાઞાણેસુ.

પુથુ નાનાસીલક્ખન્ધેસૂતિઆદીસુ સીલસ્સ પુથુત્તં નાનત્તઞ્ચ વુત્તમેવ, ઇતરેસં પન વુત્તનયાનુસારેન સુવિઞ્ઞેય્યત્તા પાકટમેવ. યં પન અભિન્નં એકમેવ નિબ્બાનં, તત્થ ઉપચારવસેન પુથુત્તં ગહેતબ્બન્તિ આહ – ‘‘પુથુ નાનાજનસાધારણે ધમ્મે સમતિક્કમ્મા’’તિ. તેનસ્સ મદનિમ્મદનાદિપરિયાયેન પુથુત્તં પરિદીપિતં હોતિ.

વિપુલે અત્થેતિ મહન્તે અત્થે. મહન્તપરિયાયો હિ વિપુલસદ્દો. ગમ્ભીરેસૂતિ સસાદીહિ વિય મહાસમુદ્દો અનુપચિતઞાણસમ્ભારેહિ અલબ્ભનેય્યપ્પતિટ્ઠેસુ ખન્ધેસુ ઞાણં પવત્તતીતિ વિસયસ્સ ગમ્ભીરતાય ઞાણસ્સ ગમ્ભીરતા વિભાવિતા.

તિક્ખવિસદભાવાદિગુણેહિ અસાધારણત્તા પરેસં પઞ્ઞાય ન સામન્તા, અથ ખો સુવિદૂરવિદૂરેતિ અસમન્તપઞ્ઞા આકારસ્સ રસ્સત્તં કત્વા. કેચિ ‘‘અસમત્થપઞ્ઞા’’તિ પઠન્તિ, તેસં યથાવુત્તગુણેહિ અઞ્ઞેહિ અસાધારણત્તા નત્થિ એતિસ્સા કાયચિ સમત્થન્તિ અસમત્થા પઞ્ઞાતિ યોજના. અત્થવવત્થાનતોતિ અત્થપ્પભેદસ્સ યાથાવતો સન્નિટ્ઠાનતો. ન અઞ્ઞો કોચિ સક્કોતિ અભિસમ્ભવિતુન્તિ ઞાણગતિયા સમ્પાપુણિતું ન અઞ્ઞો કોચિપિ સક્કોતિ, તસ્મા અયં સુવિદૂરવિદૂરેતિ અસમન્તપઞ્ઞા. ઇદાનિ પુગ્ગલન્તરવસેન અસમન્તપઞ્ઞં વિભાવેતું, ‘‘પુથુજ્જનકલ્યાણકસ્સા’’તિઆદિ આરદ્ધં.

‘‘પઞ્ઞાપભેદકુસલો અભિન્નઞાણો અધિગતપ્પટિસમ્ભિદો ચતુવેસારજ્જપ્પત્તો દસબલધારી પુરિસાસભો પુરિસસીહો પુરિસનાગો પુરિસાજઞ્ઞો પુરિસધોરય્હો અનન્તઞાણો અનન્તતેજો અનન્તયસો અડ્ઢો મહદ્ધનો બલવા નેતા વિનેતા અનુનેતા પઞ્ઞાપેતા વિનિજ્ઝાપેતા પેક્ખતા પસાદેતા. સો હિ ભગવા અનુપ્પન્નસ્સ મગ્ગસ્સ ઉપ્પાદેતા, અસઞ્જાતસ્સ મગ્ગસ્સ સઞ્જનેતા, અનક્ખાતસ્સ મગ્ગસ્સ અક્ખાતા, મગ્ગઞ્ઞૂ મગ્ગવિદૂ મગ્ગકોવિદો. મગ્ગાનુગામી ચ પન એતરહિ સાવકા વિહરન્તિ પચ્છા સમન્નાગતા.

