૧૩. એકપુગ્ગલવગ્ગવણ્ણના

૧૭૦. એકપુગ્ગલસ્સાતિ એકપુગ્ગલવગ્ગસ્સ. તેનાહ – ‘‘પઠમે’’તિ. એકોતિ ગણનપરિચ્છેદો, તતો એવ દુતિયાદિપટિક્ખેપત્થો. પધાનાસહાયત્થોપિ એકસદ્દો હોતીતિ તન્નિવત્તનત્થં ‘‘ગણનપરિચ્છેદો’’તિ આહ. સમ્મુતિયા દેસના સમ્મુતિદેસના. પરમત્થસ્સ દેસના પરમત્થદેસના. તત્થાતિ સમ્મુતિપરમત્થદેસનાસુ, ન સમ્મુતિપરમત્થેસુ. તેનાહ – ‘‘એવરૂપા સમ્મુતિદેસના, એવરૂપા પરમત્થદેસના’’તિ. તત્રિદં સમ્મુતિપરમત્થાનં લક્ખણં – યસ્મિં ભિન્ને, બુદ્ધિયા વા અવયવવિનિબ્ભોગે કતે ન તંસમઞ્ઞા, સા ઘટપટાદિપ્પભેદા સમ્મુતિ, તબ્બિપરિયાયેન પરમત્થા. ન હિ કક્ખળફુસનાદિસભાવે સો નયો લબ્ભતિ. તત્થ રૂપાદિધમ્મસમૂહં સન્તાનવસેન પવત્તમાનં ઉપાદાય પુગ્ગલવોહારોતિ પુગ્ગલોતિ સમ્મુતિદેસના. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. ઉપ્પાદવયવન્તો સભાવધમ્મા ન નિચ્ચાતિ અનિચ્ચાતિ આહ – ‘‘અનિચ્ચન્તિ પરમત્થદેસના’’તિ. એસ નયો સેસપદેસુપિ. નનુ ખન્ધદેસનાપિ સમ્મુતિદેસનાવ. રાસટ્ઠો વા હિ ખન્ધટ્ઠો કોટ્ઠાસટ્ઠો વાતિ? સચ્ચમેતં, અયં પન ખન્ધસમઞ્ઞા ફસ્સાદીસુ પવત્તતજ્જાપઞ્ઞત્તિ વિય પરમત્થસન્નિસ્સયા તસ્સ આસન્નતરા, પુગ્ગલસમઞ્ઞાદયો વિય ન દૂરેતિ પરમત્થસઙ્ગહા વુત્તા. ખન્ધસીસેન વા તદુપાદાનસભાવધમ્મા એવ ગહિતા. નનુ ચ સભાવધમ્મા સબ્બેપિ સમ્મુતિમુખેનેવ દેસનં આરોહન્તિ, ન સમુખેનાતિ સબ્બાપિ દેસના સમ્મુતિદેસનાવ સિયાતિ? નયિદમેવં, દેસેતબ્બધમ્મવિભાગેન દેસનાવિભાગસ્સ અધિપ્પેતત્તા. ન હિ સદ્દો કેનચિ પવત્તિનિમિત્તેન વિના અત્થં પકાસેતીતિ.

સમ્મુતિવસેન દેસનં સુત્વાતિ ‘‘ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો અત્તન્તપો હોતિ અત્તપરિતાપાનુયોગમનુયુત્તો’’તિઆદિના (પુ. પ. ૧૭૪) સમ્મુતિમુખેન પવત્તિતદેસનં સુતમયઞાણુપ્પાદવસેન સુત્વા. અત્થં પટિવિજ્ઝિત્વાતિ તદનુસારેન ચતુસચ્ચસઙ્ખાતં અત્થં સહ વિપસ્સનાય મગ્ગપઞ્ઞાય પટિવિજ્ઝિત્વા. મોહં પહાયાતિ તદેકટ્ઠકિલેસેહિ સદ્ધિં અનવસેસં મોહં પજહિત્વા. વિસેસન્તિ અગ્ગફલનિબ્બાનસઙ્ખાતં વિસેસં. તેસન્તિ તાદિસાનં વેનેય્યાનં. પરમત્થવસેનાતિ ‘‘પઞ્ચિમાનિ, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાની’’તિઆદિના (સં. નિ. ૫.૪૭૧-૪૭૬ આદયો) પરમત્થધમ્મવસેન. સેસં અનન્તરનયે વુત્તસદિસમેવ.

તત્રાતિ તસ્સં સમ્મુતિવસેન પરમત્થવસેન ચ દેસનાયં. દેસભાસાકુસલોતિ નાનાદેસભાસાસુ કુસલો. તિણ્ણં વેદાનન્તિ નિદસ્સનમત્તં, તિણ્ણં વેદાનં સિપ્પુગ્ગહણટ્ઠાનાનમ્પીતિ અધિપ્પાયો. તેનેવ સિપ્પુગ્ગહણં પરતો વક્ખતિ. સિપ્પાનિ વા વિજ્જાટ્ઠાનભાવેન વેદન્તોગધાનિ કત્વા ‘‘તિણ્ણં વેદાન’’ન્તિ વુત્તં. કથેતબ્બભાવેન ઠિતાનિ, ન કત્થચિ સન્નિચિતભાવેનાતિ વેદાનમ્પિ કથેતબ્બભાવેનેવ ઠાનં દીપેન્તો ‘‘ગુહા તીણિ નિહિતા ન ગય્હન્તી’’તિઆદિમિચ્છાવાદં પટિક્ખિપતિ. નાનાવિધા દેસભાસા એતેસન્તિ નાનાદેસભાસા.

પરમો ઉત્તમો અત્થો પરમત્થો, ધમ્માનં યથાભૂતસભાવો. લોકસઙ્કેતમત્તસિદ્ધા સમ્મુતિ. યદિ એવં કથં સમ્મુતિકથાય સચ્ચતાતિ આહ – ‘‘લોકસમ્મુતિકારણા’’તિ, લોકસમઞ્ઞં નિસ્સાય પવત્તનતોતિ અત્થો. લોકસમઞ્ઞા હિ અભિનિવેસેન વિઞ્ઞેય્યા, નાઞ્ઞાપના એકચ્ચસ્સ સુતસ્સ સાવના વિય ન મુસા અનતિધાવિતબ્બતો તસ્સા. તેનાહ ભગવા – ‘‘જનપદનિરુત્તિં નાભિનિવેસેય્ય, સમઞ્ઞં નાતિધાવયે’’તિ. ધમ્માનન્તિ સભાવધમ્માનં. ભૂતકારણાતિ યથાભૂતકારણા યથાભૂતં નિસ્સાય પવત્તનતો. સમ્મુતિં વોહરન્તસ્સાતિ ‘‘પુગ્ગલો, સત્તો’’તિઆદિના લોકસમઞ્ઞં કથેન્તસ્સ.

હિરોત્તપ્પદીપનત્થન્તિ લોકપાલનકિચ્ચે હિરોત્તપ્પધમ્મે કિચ્ચતો પકાસેતું. તેસઞ્હિ કિચ્ચં સત્તસન્તાને એવ પાકટં હોતીતિ પુગ્ગલાધિટ્ઠાનાય કથાય તં વત્તબ્બં. એસ નયો સેસેસુપિ. યસ્મિઞ્હિ ચિત્તુપ્પાદે કમ્મં ઉપ્પન્નં, તંસન્તાને એવ તસ્સ ફલસ્સ ઉપ્પત્તિ કમ્મસ્સકતા. એવઞ્હિ કતવિઞ્ઞાણનાસો અકતાગમો ચ નત્થીતિ સા પુગ્ગલાધિટ્ઠાનાય એવ દેસનાય દીપેતબ્બા. તેહિ સત્તેહિ કાતબ્બપુઞ્ઞકિરિયા પચ્ચત્તપુરિસકારો. સોપિ સન્તાનવસેન નિટ્ઠપેતબ્બતો પુગ્ગલાધિટ્ઠાનાય એવ કથાય દીપેતબ્બો. આનન્તરિયદીપનત્થન્તિ ચુતિઅનન્તરં ફલં અનન્તરં નામ, તસ્મિં અનન્તરે નિયુત્તાનિ તંનિબ્બત્તનેન અનન્તરકરણસીલાનિ, અનન્તરકરણપયોજનાનિ વાતિ આનન્તરિયાનિ, માતુઘાતાદીનિ, તેસં દીપનત્થં. તાનિપિ હિ સન્તાનવસેન નિટ્ઠપેતબ્બતો ‘‘માતરં જીવિતા વોરોપેતી’’તિઆદિના (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૨૩) પુગ્ગલાધિટ્ઠાનાય એવ કથાય દીપેતબ્બાનિ, તથા ‘‘સો મેત્તાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતી’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૫૫૬; ૩.૩૦૮; મ. નિ. ૧.૭૭; ૨.૩૦૯; ૩.૨૩૦; વિભ. ૬૪૨-૬૪૩) ‘‘સો અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ એકમ્પિ જાતિ’’ન્તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૨૪૪-૨૪૫; મ. નિ. ૧.૧૪૮, ૩૮૪, ૪૩૧; પારા. ૧૨), ‘‘અત્થિ દક્ખિણા દાયકતો વિસુજ્ઝતિ, નો પટિગ્ગાહકતો’’તિઆદિના (મ. નિ. ૩.૩૮૧) ચ પવત્તા બ્રહ્મવિહારપુબ્બેનિવાસદક્ખિણાવિસુદ્ધિકથા પુગ્ગલાધિટ્ઠાના એવ કત્વા દીપેતબ્બા સત્તસન્તાનવિસયત્તા. ‘‘અટ્ઠ પુરિસપુગ્ગલા (સં. નિ. ૧.૨૪૯) ન સમયવિમુત્તો પુગ્ગલો’’તિઆદિના (પુ. પ. ૨) ચ પરમત્થકથં કથેન્તોપિ લોકસમ્મુતિયા અપ્પહાનત્થં પુગ્ગલકથં કથેતિ. એતેન વુત્તાવસેસાય કથાય પુગ્ગલાધિટ્ઠાનભાવે પયોજનં સામઞ્ઞવસેન સઙ્ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. કામઞ્ચેતં સબ્બં અપરિઞ્ઞાતવત્થુકાનં વસેન વુત્તં, પરિઞ્ઞાતવત્થુકાનમ્પિ પન એવં દેસના સુખાવહા હોતિ.