‘‘સો હિ ભગવા જાનં જાનાતિ, પસ્સં પસ્સતિ, ચક્ખુભૂતો ઞાણભૂતો ધમ્મભૂતો બ્રહ્મભૂતો વત્તા પવત્તા અત્થસ્સ નિન્નેતા અમતસ્સ દાતા ધમ્મસ્સામી તથાગતો, નત્થિ તસ્સ ભગવતો અઞ્ઞાતં અદિટ્ઠં અવિદિતં અસચ્છિકતં અફસ્સિતં પઞ્ઞાય. અતીતં અનાગતં પચ્ચુપ્પન્નં ઉપાદાય સબ્બે ધમ્મા સબ્બાકારેન બુદ્ધસ્સ ભગવતો ઞાણમુખે આપાથં આગચ્છન્તિ, યં કિઞ્ચિ નેય્યં નામ અત્થિ તં સબ્બં જાનિતબ્બં, અત્તત્થો વા પરત્થો વા ઉભયત્થો વા દિટ્ઠધમ્મિકો વા અત્થો સમ્પરાયિકો વા અત્થો ઉત્તાનો વા અત્થો ગમ્ભીરો વા અત્થો ગૂળ્હો વા અત્થો પટિચ્છન્નો વા અત્થો નેય્યો વા અત્થો નીતો વા અત્થો અનવજ્જો વા અત્થો નિક્કિલેસો વા અત્થો વોદાનો વા અત્થો પરમત્થો વા અત્થો, સબ્બં તં અન્તોબુદ્ધઞાણે પરિવત્તતિ.

‘‘સબ્બં કાયકમ્મં બુદ્ધસ્સ ભગવતો ઞાણાનુપરિવત્તિ, સબ્બં વચીકમ્મં બુદ્ધસ્સ ભગવતો ઞાણાનુપરિવત્તિ, સબ્બં મનોકમ્મં બુદ્ધસ્સ ભગવતો ઞાણાનુપરિવત્તિ. અતીતે બુદ્ધસ્સ ભગવતો અપ્પટિહતં ઞાણં, અનાગતે બુદ્ધસ્સ ભગવતો અપ્પટિહતં ઞાણં, પચ્ચુપ્પન્ને બુદ્ધસ્સ ભગવતો અપ્પટિહતં ઞાણં, યાવતકં નેય્યં, તાવતકં ઞાણં. યાવતકં ઞાણં, તાવતકં નેય્યં. નેય્યપરિયન્તિકં ઞાણં, ઞાણપરિયન્તિકં નેય્યં, નેય્યં અતિક્કમિત્વા ઞાણં નપ્પવત્તતિ, ઞાણં અતિક્કમિત્વા નેય્યપથો નત્થિ, અઞ્ઞમઞ્ઞપરિયન્તટ્ઠાયિનો તે ધમ્મા, યથા દ્વિન્નં સમુગ્ગપટલાનં સમ્મા ફુસિતાનં હેટ્ઠિમં સમુગ્ગપટલં ઉપરિમં નાતિવત્તતિ, ઉપરિમં સમુગ્ગપટલં હેટ્ઠિમં નાતિવત્તતિ, અઞ્ઞમઞ્ઞપરિયન્તટ્ઠાયિનો, એવમેવં બુદ્ધસ્સ ભગવતો નેય્યઞ્ચ ઞાણઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞપરિયન્તટ્ઠાયિનો. યાવતકં નેય્યં, તાવતકં ઞાણં. યાવતકં ઞાણં, તાવતકં નેય્યં, નેય્યપરિયન્તિકં ઞાણં, ઞાણપરિયન્તિકં નેય્યં, નેય્યં અતિક્કમિત્વા ઞાણં નપ્પવત્તતિ, ઞાણં અતિક્કમિત્વા નેય્યપથો નત્થિ. અઞ્ઞમઞ્ઞપરિયન્તટ્ઠાયિનો તે ધમ્મા. સબ્બધમ્મેસુ બુદ્ધસ્સ ભગવતો ઞાણં પવત્તતિ.

‘‘સબ્બે ધમ્મા બુદ્ધસ્સ ભગવતો આવજ્જનપ્પટિબદ્ધા આકઙ્ખપ્પટિબદ્ધા મનસિકારપ્પટિબદ્ધા ચિત્તુપ્પાદપ્પટિબદ્ધા, સબ્બસત્તેસુ બુદ્ધસ્સ ભગવતો ઞાણં પવત્તતિ. સબ્બેસં સત્તાનં બુદ્ધો આસયં જાનાતિ, અનુસયં જાનાતિ, ચરિતં જાનાતિ, અધિમુત્તિં જાનાતિ, અપ્પરજક્ખે મહારજક્ખે તિક્ખિન્દ્રિયે મુદિન્દ્રિયે સ્વાકારે દ્વાકારે સુવિઞ્ઞાપયે દુવિઞ્ઞાપયે ભબ્બા સબ્બે સત્તે પજાનાતિ, સદેવકો લોકો સમારકો સબ્રહ્મકો સસ્સમણબ્રાહ્મણી પજા સદેવમનુસ્સા અન્તોબુદ્ધઞાણે પરિવત્તતિ.

‘‘યથા યે કેચિ મચ્છકચ્છપા અન્તમસો તિમિતિમિઙ્ગલં ઉપાદાય અન્તોમહાસમુદ્દે પરિવત્તન્તિ, એવમેવ સદેવકો લોકો સમારકો સબ્રહ્મકો સસ્સમણબ્રાહ્મણી પજા સદેવમનુસ્સા અન્તોબુદ્ધઞાણે પરિવત્તતિ. યથા યે કેચિ પક્ખિનો અન્તમસો ગરુળં વેનતેય્યં ઉપાદાય આકાસસ્સ પદેસે પરિવત્તન્તિ, એવમેવ યેપિ તે સારિપુત્તસમા પઞ્ઞાય, તેપિ બુદ્ધઞાણસ્સ પદેસે પરિવત્તન્તિ, બુદ્ધઞાણં દેવમનુસ્સાનં પઞ્ઞં ફરિત્વા અતિઘંસિત્વા તિટ્ઠતિ. યેપિ તે ખત્તિયપણ્ડિતા બ્રાહ્મણપણ્ડિતા ગહપતિપણ્ડિતા સમણપણ્ડિતા નિપુણા કતપરપ્પવાદા વાલવેધિરૂપા, વોભિન્દન્તા મઞ્ઞે ચરન્તિ પઞ્ઞાગતેન દિટ્ઠિગતાનિ, તે તે પઞ્હં અભિસઙ્ખરિત્વા અભિસઙ્ખરિત્વા’’તિ (પટિ. મ. ૩.૫) –

આદિના નિદ્દિટ્ઠપાળિં પેય્યાલમુખેન સંખિપિત્વા દસ્સેન્તો ‘‘પઞ્ઞાપભેદકુસલો પભિન્નઞાણો…પે… તે પઞ્હં અભિસઙ્ખરિત્વા અભિસઙ્ખરિત્વા’’તિઆદિમાહ.

તત્થ પભિન્નઞાણોતિ અત્થાદીસુ પભેદગતઞાણો. ‘‘પભેદઞાણો’’તિપિ પઠન્તિ, સોયેવ અત્થો. તે પઞ્હન્તિ તે તે અત્તના અધિપ્પેતં પઞ્હં. નિદ્દિટ્ઠકારણાતિ વિસ્સજ્જિતકારણા. ઉપક્ખિત્તકાતિ ભગવતો પઞ્ઞાવેય્યત્તિયેન સમીપે ખિત્તકા અન્તેવાસિકા સમ્પજ્જન્તિ.

ભવતિ અભિભવતીતિ ભૂરિ. કિં? રાગાદિં. ઉપસગ્ગે સતિપિ તદેવ પદં તમત્થં વદતીતિ ઉપસગ્ગેન વિનાપિ સો અત્થો વિઞ્ઞેય્યો અનેકત્થત્તા ધાતૂનન્તિ વુત્તં – ‘‘અભિભુય્યતી’’તિ. કારકબ્યત્તયેન ચેતં વુત્તં, તસ્મા રાગં અભિભુય્યતીતિ સા સા મગ્ગપઞ્ઞા અત્તના અત્તના વજ્ઝં રાગં અભિભુય્યતિ અભિભવતિ, મદતીતિ અત્થો. અભિભવતીતિ સા સા ફલપઞ્ઞા તં તં રાગં ભવિ અભિભવિ મદ્દીતિ ભૂરિપઞ્ઞા. ‘‘અભિભવિતા’’તિ વા પાઠો, ‘‘અભિભવિત્વા’’તિપિ પઠન્તિ. અભિભવિત્વાતિ ચ કિરિયાય સિદ્ધભાવદસ્સનં. પઞ્ઞા ચે સિદ્ધા, રાગાભિભવો ચ સિદ્ધો એવાતિ. સેસેસુપિ એસેવ નયો.