એકપુગ્ગલોતિ વિસિટ્ઠસમાચારાપસ્સયવિરહિતો એકપુગ્ગલો. બુદ્ધાનઞ્હિ સીલાદિગુણેન સદેવકે લોકે વિસિટ્ઠો નામ કોચિ નત્થિ, તથા સદિસોપિ સમાનકાલે. તેનાહ – ‘‘ન ઇમસ્મિં લોકે પરસ્મિં વા પન બુદ્ધેન સેટ્ઠો સદિસો ચ વિજ્જતી’’તિ (વિ. વ. ૧૦૪૭; કથા. ૭૯૯), તસ્મા સદિસોપિ કોચિ નત્થિ. હીનોપિ અપસ્સયભૂતો નત્થેવ. તેન વુત્તં – ‘‘વિસિટ્ઠસમાચારાપસ્સયવિરહિતો એકપુગ્ગલો’’તિ. યે ચ સીલાદિગુણેહિ નત્થિ એતેસં સમાતિ અસમા, પુરિમકા સમ્માસમ્બુદ્ધા. તેહિ સમો મજ્ઝે ભિન્નસુવણ્ણનેક્ખં વિય નિબ્બિસિટ્ઠોતિ અસમસમટ્ઠેનપિ એકપુગ્ગલો અઞ્ઞસ્સ તાદિસસ્સ અભાવા. તેન વુત્તં – ‘‘અસદિસટ્ઠેના’’તિઆદિ.

સત્તલોકો અધિપ્પેતો સત્તનિકાયે ઉપ્પજ્જનતો. મનુસ્સલોકે એવ ઉપ્પજ્જતિ દેવબ્રહ્મલોકાનં બુદ્ધાનં ઉપ્પત્તિયા અનોકાસભાવતો. કામદેવલોકે તાવ નુપ્પજ્જતિ બ્રહ્મચરિયવાસસ્સ અટ્ઠાનભાવતો તથા અનચ્છરિયભાવતો. અચ્છરિયધમ્મા હિ બુદ્ધા ભગવન્તો. તેસં સા અચ્છરિયધમ્મતા દેવત્તભાવે ઠિતાનં લોકે ન પાકટા હોતિ યથા મનુસ્સભૂતાનં. દેવભૂતે હિ સમ્માસમ્બુદ્ધે દિસ્સમાનં બુદ્ધાનુભાવં દેવાનુભાવતોવ લોકે દહતિ, ન બુદ્ધાનુભાવતો. તથા સતિ ‘‘અયં સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિ નાધિમુચ્ચતિ ન સમ્પસીદતિ, ઇસ્સરકુત્તગ્ગાહં ન વિસ્સજ્જેતિ, દેવત્તભાવસ્સ ચ ચિરકાલાવટ્ઠાનતો એકચ્ચસસ્સતવાદતો ન પરિમુચ્ચતિ. બ્રહ્મલોકે નુપ્પજ્જતીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. સત્તાનં તાદિસગ્ગાહવિનિમોચનત્થઞ્હિ બુદ્ધા ભગવન્તો મનુસ્સસુગતિયંયેવ ઉપ્પજ્જન્તિ, ન દેવસુગતિયં. યસ્મા ઇમં ચક્કવાળં મજ્ઝે કત્વા ઇમિના સદ્ધિં ચક્કવાળાનં દસસહસ્સસ્સેવ જાતિક્ખેત્તભાવો દીપિતો ઇતો અઞ્ઞસ્સ બુદ્ધાનં ઉપ્પત્તિટ્ઠાનસ્સ તેપિટકે બુદ્ધવચને આગતટ્ઠાનસ્સ અભાવતો. તસ્મા વુત્તં – ‘‘ઇમસ્મિંયેવ ચક્કવાળે ઉપ્પજ્જતી’’તિ.

ઇધ ઉપ્પજ્જન્તોપિ કસ્મા જમ્બુદીપે એવ ઉપ્પજ્જતિ, ન સેસદીપેસૂતિ? કેચિ તાવ આહુ – ‘‘યસ્મા પથવિયા નાભિભૂતા બુદ્ધભાવસહા અચલટ્ઠાનભૂતા બોધિમણ્ડભૂમિ જમ્બુદીપે એવ, તસ્મા જમ્બુદીપે એવ ઉપ્પજ્જતી’’તિ. એતેનેવ ‘‘તત્થ મજ્ઝિમદેસે એવ ઉપ્પજ્જતી’’તિ એતમ્પિ સંવણ્ણિતન્તિ દટ્ઠબ્બં તથા ઇતરેસમ્પિ અવિજહિતટ્ઠાનાનં તત્થેવ લબ્ભનતો. યસ્મા પુરિમબુદ્ધાનં મહાબોધિસત્તાનં પચ્ચેકબુદ્ધાનઞ્ચ નિબ્બત્તિયા સાવકબોધિસત્તાનં સાવકબોધિયા અભિનીહારો સાવકપારમિયા સમ્ભરણપરિપાચનઞ્ચ બુદ્ધક્ખેત્તભૂતે ઇમસ્મિંયેવ ચક્કવાળે જમ્બુદીપે એવ ઇજ્ઝતિ, ન અઞ્ઞત્થ. વેનેય્યજનવિનયનત્થો ચ બુદ્ધુપ્પાદો, તસ્મા અગ્ગસાવકમહાસાવકાદિવેનેય્યવિસેસાપેક્ખાય ઇમસ્મિં જમ્બુદીપે એવ બુદ્ધા નિબ્બત્તન્તિ, ન સેસદીપેસુ. અયઞ્ચ નયો સબ્બબુદ્ધાનં આચિણ્ણસમાચિણ્ણોતિ તેસં ઉત્તમપુરિસાનં તત્થેવ ઉપ્પત્તિ સમ્પત્તિચક્કાનં વિય અઞ્ઞમઞ્ઞૂપનિસ્સયતાય દટ્ઠબ્બા. તેન વુત્તં – અટ્ઠકથાયં ‘‘તીસુ દીપેસુ બુદ્ધા ન નિબ્બત્તન્તિ, જમ્બુદીપે એવ નિબ્બત્તન્તીતિ દીપં પસ્સી’’તિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૧૭; બુ. વં. અટ્ઠ. ૨૭ અવિદૂરેનિદાનકથા).

ઉભયમ્પિદં વિપ્પકતવચનમેવ ઉપ્પાદકિરિયાય વત્તમાનકાલિકત્તા. ઉપ્પજ્જમાનોતિ વા ઉપ્પજ્જિતું સમત્થો. સત્તિઅત્થો ચાયં માન-સદ્દો. યાવતા હિ સામત્થિયેન મહાબોધિસત્તાનં ચરિમભવે ઉપ્પત્તિ ઇચ્છિતબ્બા, તત્થકેન બોધિસમ્ભારસમ્ભૂતેન પરિપુણ્ણેન સમન્નાગતોતિ અત્થો. ભેદોતિ વિસેસો. તમેવ હિ તિવિધં વિસેસં દસ્સેતું – ‘‘એસ હી’’તિઆદિ વુત્તં. અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતસ્સ મહાભિનીહારસ્સ સિદ્ધકાલતો પટ્ઠાય મહાબોધિસત્તો બુદ્ધભાવાય નિયતભાવપ્પત્તતાય બોધિસમ્ભારપટિપદં પટિપજ્જમાનો યથાવુત્તસામત્થિયયોગેન ઉપ્પજ્જમાનો નામાતિ અત્થો ઉપ્પાદસ્સ એકન્તિકત્તા. પરિયેસન્તોતિ વિચિનન્તો. પરિપક્કગતે ઞાણેતિ ઇમિના તતો પુબ્બે ઞાણસ્સ અપરિપક્કતાય એવ લદ્ધાવસરાય કમ્મપિલોતિયા વસેન બોધિસત્તો તથા મહાપધાનં પદહીતિ દસ્સેતિ. અરહત્તફલક્ખણે ઉપ્પન્નો નામ ‘‘ઉપ્પન્નો હોતી’’તિ વત્તબ્બત્તા. આગતોવ નામ હેતુસમ્પદાય સમ્મદેવ નિપ્ફન્નત્તા.