રાગાદીસુ પન રજ્જનલક્ખણો રાગો. દુસ્સનલક્ખણો દોસો. મુય્હનલક્ખણો મોહો. કુજ્ઝનલક્ખણો કોધો, ઉપનન્ધનલક્ખણો ઉપનાહો. પુબ્બકાલં કોધો, અપરકાલં ઉપનાહો. પરગુણમક્ખનલક્ખણો મક્ખો, યુગગ્ગાહલક્ખણો પલાસો. પરસમ્પત્તિખીયનલક્ખણા ઇસ્સા, અત્તનો સમ્પત્તિનિગ્ગૂહનલક્ખણં મચ્છરિયં. અત્તના કતપાપપ્પટિચ્છાદનલક્ખણા માયા, અત્તનો અવિજ્જમાનગુણપ્પકાસનલક્ખણં સાઠેય્યં. ચિત્તસ્સ ઉદ્ધુમાતભાવલક્ખણો થમ્ભો, કરણુત્તરિયલક્ખણો સારમ્ભો. ઉન્નતિલક્ખણો માનો, અબ્ભુન્નતિલક્ખણો અતિમાનો. મત્તભાવલક્ખણો મદો, પઞ્ચકામગુણેસુ ચિત્તવોસ્સગ્ગલક્ખણો પમાદો. ભવતિ અભિભવતિ અરિન્તિ ભૂરિ અસરૂપતો પરસ્સ અકારસ્સ લોપં કત્વા. તેનાહ – ‘‘અરિં મદ્દનિપઞ્ઞાતિ ભૂરિપઞ્ઞા’’તિ. ભવતિ એત્થ થાવરજઙ્ગમન્તિ ભૂરિ વુચ્ચતિ પથવી યથા ‘‘ભૂમી’’તિ ભૂરિ વિયાતિ ભૂરિપઞ્ઞા વિત્થતવિપુલટ્ઠેન સબ્બં સહતાય ચ. તેનાહ – ‘‘તાયા’’તિઆદિ. તત્થ પથવિસમાયાતિ વિત્થતવિપુલટ્ઠેનેવ પથવિસમાય. વિત્થતાયાતિ પજાનિતબ્બે વિસયે વિત્થતાય, ન એકદેસે વત્તમાનાય. વિપુલાયાતિ ઉળારભૂતાય. સમન્નાગતોતિ પુગ્ગલો. ઇતિ-સદ્દો કારણત્થે, ઇમિના કારણેન પુગ્ગલસ્સ ભૂરિપઞ્ઞાય સમન્નાગતત્તા તસ્સ પઞ્ઞા ભૂરિપઞ્ઞા નામાતિ અત્થો. ‘‘ભૂરિપઞ્ઞસ્સ પઞ્ઞા ભૂરિપઞ્ઞપઞ્ઞા’’તિ વત્તબ્બે એકસ્સ પઞ્ઞાસદ્દસ્સ લોપં કત્વા ‘‘ભૂરિપઞ્ઞા’’તિ વુત્તં.

અપિચાતિ પઞ્ઞાપરિયાયદસ્સનત્થં વુત્તં. પઞ્ઞાયમેતન્તિ પઞ્ઞાય એતં. અધિવચનન્તિ અધિકં વચનં. ભૂરીતિ ભૂતે અત્થે ખન્ધાદિકે રમતિ સચ્ચસભાવેન, દિટ્ઠિ વિય ન અભૂતેતિ ભૂરિ. મેધાતિ અસનિ વિય સિલુચ્ચયે કિલેસે મેધતિ હિંસતીતિ મેધા, ખિપ્પં ગહણધારણટ્ઠેન વા મેધા. પરિણાયિકાતિ યસ્સુપ્પજ્જતિ, તં સત્તં અત્તહિતપ્પટિપત્તિયં સમ્પયુત્તધમ્મે ચ યાથાવલક્ખણપ્પટિવેધે પરિણેતીતિ પરિણાયિકા. ઇમેહેવ અઞ્ઞાનિપિ પઞ્ઞાપરિયાયવચનાનિ હોન્તિ.

પઞ્ઞાબાહુલ્લન્તિ પઞ્ઞા બહુલા અસ્સાતિ પઞ્ઞાબહુલો, તસ્સ ભાવો પઞ્ઞાબાહુલ્લં. તઞ્ચ પઞ્ઞાય બાહુલ્લં પવત્તિ એવાતિ તમત્થં પઞ્ઞાગરુકસ્સ પુગ્ગલસ્સ વસેન દસ્સેન્તો, ‘‘ઇધેકચ્ચો પઞ્ઞાગરુકો હોતી’’તિઆદિમાહ. તત્થ ઇધેકચ્ચોતિ પુથુજ્જનકલ્યાણકો, અરિયો વા. પઞ્ઞા ગરુ એકસ્સાતિ પઞ્ઞાગરુકો. પઞ્ઞાય ચરિતો પવત્તિતો પઞ્ઞાચરિતો, પઞ્ઞાય ચરિતં પવત્તં અસ્સાતિ વા પઞ્ઞાચરિતો. અનુલોમિકખન્તિઆદિવિભાગા પઞ્ઞા આસયો એતસ્સાતિ પઞ્ઞાસયો. પઞ્ઞાય અધિમુત્તો તન્નિન્નોતિ પઞ્ઞાધિમુત્તો. સમુસ્સિતટ્ઠેન પઞ્ઞા ધજો એતસ્સાતિ પઞ્ઞાધજો. પઞ્ઞાકેતૂતિ તસ્સેવ વેવચનં. પઞ્ઞાનિમિત્તં આધિપતેય્યં એતસ્સાતિ પઞ્ઞાધિપતેય્યો. પઞ્ઞાસઙ્ખાતો વિચયો, ધમ્મસભાવવિચિનનં વા બહુલં એતસ્સાતિ વિચયબહુલો. નાનપ્પકારેન ધમ્મસભાવવિચિનનં બહુલં અસ્સાતિ પવિચયબહુલો. ઓક્ખાયનં યાથાવતો ધમ્માનં ઉપટ્ઠાનં બહુલં એતસ્સાતિ ઓક્ખાયનબહુલો. પઞ્ઞાય તસ્સ તસ્સ ધમ્મસ્સ સમ્માપેક્ખના સમ્પેક્ખા, સમ્પેક્ખાય અયનં પવત્તનં સમ્પેક્ખાયનં, સમ્પેક્ખાયનં ધમ્મો પકતિ અસ્સાતિ સમ્પેક્ખાયનધમ્મો. સમ્પેક્ખાયનં વા યાથાવતો દસ્સનધમ્મો સભાવો એતસ્સાતિ સમ્પેક્ખાયનધમ્મો. સબ્બં ધમ્મજાતં વિભૂતં વિભાવિતં કત્વા વિહરણસીલોતિ વિભૂતવિહારી.