હિતત્થાયાતિ લોકિયલોકુત્તરસ્સ હિતસ્સ સિદ્ધિયા. સુખત્થાયાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. તસ્સાતિ તસ્સ સત્તલોકસ્સ. સો પનાયં સત્તલોકો યેન અનુક્કમેન ધમ્માભિસમયં પાપુણિ, તં તેનેવ અનુક્કમેન દસ્સેન્તો ‘‘મહાબોધિમણ્ડે’’તિઆદિમાહ. યાવજ્જદિવસાતિ એત્થ અજ્જ-સદ્દેન સાસનસ્સ અવટ્ઠાનકાલં વદતિ. દેવમનુસ્સાનન્તિ ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસોતિ દસ્સેતું – ‘‘ન કેવલ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. એતેસમ્પીતિ નાગસુપણ્ણાદીનમ્પિ.

અયં પુચ્છાતિ ઇમિના ‘‘કતમો’’તિ પદસ્સ સામઞ્ઞતો પુચ્છાભાવો દસ્સિતો, ન વિસેસતોતિ તસ્સ પુચ્છાવિસેસભાવઞાપનત્થં મહાનિદ્દેસે (મહાનિ. ૧૫૦) આગતા સબ્બાપિ પુચ્છા અત્થુદ્ધારનયેન દસ્સેતિ ‘‘પુચ્છા ચ નામેસા’’તિઆદિના. અદિટ્ઠં જોતીયતિ એતાયાતિ અદિટ્ઠજોતના. દિટ્ઠં સંસન્દીયતિ એતાયાતિ દિટ્ઠસંસન્દના. સંસન્દનઞ્ચ સાકચ્છાવસેન વિનિચ્છયકરણં. વિમતિં છિન્દતિ એતાયાતિ વિમતિચ્છેદના. અનુમતિયા પુચ્છા અનુમતિપુચ્છા. ‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે’’તિઆદિ પુચ્છાય ‘‘કા તુમ્હાકં અનુમતી’’તિ અનુમતિ પુચ્છિતા હોતિ. કથેતુકમ્યતાપુચ્છાતિ કથેતુકમ્યતાય પુચ્છા. લક્ખણન્તિ ઞાતું ઇચ્છિતો યો કોચિ સભાવો. અઞ્ઞાતન્તિ યેન કેનચિ ઞાણેન અઞ્ઞાતભાવમાહ. અદિટ્ઠન્તિ દસ્સનભૂતેન ઞાણેન પચ્ચક્ખં વિય અદિટ્ઠતં. અતુલિતન્તિ ‘‘એત્તકં એત’’ન્તિ તુલાભૂતેન અતુલિતતં. અતીરિતન્તિ તીરણભૂતેન અકતઞાણકિરિયાસમાપનતં. અવિભૂતન્તિ ઞાણસ્સ અપાકટભાવં. અવિભાવિતન્તિ ઞાણેન અપાકટકતભાવં.

યેહિ ગુણવિસેસેહિ નિમિત્તભૂતેહિ ભગવતિ ‘‘તથાગતો’’તિ અયં સમઞ્ઞા પવત્તા, તંદસ્સનત્થં ‘‘અટ્ઠહિ કારણેહિ ભગવા તથાગતો’’તિઆદિ વુત્તં. ગુણવિસેસનેમિત્તિકાનેવ હિ ભગવતો સબ્બાનિ નામાનિ. યથાહ –

‘‘અસઙ્ખ્યેય્યાનિ નામાનિ, સગુણેન મહેસિનો;

ગુણેન નામમુદ્ધેય્યં, અપિ નામસહસ્સતો’’તિ. (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧૩૧૩; ઉદા. અટ્ઠ. ૫૩; પટિ. મ. અટ્ઠ. ૧.૧.૭૬);

તથા આગતોતિ એત્થ આકારનિયમનવસેન ઓપમ્મસમ્પટિપાદનત્થો તથા-સદ્દો. સામઞ્ઞજોતનાપિ હિ વિસેસે અવતિટ્ઠતીતિ. પટિપદાગમનત્થો આગત-સદ્દો, ન ઞાણગમનત્થો ‘‘તથલક્ખણં આગતો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૭; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૨; સં. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩.૭૮; અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૧૭૦; ઉદા. અટ્ઠ. ૧૮) વિય, નાપિ કાયગમનત્થો ‘‘આગતો ખો મહાસમણો, મગધાનં ગિરિબ્બજ’’ન્તિઆદીસુ (મહાવ. ૬૩) વિય. તત્થ યદાકારનિયમનવસેન ઓપમ્મસમ્પટિપાદનત્થો તથા-સદ્દો, તંકરુણાપધાનત્તા મહાકરુણામુખેન પુરિમબુદ્ધાનં આગમનપ્પટિપદં ઉદાહરણવસેન સામઞ્ઞતો દસ્સેન્તો યં-તં-સદ્દાનં એકન્તસમ્બન્ધભાવતો ‘‘યથા સબ્બલોક…પે… આગતા’’તિ સાધારણતો વત્વા પુન તં પટિપદં મહાપધાનસુત્તાદીસુ (દી. નિ. ૨.૧ આદયો) સમ્બહુલનિદ્દેસેન સુપાકટાનં આસન્નાનઞ્ચ વિપસ્સિઆદીનં છન્નં સમ્માસમ્બુદ્ધાનં વસેન નિદસ્સેન્તો ‘‘યથા વિપસ્સી ભગવા’’તિઆદિમાહ. તત્થ યેન અભિનીહારેનાતિ મનુસ્સત્તલિઙ્ગસમ્પત્તિહેતુસત્થુદસ્સનપબ્બજ્જાઅભિઞ્ઞાદિગુણસમ્પત્તિઅધિકારચ્છન્દાનં વસેન અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતેન મહાપણિધાનેન. સબ્બેસઞ્હિ બુદ્ધાનં કાયપ્પણિધાનં ઇમિનાવ અભિનીહારેન સમિજ્ઝતીતિ. એવં મહાભિનીહારવિસેસેન ‘‘તથાગતો’’તિ પદસ્સ અત્થં દસ્સેત્વા ઇદાનિ પારમિપૂરણવસેન દસ્સેતું – ‘‘યથા વિપસ્સી ભગવા…પે… કસ્સપો ભગવા દાનપારમિં પૂરેત્વા’’તિઆદિમાહ.

એત્થ ચ સુત્તન્તિકાનં મહાબોધિપ્પટિપદાય કોસલ્લજનનત્થં કા પનેતા પારમિયો, કેનટ્ઠેન પારમિયો, કતિવિધા ચેતા, કો તાસં કમો, કાનિ લક્ખણરસપચ્ચુપટ્ઠાનપદટ્ઠાનાનિ, કો પચ્ચયો, કો સંકિલેસો, કિં વોદાનં, કો પટિપક્ખો, કા પટિપત્તિ, કો વિભાગો, કો સઙ્ગહો, કો સમ્પાદનૂપાયો, કિત્તકેન કાલેન સમ્પાદનં, કો આનિસંસો, કિઞ્ચેતાસં ફલન્તિ પારમીસુ અયં વિત્થારકથા વેદિતબ્બા. સા પનેસા ઇચ્છન્તેન દીઘાગમટીકાયં (દી. નિ. ટી. ૧.૭) વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા, ન ઇધ દસ્સિતા. યથાવુત્તાય પટિપદાય યથાવુત્તવિભાગાનં પારમીનં પૂરિતભાવં સન્ધાયાહ – ‘‘સમતિંસ પારમિયો પૂરેત્વા’’તિ.