તચ્ચરિતોતિઆદીસુ તં-સદ્દેન પઞ્ઞા પચ્ચામટ્ઠા, તસ્મા તત્થ ‘‘પઞ્ઞાચરિતો’’તિઆદિના અત્થો વેદિતબ્બો. સા પઞ્ઞા ચરિતા ગરુકા બહુલા અસ્સાતિ તચ્ચરિતો તગ્ગરુકો તબ્બહુલો. તસ્સં પઞ્ઞાયં નિન્નો પોણો પબ્ભારો અધિમુત્તોતિ તન્નિન્નો તપ્પોણો તપ્પબ્ભારો તદધિમુત્તો. સા પઞ્ઞા અધિપતિ તદધિપતિ, તદધિપતિતો આગતો તદાધિપતેય્યો. પઞ્ઞાગરુકોતિઆદીનિ ‘‘કામં સેવન્તંયેવ જાનાતિ, અયં પુગ્ગલો નેક્ખમ્મગરુકો’’તિઆદીસુ (પટિ. મ. ૧.૧૧૪) વિય પુરિમજાતિતો પભુતિ વુત્તાનિ. તચ્ચરિતોતિઆદીનિ ઇમિસ્સા જાતિયા વુત્તાનિ. ઇદાનિ વુત્તમેવત્થં નિદસ્સનવસેનપિ દસ્સેતું – ‘‘યથા’’તિઆદિ વુત્તં. એવમેવન્તિઆદીનિ દસ્સિતબ્બનિગમનં.

સીઘપઞ્ઞાતિ અત્તનો વિસયે સીઘપ્પવત્તિકા પઞ્ઞા, યા સમારદ્ધા અત્તનો પઞ્ઞાકિચ્ચં અદન્ધાયન્તી અવિત્થાયન્તી ખિપ્પમેવ સમ્પાપેતિ. તેનાહ – ‘‘સીઘં સીઘં સીલાનિ પરિપૂરેતી’’તિઆદિ. તત્થ સીઘં સીઘન્તિ બહૂનં સીલાદીનં સઙ્ગહત્થં દ્વિક્ખત્તું વુત્તં. સીલાનીતિ ચારિત્તવારિત્તવસેન પઞ્ઞત્તાનિ પાતિમોક્ખસંવરસીલાનિ, ઠપેત્વા વા ઇન્દ્રિયસંવરં તસ્સ વિસું ગહિતત્તા ઇતરાનિ તિવિધસીલાનિ. ઇન્દ્રિયસંવરન્તિ ચક્ખાદીનં છન્નં ઇન્દ્રિયાનં રાગપ્પટિઘપ્પવેસં અકત્વા સતિકવાટેન નિવારણં થકનં. ભોજને મત્તઞ્ઞુતન્તિ પચ્ચવેક્ખિતપરિભોગવસેન ભોજને પમાણઞ્ઞુભાવં. જાગરિયાનુયોગન્તિ દિવસસ્સ તીસુ કોટ્ઠાસેસુ રત્તિયા પઠમમજ્ઝિમકોટ્ઠાસેસુ ચ જાગરતિ ન નિદ્દાયતિ, સમણધમ્મમેવ કરોતીતિ જાગરો, જાગરસ્સ ભાવો, કમ્મં વા જાગરિયં, જાગરિયસ્સ અનુયોગો જાગરિયાનુયોગો, તં જાગરિયાનુયોગં. સીલક્ખન્ધન્તિ સેક્ખં વા અસેક્ખં વા સીલક્ખન્ધં. એવમિતરેપિ ખન્ધા વેદિતબ્બા. પઞ્ઞાક્ખન્ધન્તિ મગ્ગપઞ્ઞા ચ સેક્ખાસેક્ખાનં લોકિયપઞ્ઞા ચ. વિમુત્તિક્ખન્ધન્તિ ફલવિમુત્તિ. વિમુત્તિઞાણદસ્સનક્ખન્ધન્તિ પચ્ચવેક્ખણઞાણં. સીઘપઞ્ઞાનિદ્દેસસદિસોયેવ લહુપઞ્ઞાનિદ્દેસો, તથા હાસપઞ્ઞાનિદ્દેસો. જવનપઞ્ઞાનિદ્દેસો પન કલાપસમ્મસનનયેન પવત્તો. તિક્ખપઞ્ઞાનિદ્દેસો વીરિયસ્સ ઉસ્સુક્કાપનવસેન, નિબ્બેધિકપઞ્ઞાનિદ્દેસો સબ્બલોકે અનભિરતસઞ્ઞાવસેન પવત્તો. તત્થ તુરિતકિરિયા સીઘતા. અદન્ધતા લહુતા. વેગાયિતત્તં ખિપ્પતા.

હાસબહુલોતિ પીતિબહુલો. સેસપદાનિ તસ્સેવ વેવચનાનિ. અથ વા હાસબહુલોતિ મૂલપદં. વેદબહુલોતિ તસ્સા એવ પીતિયા સમ્પયુત્તસોમનસ્સવેદનાવસેન નિદ્દેસપદં. તુટ્ઠિબહુલોતિ નાતિબલવપીતિયા તુટ્ઠાકારવસેન. પામોજ્જબહુલોતિ બલવપીતિયા પમુદિતભાવવસેન. સીલાનિ પરિપૂરેતીતિ હટ્ઠપ્પહટ્ઠો ઉદગ્ગૂદગ્ગો સમ્પિયાયમાનો સીલાનિ સમ્પાદેતિ. પીતિસોમનસ્સસહગતા હિ પઞ્ઞા અભિરતિવસેન આરમ્મણે ફુલ્લિતા વિકસિતા વિય પવત્તતિ, ન એવં ઉપેક્ખાસહગતાતિ.

અનિચ્ચતો ખિપ્પં જવતીતિ ‘‘ખન્ધપઞ્ચકં અનિચ્ચ’’ન્તિ વેગાયિતેન પવત્તતિ, પટિપક્ખદૂરીભાવેન પુબ્બાભિસઙ્ખારસ્સ સાતિસયત્તા ઇન્દેન વિસ્સટ્ઠવજિરં વિય લક્ખણં અવિરજ્ઝન્તી અદન્ધાયન્તી અનિચ્ચલક્ખણં વેગસા પટિવિજ્ઝતિ, તસ્મા સા જવનપઞ્ઞા નામાતિ અત્થો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. એવં લક્ખણારમ્મણિકવિપસ્સનાવસેન જવનપઞ્ઞં દસ્સેત્વા બલવવિપસ્સનાવસેન દસ્સેતું – ‘‘રૂપ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ખયટ્ઠેનાતિ યત્થ યત્થ ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ તત્થેવ ભિજ્જનતો ખયસભાવત્તા. ભયટ્ઠેનાતિ ભયાનકભાવતો. અસારકટ્ઠેનાતિ અત્તસારવિરહતો નિચ્ચસારાદિવિરહતો ચ. તુલયિત્વાતિ તુલાભૂતાય વિપસ્સનાપઞ્ઞાય તુલેત્વા. તીરયિત્વાતિ તાય એવ તીરણભૂતાય તીરેત્વા. વિભાવયિત્વાતિ યાથાવતો પકાસેત્વા પાકટં કત્વા. અથ વા તુલયિત્વાતિ કલાપસમ્મસનવસેન તુલયિત્વા. તીરયિત્વાતિ ઉદયબ્બયાનુપસ્સનાવસેન તીરેત્વા. વિભાવયિત્વાતિ ભઙ્ગાનુપસ્સનાદિવસેન પાકટં કત્વા. વિભૂતં કત્વાતિ સઙ્ખારુપેક્ખાનુલોમવસેન ફુટં કત્વા. રૂપનિરોધેતિ રૂપક્ખન્ધસ્સ નિરોધભૂતે નિબ્બાને. ખિપ્પં જવતીતિ નિન્નપોણપબ્ભારવસેન જવતિ પવત્તતિ. ઇદાનિ સિખાપ્પત્તવિપસ્સનાવસેન જવનપઞ્ઞં દસ્સેતું, પુન ‘‘રૂપ’’ન્તિઆદિ વુત્તં.