સતિપિ મહાપરિચ્ચાગાનં દાનપારમિભાવે પરિચ્ચાગવિસેસભાવદસ્સનત્થઞ્ચેવ સુદુક્કરભાવદસ્સનત્થઞ્ચ મહાપરિચ્ચાગેહિ વિસું ગહણં. તતોયેવ ચ અઙ્ગપરિચ્ચાગતો વિસું નયનપરિચ્ચાગગ્ગહણં, પરિચ્ચાગભાવસામઞ્ઞેપિ ધનરજ્જપરિચ્ચાગતો પુત્તદારપરિચ્ચાગગ્ગહણઞ્ચ કતં. ગતપચ્ચાગતિકવત્તસઙ્ખાતાય પુબ્બભાગપ્પટિપદાય સદ્ધિં અભિઞ્ઞાસમાપત્તિનિપ્ફાદનં પુબ્બયોગો. દાનાદીસુયેવ સાતિસયપ્પટિપત્તિનિપ્ફાદનં પુબ્બચરિયા, યા વા ચરિયાપિટકસઙ્ગહિતા. ‘‘અભિનીહારો પુબ્બયોગો, દાનાદિપ્પટિપત્તિ વા કાયવિવેકવસેન એકચરિયા વા પુબ્બચરિયા’’તિ કેચિ. દાનાદીનઞ્ચેવ અપ્પિચ્છતાદીનઞ્ચ સંસારનિબ્બાનેસુ આદીનવાનિસંસાનઞ્ચ વિભાવનવસેન સત્તાનં બોધિત્તયે પતિટ્ઠાપનપરિપાચનવસેન ચ પવત્તા કથા ધમ્મક્ખાનં. ઞાતીનં અત્થચરિયા ઞાતત્થચરિયા. સાપિ કરુણાયનવસેનેવ. આદિ-સદ્દેન લોકત્થચરિયાદયો સઙ્ગણ્હાતિ. કમ્મસ્સકતઞાણવસેન અનવજ્જકમ્માયતનસિપ્પાયતનવિજ્જાટ્ઠાનપરિચયવસેન ખન્ધાયતનાદિપરિચયવસેન લક્ખણત્તયતીરણવસેન ચ ઞાણચારો બુદ્ધિચરિયા. સા પન અત્થતો પઞ્ઞાપારમીયેવ, ઞાણસમ્ભારદસ્સનત્થં વિસું ગહણં. કોટીતિ પરિયન્તો, ઉક્કંસોતિ અત્થો. ચત્તારો સતિપટ્ઠાને ભાવેત્વાતિ સમ્બન્ધો. તત્થ ભાવેત્વાતિ ઉપ્પાદેત્વા. બ્રૂહેત્વાતિ વડ્ઢેત્વા. સતિપટ્ઠાનાદિગ્ગહણેન આગમનપ્પટિપદં મત્થકં પાપેત્વા દસ્સેતિ. વિપસ્સનાસહગતા એવ વા સતિપટ્ઠાનાદયો દટ્ઠબ્બા. એત્થ ચ ‘‘યેન અભિનીહારેના’’તિઆદિના આગમનપ્પટિપદાય આદિં દસ્સેતિ, ‘‘દાનપારમિ’’ન્તિઆદિના મજ્ઝં, ‘‘ચત્તારો સતિપટ્ઠાને’’તિઆદિના પરિયોસાનન્તિ વેદિતબ્બં.

સમ્પતિજાતોતિ મુહુત્તજાતો નિક્ખન્તમત્તો. નિક્ખન્તમત્તઞ્હિ મહાસત્તં પઠમં બ્રહ્માનો સુવણ્ણજાલેન પટિગ્ગણ્હિંસુ, તેસં હત્થતો ચત્તારો મહારાજાનો અજિનપ્પવેણિયા, તેસં હત્થતો મનુસ્સા દુકૂલચુમ્બટકેન પટિગ્ગણ્હિંસુ, મનુસ્સાનં હત્થતો મુચ્ચિત્વા પથવિયં પતિટ્ઠિતો. યથાહાતિઆદિના મહાપદાનદેસનાય વુત્તવચનં નિદસ્સેતિ. સેતમ્હિ છત્તેતિ દિબ્બસેતચ્છત્તે. અનુધારિયમાનેતિ ધારિયમાને. એત્થ ચ છત્તગ્ગહણેનેવ ખગ્ગાદીનિ પઞ્ચ કકુધભણ્ડાનિ વુત્તાનેવાતિ દટ્ઠબ્બં. ખગ્ગતાલવણ્ટમોરહત્થકવાલબીજનિઉણ્હીસપટ્ટાપિ હિ છત્તેન સહ તદા ઉપટ્ઠિતા અહેસું. છત્તાદીનિયેવ ચ તદા પઞ્ઞાયિંસુ, ન છત્તાદિગ્ગાહકા. સબ્બા ચ દિસાતિ દસ દિસા, નયિદં સબ્બદિસાવિલોકનં સત્તપદવીતિહારુત્તરકાલં. મહાસત્તો હિ મનુસ્સાનં હત્થતો મુચ્ચિત્વા પુરત્થિમં દિસં ઓલોકેસિ, તત્થ દેવમનુસ્સા ગન્ધમાલાદીહિ પૂજયમાના, ‘‘મહાપુરિસ, ઇધ તુમ્હેહિ સદિસોપિ નત્થિ, કુતો ઉત્તરિતરો’’તિ આહંસુ. એવં ચતસ્સો દિસા ચતસ્સો અનુદિસા હેટ્ઠા ઉપરીતિ સબ્બા દિસા અનુવિલોકેત્વા સબ્બત્થ અત્તના સદિસં અદિસ્વા ‘‘અયં ઉત્તરા દિસા’’તિ સત્તપદવીતિહારેન અગમાસિ. આસભિન્તિ ઉત્તમં. અગ્ગોતિ સબ્બપઠમો. જેટ્ઠોતિ સેટ્ઠોતિ ચ તસ્સેવ વેવચનં. અયમન્તિમા જાતિ, નત્થિ દાનિ પુનબ્ભવોતિ ઇમસ્મિં અત્તભાવે પત્તબ્બં અરહત્તં બ્યાકાસિ. ‘‘અનેકેસં વિસેસાધિગમાનં પુબ્બનિમિત્તભાવેના’’તિ સંખિત્તેન વુત્તમત્થં ‘‘યઞ્હી’’તિઆદિના વિત્થારતો દસ્સેતિ. તત્થ એત્થાતિ –

‘‘અનેકસાખઞ્ચ સહસ્સમણ્ડલં,

છત્તં મરૂ ધારયુમન્તલિક્ખે;

સુવણ્ણદણ્ડા વીતિપતન્તિ ચામરા,

ન દિસ્સરે ચામરછત્તગાહકા’’તિ. (સુ. નિ. ૬૯૩) –

ઇમિસ્સા ગાથાય. સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણમેવ સબ્બત્થ અપ્પટિહતચારતાય અનાવરણઞાણન્તિ આહ – ‘‘સબ્બઞ્ઞુતાનાવરણઞાણપટિલાભસ્સા’’તિ. તથા અયં ભગવાપિ ગતો…પે… પુબ્બનિમિત્તભાવેનાતિ એતેન અભિજાતિયં ધમ્મતાવસેન ઉપ્પજ્જનકવિસેસા સબ્બબોધિસત્તાનં સાધારણાતિ દસ્સેતિ. પારમિતાનિસ્સન્દા હિ તેતિ.

વિક્કમીતિ અગમાસિ. મરૂતિ દેવા. સમાતિ વિલોકનસમતાય સમા સદિસિયો. મહાપુરિસો હિ યથા એકં દિસં વિલોકેસિ, એવં સેસદિસાપિ, ન કત્થચિ વિલોકને વિબન્ધો તસ્સ અહોસીતિ. સમાતિ વા વિલોકેતું યુત્તાતિ અત્થો. ન હિ તદા બોધિસત્તસ્સ વિરૂપબીભચ્છવિસમરૂપાનિ વિલોકેતું અયુત્તાનિ દિસાસુ ઉપટ્ઠહન્તીતિ.