ઞાણસ્સ તિક્ખભાવો નામ સવિસેસં પટિપક્ખસમુચ્છિન્દનેન વેદિતબ્બોતિ ‘‘ખિપ્પં કિલેસે છિન્દતીતિ તિક્ખપઞ્ઞા’’તિ વત્વા તે પન કિલેસે વિભાગેન દસ્સેન્તો, ‘‘ઉપ્પન્નં કામવિતક્ક’’ન્તિઆદિમાહ. સમથવિપસ્સનાહિ વિક્ખમ્ભનતદઙ્ગવસેન પહીનમ્પિ અરિયમગ્ગેન અસમૂહતત્તા ઉપ્પત્તિધમ્મતં અનતીતતાય અસમૂહતુપ્પન્નન્તિ વુચ્ચતિ, તં ઇધ ‘‘ઉપ્પન્ન’’ન્તિ અધિપ્પેતં. નાધિવાસેતીતિ સન્તાનં આરોપેત્વા ન વાસેતિ. પજહતીતિ સમુચ્છેદવસેન પજહતિ. વિનોદેતીતિ ખિપતિ. બ્યન્તિં કરોતીતિ વિગતન્તં કરોતિ. અનભાવં ગમેતીતિ અનુ અભાવં ગમેતિ, વિપસ્સનાક્કમેન અરિયમગ્ગં પત્વા સમુચ્છેદવસેનેવ અભાવં ગમયતીતિ અત્થો. એત્થ ચ કામપ્પટિસંયુત્તો વિતક્કો કામવિતક્કો. ‘‘ઇમે સત્તા મરન્તૂ’’તિ પરેસં મરણપ્પટિસંયુત્તો વિતક્કો બ્યાપાદવિતક્કો. ‘‘ઇમે સત્તા વિહિંસિયન્તૂ’’તિ પરેસં વિહિંસાપટિસંયુત્તો વિતક્કો વિહિંસાવિતક્કો. પાપકેતિ લામકે. અકુસલે ધમ્મેતિ અકોસલ્લસમ્ભૂતે ધમ્મે. તિક્ખપઞ્ઞો નામ ખિપ્પાભિઞ્ઞો હોતિ, પટિપદા ચસ્સ ન ચલતીતિ આહ – ‘‘એકમ્હિ આસને ચત્તારો અરિયમગ્ગા’’તિઆદિ.

‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા દુક્ખા વિપરિણામધમ્મા સઙ્ખતા પટિચ્ચસમુપ્પન્ના ખયધમ્મા વયધમ્મા વિરાગધમ્મા નિરોધધમ્મા’’તિ યાથાવતો દસ્સનેન સચ્ચપ્પટિવેધો ઇજ્ઝતિ, ન અઞ્ઞથાતિ કારણમુખેન નિબ્બેધિકપઞ્ઞં દસ્સેતું – ‘‘સબ્બસઙ્ખારેસુ ઉબ્બેગબહુલો હોતી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઉબ્બેગબહુલોતિ ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા’’તિઆદિના (ધ. પ. ૨૭૭) નયેન સબ્બસઙ્ખારેસુ અભિણ્હપ્પવત્તસંવેગો. ઉત્તાસબહુલોતિ ઞાણભયવસેન સબ્બસઙ્ખારેસુ બહુસો ઉત્રસ્તમાનસો. તેન આદીનવાનુપસ્સનમાહ. ઉક્કણ્ઠનબહુલોતિ સઙ્ખારતો ઉદ્ધં વિસઙ્ખારાભિમુખતાય ઉક્કણ્ઠનબહુલો. ઇમિના નિબ્બિદાનુપસ્સનમાહ. અરતિબહુલોતિઆદિના તસ્સા એવ અપરાપરૂપપત્તિં. બહિમુખોતિ સબ્બસઙ્ખારતો બહિભૂતં નિબ્બાનં ઉદ્દિસ્સ પવત્તઞાણમુખો. તથા પવત્તિતવિમોક્ખમુખો. નિબ્બિજ્ઝનં પટિવિજ્ઝનં નિબ્બેધો, સો એતિસ્સા અત્થીતિ નિબ્બેધિકા, નિબ્બિજ્ઝતીતિ વા નિબ્બેધિકા, સા એવ પઞ્ઞા નિબ્બેધિકપઞ્ઞા. અનિબ્બિદ્ધપુબ્બન્તિ અનમતગ્ગે સંસારે અન્તં પાપેત્વા અનિવિદ્ધપુબ્બં. અપ્પદાલિતપુબ્બન્તિ તસ્સેવ અત્થવચનં, અન્તકરણેનેવ અપ્પદાલિતપુબ્બન્તિ અત્થો. લોભક્ખન્ધન્તિ લોભરાસિં, લોભકોટ્ઠાસં વા.

કાયગતાસતિવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.