‘‘એવં તથા ગતો’’તિ કાયગમનટ્ઠેન ગતસદ્દેન તથાગતસદ્દં નિદ્દિસિત્વા ઇદાનિ ઞાણગમનટ્ઠેન તં દસ્સેતું – ‘‘અથ વા’’તિઆદિમાહ. તત્થ નેક્ખમ્મેનાતિ અલોભપ્પધાનેન કુસલચિત્તુપ્પાદેન. કુસલા હિ ધમ્મા ઇધ નેક્ખમ્મં, ન પબ્બજ્જાદયો. ‘‘પઠમજ્ઝાનેના’’તિ ચ વદન્તિ. પહાયાતિ પજહિત્વા. ગતો અધિગતો, પટિપન્નો ઉત્તરિવિસેસન્તિ અત્થો. પહાયાતિ વા પહાનહેતુ, પહાનલક્ખણં વા. હેતુલક્ખણત્થો હિ અયં પહાયસદ્દો. કામચ્છન્દાદિપ્પહાનહેતુકઞ્હિ ‘‘ગતો’’તિ એત્થ વુત્તં ગમનં અવબોધો, પટિપત્તિ એવ વા કામચ્છન્દાદિપ્પહાનેન ચ લક્ખીયતિ. એસ નયો પદાલેત્વાતિઆદીસુપિ. અબ્યાપાદેનાતિ મેત્તાય. આલોકસઞ્ઞાયાતિ વિભૂતં કત્વા મનસિકરણેન ઉપટ્ઠિતઆલોકસઞ્જાનનેન. અવિક્ખેપેનાતિ સમાધિના. ધમ્મવવત્થાનેનાતિ કુસલાદિધમ્માનં યાથાવનિચ્છયેન. ‘‘સપ્પચ્ચયનામરૂપવવત્થાનેના’’તિપિ વદન્તિ. એવં કામચ્છન્દાદિનીવરણપ્પહાનેન ‘‘અભિજ્ઝં લોકે પહાયા’’તિઆદિના (વિભ. ૫૦૮) વુત્તાય પઠમજ્ઝાનસ્સ પુબ્બભાગપ્પટિપદાય ભગવતો તથાગતભાવં દસ્સેત્વા ઇદાનિ સહ ઉપાયેન અટ્ઠહિ સમાપત્તીહિ અટ્ઠારસહિ ચ મહાવિપસ્સનાહિ તં દસ્સેતું – ‘‘ઞાણેના’’તિઆદિમાહ. નામરૂપપરિગ્ગહકઙ્ખાવિતરણાનઞ્હિ વિબન્ધભૂતસ્સ મોહસ્સ દૂરીકરણેન ઞાતપરિઞ્ઞાયં ઠિતસ્સ અનિચ્ચસઞ્ઞાદયો સિજ્ઝન્તિ, તથા ઝાનસમાપત્તીસુ અભિરતિનિમિત્તેન પામોજ્જેન તત્થ અનભિરતિયા વિનોદિતાય ઝાનાદીનં સમધિગમોતિ સમાપત્તિવિપસ્સનાનં અરતિવિનોદનઅવિજ્જાપદાલનાદિઉપાયો, ઉપ્પટિપાટિનિદ્દેસો પન નીવરણસભાવાય અવિજ્જાય હેટ્ઠા નીવરણેસુપિ સઙ્ગહદસ્સનત્થન્તિ દટ્ઠબ્બો. સમાપત્તિવિહારપ્પવેસવિબન્ધનેન નીવરણાનિ કવાટસદિસાનીતિ આહ – ‘‘નીવરણકવાટં ઉગ્ઘાટેત્વા’’તિ.

‘‘રત્તિં વિતક્કેત્વા વિચારેત્વા દિવા કમ્મન્તે પયોજેતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૫૧) વુત્તટ્ઠાને વિતક્કવિચારા ધૂમાયના અધિપ્પેતાતિ આહ – ‘‘વિતક્કવિચારધૂમ’’ન્તિ. કિઞ્ચાપિ પઠમજ્ઝાનૂપચારેયેવ દુક્ખં, ચતુત્થજ્ઝાનોપચારેયેવ ચ સુખં પહીયતિ, અતિસયપ્પહાનં પન સન્ધાયાહ – ‘‘ચતુત્થજ્ઝાનેન સુખદુક્ખં પહાયા’’તિ. રૂપસઞ્ઞાતિ સઞ્ઞાસીસેન રૂપાવચરજ્ઝાનાનિ ચેવ તદારમ્મણાનિ ચ વુત્તાનિ. રૂપાવચરજ્ઝાનમ્પિ હિ ‘‘રૂપ’’ન્તિ વુચ્ચતિ ઉત્તરપદલોપેન ‘‘રૂપી રૂપાનિ પસ્સતી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૨૪૮; ૩.૩૧૨; ધ. સ. ૨૪૮; પટિ. મ. ૧.૨૦૯). તસ્સ આરમ્મણમ્પિ કસિણરૂપં ‘‘રૂપ’’ન્તિ વુચ્ચતિ પુરિમપદલોપેન ‘‘બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાની’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૧૭૩-૧૭૪; મ. નિ. ૨.૨૪૯; ધ. સ. ૨૪૪-૨૪૫). તસ્મા ઇધ રૂપે રૂપજ્ઝાને તંસહગતસઞ્ઞા રૂપસઞ્ઞાતિ એવં સઞ્ઞાસીસેન રૂપાવચરજ્ઝાનાનિ વુત્તાનિ. રૂપં સઞ્ઞા અસ્સાતિ રૂપસઞ્ઞં, રૂપસ્સ નામન્તિ વુત્તં હોતિ. એવં પથવીકસિણાદિભેદસ્સ તદારમ્મણસ્સ ચેતં અધિવચનન્તિ વેદિતબ્બં. પટિઘસઞ્ઞાતિ ચક્ખાદીનં વત્થૂનં રૂપાદીનં આરમ્મણાનઞ્ચ પટિઘાતેન પટિહનનેન વિસયિવિસયસમોધાને સમુપ્પન્ના દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણસહગતા સઞ્ઞા પટિઘસઞ્ઞા. નાનત્તસઞ્ઞાયોતિ નાનત્તે ગોચરે પવત્તા સઞ્ઞા, નાનત્તા વા સઞ્ઞા નાનત્તસઞ્ઞા, અટ્ઠ કામાવચરકુસલસઞ્ઞા, દ્વાદસ અકુસલસઞ્ઞા, એકાદસ કામાવચરકુસલવિપાકસઞ્ઞા, દ્વે અકુસલવિપાકસઞ્ઞા, એકાદસ કામાવચરકિરિયસઞ્ઞાતિ એતાસં ચતુચત્તાલીસસઞ્ઞાનમેતં અધિવચનં. એતા હિ યસ્મા રૂપસઞ્ઞાદિભેદે નાનત્તે નાનાસભાવે ગોચરે પવત્તન્તિ, યસ્મા ચ નાનત્તા નાનાસભાવા અઞ્ઞમઞ્ઞં અસદિસા, તસ્મા ‘‘નાનત્તસઞ્ઞા’’તિ વુચ્ચન્તિ.

અનિચ્ચસ્સ, અનિચ્ચન્તિ વા અનુપસ્સના અનિચ્ચાનુપસ્સના, તેભૂમકધમ્માનં અનિચ્ચતં ગહેત્વા પવત્તાય અનુપસ્સનાયેતં નામં. નિચ્ચસઞ્ઞન્તિ સઙ્ખતધમ્મે ‘‘નિચ્ચા સસ્સતા’’તિ પવત્તં મિચ્છાસઞ્ઞં. સઞ્ઞાસીસેન દિટ્ઠિચિત્તાનમ્પિ ગહણં દટ્ઠબ્બં. એસ નયો ઇતો પરેસુપિ. નિબ્બિદાનુપસ્સનાયાતિ સઙ્ખારેસુ નિબ્બિજ્જનાકારેન પવત્તાય અનુપસ્સનાય. નન્દિન્તિ સપ્પીતિકતણ્હં. વિરાગાનુપસ્સનાયાતિ સઙ્ખારેસુ વિરજ્જનાકારેન પવત્તાય અનુપસ્સનાય. નિરોધાનુપસ્સનાયાતિ સઙ્ખારાનં નિરોધસ્સ અનુપસ્સનાય. ‘‘તે સઙ્ખારા નિરુજ્ઝન્તિયેવ, આયતિં સમુદયવસેન ન ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ એવં વા અનુપસ્સના નિરોધાનુપસ્સના. તેનેવાહ – ‘‘નિરોધાનુપસ્સનાય નિરોધેતિ, નો સમુદેતી’’તિ. મુચ્ચિતુકમ્યતા હિ અયં બલપ્પત્તાતિ. પટિનિસ્સજ્જનાકારેન પવત્તા અનુપસ્સના પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સના. પટિસઙ્ખા સન્તિટ્ઠના હિ અયં. આદાનન્તિ નિચ્ચાદિવસેન ગહણં. સન્તતિસમૂહકિચ્ચારમ્મણાનં વસેન એકત્તગ્ગહણં ઘનસઞ્ઞા. આયૂહનં અભિસઙ્ખરણં. અવત્થાવિસેસાપત્તિ વિપરિણામો. ધુવસઞ્ઞન્તિ થિરભાવગ્ગહણં. નિમિત્તન્તિ સમૂહાદિઘનવસેન સકિચ્ચપરિચ્છેદતાય ચ સઙ્ખારાનં સવિગ્ગહગ્ગહણં. પણિધિન્તિ રાગાદિપણિધિં. સા પનત્થતો તણ્હાવસેન સઙ્ખારેસુ નન્દિતા. અભિનિવેસન્તિ અત્તાનુદિટ્ઠિં.

અનિચ્ચદુક્ખાદિવસેન સબ્બધમ્મતીરણં અધિપઞ્ઞાધમ્મવિપસ્સના. સારાદાનાભિનિવેસન્તિ અસારે સારગ્ગહણવિપલ્લાસં. ઇસ્સરકુત્તાદિવસેન લોકો સમુપ્પન્નોતિ અભિનિવેસો સમ્મોહાભિનિવેસો. કેચિ પન ‘‘અહોસિં નુ ખો અહમતીતમદ્ધાનન્તિઆદિના પવત્તસંસયાપત્તિ સમ્મોહાભિનિવેસો’’તિ વદન્તિ. સઙ્ખારેસુ લેણતાણભાવગ્ગહણં આલયાભિનિવેસો. ‘‘આલયરતા આલયસમ્મુદિતા’’તિ (દી. નિ. ૨.૬૪; મ. નિ. ૧.૨૮૧; ૨.૩૩૭; સં. નિ. ૧.૧૭૨; મહાવ. ૭) વચનતો આલયો તણ્હા, સાયેવ ચક્ખાદીસુ રૂપાદીસુ ચ અભિનિવેસવસેન પવત્તિયા આલયાભિનિવેસોતિ કેચિ. ‘‘એવંવિધા સઙ્ખારા પટિનિસ્સજ્જીયન્તી’’તિ પવત્તં ઞાણં પટિસઙ્ખાનુપસ્સના. વટ્ટતો વિગતત્તા વિવટ્ટં, નિબ્બાનં. તત્થ આરમ્મણકરણસઙ્ખાતેન અનુપસ્સનેન પવત્તિયા વિવટ્ટાનુપસ્સના, ગોત્રભૂ. સંયોગાભિનિવેસન્તિ સંયુજ્જનવસેન સઙ્ખારેસુ અભિનિવિસનં. દિટ્ઠેકટ્ઠેતિ દિટ્ઠિયા સહજાતેકટ્ઠે પહાનેકટ્ઠે ચ. ઓળારિકેતિ ઉપરિમગ્ગવજ્ઝે કિલેસે અપેક્ખિત્વા વુત્તં, અઞ્ઞથા દસ્સનપહાતબ્બાપિ દુતિયમગ્ગવજ્ઝેહિ ઓળારિકાતિ. અણુસહગતેતિ અણુભૂતે. ઇદં હેટ્ઠિમમગ્ગવજ્ઝે અપેક્ખિત્વા વુત્તં. સબ્બકિલેસેતિ અવસિટ્ઠસબ્બકિલેસે. ન હિ પઠમાદિમગ્ગેહિપિ પહીના કિલેસા પુન પહીયન્તીતિ.

કક્ખળત્તં કથિનભાવો. પગ્ઘરણં દ્રવભાવો. લોકિયવાયુના ભસ્તાય વિય યેન તંતંકલાપસ્સ ઉદ્ધુમાયનં, થદ્ધભાવો વા, તં વિત્થમ્ભનં. વિજ્જમાનેપિ કલાપન્તરભૂતાનં કલાપન્તરભૂતેહિ ફુટ્ઠભાવે તંતંભૂતવિવિત્તતા રૂપપરિયન્તો આકાસોતિ યેસં યો પરિચ્છેદો, તેહિ સો અસમ્ફુટ્ઠોવ, અઞ્ઞથા ભૂતાનં પરિચ્છેદભાવો ન સિયા બ્યાપિતભાવાપત્તિતો. યસ્મિં કલાપે ભૂતાનં પરિચ્છેદો, તેહિ અસમ્ફુટ્ઠભાવો અસમ્ફુટ્ઠલક્ખણં. તેનાહ – ભગવા આકાસધાતુનિદ્દેસે (ધ. સ. ૬૩૭) ‘‘અસમ્ફુટ્ઠો ચતૂહિ મહાભૂતેહી’’તિ.

વિરોધિપચ્ચયસન્નિપાતે વિસદિસુપ્પત્તિ રુપ્પનં. ચેતનાપધાનત્તા સઙ્ખારક્ખન્ધધમ્માનં ચેતનાવસેનેતં વુત્તં – ‘‘સઙ્ખારાનં અભિસઙ્ખરણલક્ખણ’’ન્તિ. તથા હિ સુત્તન્તભાજનીયે સઙ્ખારક્ખન્ધવિભઙ્ગે (વિભ. ૯૨) ‘‘ચક્ખુસમ્ફસ્સજા ચેતના’’તિઆદિના ચેતનાવ વિભત્તા. અભિસઙ્ખરલક્ખણા ચ ચેતના. યથાહ – ‘‘તત્થ કતમો પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો, કુસલા ચેતના કામાવચરા’’તિઆદિ. ફરણં સવિપ્ફારિકતા. અસ્સદ્ધિયેતિ અસ્સદ્ધિયહેતુ. નિમિત્તત્થે ભુમ્મં. એસ નયો કોસજ્જેતિઆદીસુ. વૂપસમલક્ખણન્તિ કાયચિત્તપરિળાહૂપસમલક્ખણં. લીનુદ્ધચ્ચરહિતે અધિચિત્તે પવત્તમાને પગ્ગહનિગ્ગહસમ્પહંસનેસુ અબ્યાવટતાય અજ્ઝુપેક્ખનં પટિસઙ્ખાનં પક્ખપાતુપચ્છેદતો.

મુસાવાદાદીનં વિસંવાદનાદિકિચ્ચતાય લૂખાનં અપરિગ્ગાહકાનં પટિપક્ખભાવતો પરિગ્ગાહકસભાવા સમ્માવાચા, સિનિદ્ધભાવતો સમ્પયુત્તધમ્મે સમ્માવાચાપચ્ચયસુભાસિતાનં સોતારઞ્ચ પુગ્ગલં પરિગ્ગણ્હાતીતિ સા પરિગ્ગહલક્ખણા. કાયિકકિરિયા કિઞ્ચિ કત્તબ્બં સમુટ્ઠાપેતિ, સયઞ્ચ સમુટ્ઠહનં ઘટનં હોતીતિ સમ્માકમ્મન્તસઙ્ખાતા વિરતીપિ સમુટ્ઠાનલક્ખણા દટ્ઠબ્બા, સમ્પયુત્તધમ્માનં વા ઉક્ખિપનં સમુટ્ઠાપનં કાયિકકિરિયાય ભારુક્ખિપનં વિય. જીવમાનસ્સ સત્તસ્સ, સમ્પયુત્તધમ્માનં વા જીવિતિન્દ્રિયપવત્તિયા, આજીવસ્સેવ વા સુદ્ધિ વોદાનં. ‘‘સઙ્ખારા’’તિ ઇધ ચેતના અધિપ્પેતાતિ વુત્તં – ‘‘સઙ્ખારાનં ચેતનાલક્ખણ’’ન્તિ. નમનં આરમ્મણાભિમુખભાવો. આયતનં પવત્તનં. આયતનવસેન હિ આયસઙ્ખાતાનં ચિત્તચેતસિકાનં પવત્તિ. તણ્હાય હેતુલક્ખણન્તિ વટ્ટસ્સ જનકહેતુભાવો, મગ્ગસ્સ પન નિબ્બાનસમ્પાપકત્તન્તિ અયમેતેસં વિસેસો.

તથલક્ખણં અવિપરીતસભાવો. એકરસો અઞ્ઞમઞ્ઞનાતિવત્તનં અનૂનાધિકભાવો. યુગનદ્ધા સમથવિપસ્સનાવ. ‘‘સદ્ધાપઞ્ઞા પગ્ગહાવિક્ખેપા’’તિપિ વદન્તિ. ખયોતિ કિલેસક્ખયો મગ્ગો. અનુપ્પાદપરિયોસાનતાય અનુપ્પાદો ફલં. પસ્સદ્ધિ કિલેસવૂપસમો. છન્દસ્સાતિ કત્તુકામતાછન્દસ્સ. મૂલલક્ખણં પતિટ્ઠાભાવો. સમુટ્ઠાનલક્ખણં આરમ્મણપ્પટિપાદકતાય સમ્પયુત્તધમ્માનં ઉપ્પત્તિહેતુતા. સમોધાનં વિસયાદિસન્નિપાતેન ગહેતબ્બાકારો, યા સઙ્ગતીતિ વુચ્ચતિ. સમં, સહ ઓદહન્તિ અનેન સમ્પયુત્તધમ્માતિ વા સમોધાનં, ફસ્સો. સમોસરન્તિ સન્નિપતન્તિ એત્થાતિ સમોસરણં. વેદનાય વિના અપ્પવત્તમાના સમ્પયુત્તધમ્મા વેદનાનુભવનનિમિત્તં સમોસટા વિય હોન્તીતિ એવં વુત્તં. ગોપાનસીનં કૂટં વિય સમ્પયુત્તાનં પામોક્ખભાવો પમુખલક્ખણં. તતો, તેસં વા સમ્પયુત્તધમ્માનં ઉત્તરિ પધાનન્તિ તતુત્તરિ. પઞ્ઞુત્તરા હિ કુસલા ધમ્મા. વિમુત્તિયાતિ ફલસ્સ. તઞ્હિ સીલાદિગુણસારસ્સ પરમુક્કંસભાવેન સારં. અયઞ્ચ લક્ખણવિભાગો છધાતુપઞ્ચઝાનઙ્ગાદિવસેન તંતંસુત્તપદાનુસારેન પોરાણટ્ઠકથાયં આગતનયેન ચ કતોતિ દટ્ઠબ્બં. તથા હિ પુબ્બે વુત્તોપિ કોચિ ધમ્મો પરિયાયન્તરપ્પકાસનત્થં પુન દસ્સિતો, તતો એવ ચ ‘‘છન્દમૂલકા કુસલા ધમ્મા મનસિકારસમુટ્ઠાના ફસ્સસમોધાના વેદનાસમોસરણા’’તિ, ‘‘પઞ્ઞુત્તરા કુસલા ધમ્મા’’તિ, ‘‘વિમુત્તિસારમિદં બ્રહ્મચરિય’’ન્તિ, ‘‘નિબ્બાનોગધઞ્હિ, આવુસો, બ્રહ્મચરિયં નિબ્બાનપરિયોસાન’’ન્તિ (સં. નિ. ૫.૫૧૨) ચ સુત્તપદાનં વસેન ‘‘છન્દસ્સ મૂલલક્ખણ’’ન્તિઆદિ વુત્તં.

તથધમ્મા નામ ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ અવિપરીતસભાવત્તા. તથાનિ તંસભાવત્તા, અવિતથાનિ અમુસાસભાવત્તા, અનઞ્ઞથાનિ અઞ્ઞાકારરહિતત્તા. જાતિપચ્ચયસમ્ભૂતસમુદાગતટ્ઠોતિ જાતિપચ્ચયા સમ્ભૂતં હુત્વા સહિતસ્સ અત્તનો પચ્ચયાનુરૂપસ્સ ઉદ્ધં ઉદ્ધં આગતભાવો, અનુપવત્તત્થોતિ અત્થો. અથ વા સમ્ભૂતટ્ઠો ચ સમુદાગતટ્ઠો ચ સમ્ભૂતસમુદાગતટ્ઠો, ન જાતિતો જરામરણં ન હોતિ, ન ચ જાતિં વિના અઞ્ઞતો હોતીતિ જાતિપચ્ચયસમ્ભૂતટ્ઠો, ઇત્થઞ્ચ જાતિતો સમુદાગચ્છતીતિ જાતિપચ્ચયસમુદાગતટ્ઠો. યા યા જાતિ યથા યથા પચ્ચયો હોતિ, તદનુરૂપં પાતુભાવોતિ અત્થો. અવિજ્જાય સઙ્ખારાનં પચ્ચયટ્ઠોતિ એત્થાપિ ન અવિજ્જા સઙ્ખારાનં પચ્ચયો ન હોતિ, ન ચ અવિજ્જં વિના સઙ્ખારા ઉપ્પજ્જન્તિ. યા યા અવિજ્જા યેસં યેસં સઙ્ખારાનં યથા યથા પચ્ચયો હોતિ, અયં અવિજ્જાય સઙ્ખારાનં પચ્ચયટ્ઠો, પચ્ચયભાવોતિ અત્થો.

ભગવા તં જાનાતિ પસ્સતીતિ સમ્બન્ધો. તેનાતિ ભગવતા. તં વિભજ્જમાનન્તિ યોજેતબ્બં. તન્તિ રૂપાયતનં. ઇટ્ઠાનિટ્ઠાદીતિ આદિ-સદ્દેન મજ્ઝત્તં સઙ્ગણ્હાતિ, તથા અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નપરિત્તઅજ્ઝત્તબહિદ્ધાતદુભયાદિભેદં. લબ્ભમાનકપદવસેનાતિ ‘‘રૂપાયતનં દિટ્ઠં, સદ્દાયતનં સુતં, ગન્ધાયતનં રસાયતનં ફોટ્ઠબ્બાયતનં મુતં, સબ્બં રૂપં મનસા વિઞ્ઞાત’’ન્તિ (ધ. સ. ૯૬૬) વચનતો દિટ્ઠપદઞ્ચ વિઞ્ઞાતપદઞ્ચ રૂપારમ્મણે લબ્ભતિ. અનેકેહિ નામેહીતિ ‘‘રૂપારમ્મણં ઇટ્ઠં અનિટ્ઠં મજ્ઝત્તં પરિત્તં અતીતં અનાગતં પચ્ચુપ્પન્નં અજ્ઝત્તં બહિદ્ધા દિટ્ઠં વિઞ્ઞાતં રૂપં રૂપાયતનં રૂપધાતુ વણ્ણનિભા સનિદસ્સનં સપ્પટિઘં નીલં પીતક’’ન્તિ એવમાદીહિ અનેકેહિ નામેહિ. તેરસહિ વારેહીતિ રૂપકણ્ડે આગતે તેરસ નિદ્દેસવારે સન્ધાયાહ. દ્વેપઞ્ઞાસાય નયેહીતિ એકેકસ્મિં વારે ચતુન્નં ચતુન્નં વવત્થાપનનયાનં વસેન દ્વિપઞ્ઞાસાય નયેહિ. તથમેવાતિ અવિપરીતદસ્સિતાય અપ્પટિવત્તિયદેસનતાય ચ તથમેવ હોતિ. જાનામિ અબ્ભઞ્ઞાસિન્તિ વત્તમાનાતીતકાલેસુ ઞાણપ્પવત્તિદસ્સનેન અનાગતેપિ ઞાણપ્પવત્તિ વુત્તાયેવાતિ દટ્ઠબ્બા. વિદિત-સદ્દો અનામટ્ઠકાલવિસેસો વેદિતબ્બો ‘‘દિટ્ઠં સુતં મુત’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૩.૧૮૮; મ. નિ. ૧.૭-૮; સં. નિ. ૩.૨૦૮; અ. નિ. ૪.૨૩) વિય. ન ઉપટ્ઠાસીતિ અત્તત્તનિયવસેન ન ઉપગઞ્છિ. યથા રૂપારમ્મણાદયો ધમ્મા યંસભાવા યંપકારા ચ, તથા ને પસ્સતિ જાનાતિ ગચ્છતીતિ તથાગતોતિ એવં પદસમ્ભવો વેદિતબ્બો. કેચિ પન ‘‘નિરુત્તિનયેન પિસોદરાદિપક્ખેપેન વા દસ્સીસદ્દસ્સ લોપં, આગત-સદ્દસ્સ ચાગમં કત્વા તથાગતો’’તિ વણ્ણેન્તિ.

યં રત્તિન્તિ યસ્સં રત્તિયં. અચ્ચન્તસંયોગે ચેતં ઉપયોગવચનં. તિણ્ણં મારાનન્તિ કિલેસાભિસઙ્ખારદેવપુત્તસઙ્ખાતાનં તિણ્ણં મારાનં. અનુપવજ્જન્તિ નિદ્દોસતાય ન ઉપવજ્જં. અનૂનન્તિ પક્ખિપિતબ્બાભાવેન ન ઊનં. અનધિકન્તિ અપનેતબ્બાભાવેન ન અધિકં. સબ્બાકારપરિપુણ્ણન્તિ અત્થબ્યઞ્જનાદિસમ્પત્તિયા સબ્બાકારેન પરિપુણ્ણં. નો અઞ્ઞથાતિ ‘‘તથેવા’’તિ વુત્તમેવત્થં બ્યતિરેકેન સમ્પાદેતિ. તેન યદત્થં ભાસિતં, તદત્થનિપ્ફાદનતો યથા ભાસિતં ભગવતા, તથેવાતિ અવિપરીતદેસનતં દસ્સેતિ. ગદત્થોતિ એતેન તથં ગદતીતિ તથાગતોતિ દ-કારસ્સ ત-કારં કત્વા નિરુત્તિનયેન વુત્તન્તિ દસ્સેતિ. તથા ગતમસ્સાતિ તથાગતો. ગતન્તિ ચ કાયસ્સ વાચાય વા પવત્તીતિ અત્થો. તથાતિ ચ વુત્તે યં-તં-સદ્દાનં અબ્યભિચારિતસમ્બન્ધતાય યથાતિ અયમત્થો ઉપટ્ઠિતોયેવ હોતિ. કાયવાચાકિરિયાનઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞાનુલોમેન વચનિચ્છાયં કાયસ્સ વાચા, વાચાય ચ કાયો સમ્બન્ધભાવેન ઉપતિટ્ઠતીતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો આહ – ‘‘ભગવતો હી’’તિઆદિ. ઇમસ્મિં પન અત્થે તથાવાદિતાય તથાગતોતિ અયમ્પિ અત્થો સિદ્ધો હોતિ. સો પન પુબ્બે પકારન્તરેન દસ્સિતોતિ આહ – ‘‘એવં તથાકારિતાય તથાગતો’’તિ.

તિરિયં અપરિમાણાસુ લોકધાતૂસૂતિ એતેન યદેકે ‘‘તિરિયં વિય ઉપરિ અધો ચ સન્તિ લોકધાતુયો’’તિ વદન્તિ, તં પટિસેધેતિ. દેસનાવિલાસોયેવ દેસનાવિલાસમયો યથા ‘‘પુઞ્ઞમયં દાનમય’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૩.૩૦૫; ઇતિવુ. ૬૦; નેત્તિ. ૩૩). નિપાતાનં વાચકસદ્દસન્નિધાને તદત્થજોતનભાવેન પવત્તનતો ગત-સદ્દોયેવ અવગતત્થં અતીતત્થઞ્ચ વદતીતિ આહ – ‘‘ગતોતિ અવગતો અતીતો’’તિ. અથ વા અભિનીહારતો પટ્ઠાય યાવ સમ્બોધિ, એત્થન્તરે મહાબોધિયાનપટિપત્તિયા હાનટ્ઠાનસંકિલેસનિવત્તીનં અભાવતો યથા પણિધાનં, તથા ગતો અભિનીહારાનુરૂપં પટિપન્નોતિ તથાગતો. અથ વા મહિદ્ધિકતાય પટિસમ્ભિદાનં ઉક્કંસાધિગમેન અનાવરણઞાણતાય ચ કત્થચિપિ પટિઘાતાભાવતો યથા રુચિ, તથા કાયવાચાચિત્તાનં ગતાનિ ગમનાનિ પવત્તિયો એતસ્સાતિ તથાગતો. યસ્મા ચ લોકે વિધયુત્તગતપકારસદ્દા સમાનત્થા દિસ્સન્તિ, તસ્મા યથાવિધા વિપસ્સિઆદયો ભગવન્તો, અયમ્પિ ભગવા તથાવિધોતિ તથાગતો. યથા યુત્તા ચ તે ભગવન્તો, અયમ્પિ ભગવા તથા યુત્તોતિ તથાગતો. અથ વા યસ્મા સચ્ચં તત્વં તચ્છં તથન્તિ ઞાણસ્સેતં અધિવચનં, તસ્મા તથેન ઞાણેન આગતોતિ તથાગતોતિ એવમ્પિ તથાગતસદ્દસ્સ અત્થો વેદિતબ્બો.

‘‘પહાય કામાદિમલે યથા ગતા,

સમાધિઞાણેહિ વિપસ્સિઆદયો;

મહેસિનો સક્યમુની જુતિન્ધરો,

તથાગતો તેન તથાગતો મતો.

‘‘તથઞ્ચ ધાતાયતનાદિલક્ખણં,

સભાવસામઞ્ઞવિભાગભેદતો;

સયમ્ભુઞાણેન જિનોયમાગતો,

તથાગતો વુચ્ચતિ સક્યપુઙ્ગવો.

‘‘તથાનિ સચ્ચાનિ સમન્તચક્ખુના,

તથા ઇદપ્પચ્ચયતા ચ સબ્બસો;

અનઞ્ઞનેય્યેન યતો વિભાવિતા,

યાથાવતો તેન જિનો તથાગતો.

‘‘અનેકભેદાસુપિ લોકધાતુસુ,

જિનસ્સ રુપાયતનાદિગોચરે;

વિચિત્તભેદે તથમેવ દસ્સનં,

તથાગતો તેન સમન્તલોચનો.

‘‘યતો ચ ધમ્મં તથમેવ ભાસતિ,

કરોતિ વાચાયનુલોમમત્તનો;

ગુણેહિ લોકં અભિભુય્યિરીયતિ,

તથાગતો તેનપિ લોકનાયકો.

‘‘યથાભિનીહારમતો યથારુચિ,

પવત્તવાચા તનુચિત્તભાવતો;

યથાવિધા યેન પુરા મહેસિનો,

તથાવિધો તેન જિનો તથાગતો’’તિ. (દી. નિ. ટી. ૧.૭) –

સઙ્ગહગાથા મુખમત્તમેવ, કસ્મા? અપ્પમાદપદં વિય સકલકુસલધમ્મસમ્પટિપત્તિયા સબ્બબુદ્ધગુણાનં સઙ્ગાહકત્તા. તેનેવાહ – ‘‘સબ્બાકારેના’’તિઆદિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવ.

૧૭૧. દુતિયે ઉપ્પત્તીતિ પઠમાય જાતિયા નિબ્બત્તિં વત્વા અરિયાય જાતિયા નિબ્બત્તિં દસ્સેતું – ‘‘નિપ્ફત્તી’’તિ આહ. તદા હિસ્સ બુદ્ધભાવનિપ્ફત્તીતિ. ‘‘દુલ્લભો’’તિઆદિં વત્વા કારણસ્સ દૂરસમ્ભારભાવતો તત્થ કારણં દસ્સેન્તો ‘‘એકવાર’’ન્તિઆદિમાહ. ઇદં વુત્તં હોતિ – તત્થ વારગણના નામ માસસંવચ્છરકપ્પગણનાદિકા, કપ્પાનં એકં અસઙ્ખ્યેય્યં દ્વે અસઙ્ખ્યેય્યાનિ તીણિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિપિ પારમિયો પૂરેત્વાપિ બુદ્ધેન ભવિતું ન સક્કા, હેટ્ઠિમકોટિયા પન ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ કપ્પસતસહસ્સઞ્ચ નિરન્તરં દસ પારમિયો પૂરેત્વા બુદ્ધભાવં પત્તું સક્કા, ન ઇતો અઞ્ઞથાતિ ઇમિના કારણેન દુલ્લભો પાતુભાવો બુદ્ધાનન્તિ.

૧૭૨. તતિયે નિચ્ચં ન હોતીતિ અભિણ્હપ્પવત્તિકં ન હોતિ કદાચિદેવ સમ્ભવતો. યેભુય્યેન મનુસ્સા અચ્છરિયં દિસ્વા અચ્છરં પહરન્તિ, તં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘અચ્છરં પહરિત્વા પસ્સિતબ્બો’’તિ. સમન્નાગતત્તાતિ એતેન અચ્છરિયા ગુણધમ્મા એતસ્મિં સન્તીતિ અચ્છરિયોતિ દસ્સેતિ. અપિચ આદિતો પભુતિ અભિનીહારાવહો, તતો પરમ્પિ અનઞ્ઞસાધારણે ગુણધમ્મે આચિણ્ણવાતિ અચ્છરિયોતિ આહ – ‘‘આચિણ્ણમનુસ્સોતિપિ અચ્છરિયમનુસ્સો’’તિઆદિ. મહાબોધિઞાણમેવ મણ્ડભૂતં મહાબોધિમણ્ડો. સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણપદટ્ઠાનઞ્હિ મગ્ગઞાણં, મગ્ગઞાણપદટ્ઠાનઞ્ચ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં ‘‘મહાબોધી’’તિ વુચ્ચતિ. અનિવત્તકેનાતિ બોધિયા નિયતભાવાપત્તિયા મહાબોધિસત્તભાવતો અનિવત્તનસભાવેન. બુદ્ધકારકધમ્માનં પૂરણમ્પિ ન અઞ્ઞસ્સ કસ્સચિ આચિણ્ણન્તિઆદિના હેતુઅવત્થાય ફલાવત્થાય સત્તાનં ઉપકારાવત્થાય ચાતિ તીસુપિ અવત્થાસુ લોકનાથો અનઞ્ઞસાધારણાનં ગુણધમ્માનં આચિણ્ણતાય અચ્છરિયમનુસ્સો વુત્તોતિ દસ્સેતિ.

૧૭૩. ચતુત્થે કાલે કિરિયાતિ કાલકિરિયા. કતરસ્મિં કાલે કીદિસી કિરિયા. સામઞ્ઞજોતના હિ વિસેસે અવતિટ્ઠતિ, વિસેસત્થિના ચ વિસેસો અનુપ્પયોજિતબ્બોતિ આહ – ‘‘એકસ્મિં કાલે પાકટા કિરિયા’’તિ. કતરસ્મિં પન એકસ્મિં કાલે, કથઞ્ચ પાકટાતિ? કપ્પાનં સતસહસ્સાધિકાનિ અનેકાનિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ અભિક્કમિત્વા યથાધિપ્પેતમનોરથપારિપૂરિવસેન સમુપલદ્ધે એકસ્મિં કાલે, સદેવલોકે અતિવિય અચ્છરિયમનુસ્સસ્સ પરિનિબ્બાનન્તિ અચ્ચન્તપાકટા. અનુતાપકરાતિ ચેતોદુક્ખાવહા. દસસહસ્સચક્કવાળેસૂતિ વુત્તં તસ્સ બુદ્ધક્ખેત્તભાવેન પરિચ્છિન્નત્તા, તદઞ્ઞેસઞ્ચ અવિસયત્તા.

૧૭૪. પઞ્ચમે દુતિયસ્સ બુદ્ધસ્સાતિ દુતિયસ્સ સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધસ્સ અભાવા. સુતબુદ્ધો નામ સુતમયેન ઞાણેન બુજ્ઝિતબ્બસ્સ બુદ્ધત્તા. ચતુસચ્ચબુદ્ધો નામ ચતુન્નં અરિયસચ્ચાનં અનવસેસતો બુદ્ધત્તા. પચ્ચેકબુદ્ધો નામ પચ્ચેકં અત્તનોયેવ યથા ચતુસચ્ચસમ્બોધો હોતિ, એવં બુદ્ધત્તા. સમ્માસમ્બુદ્ધો એવ હિ યથા સદેવકસ્સ લોકસ્સ ચતુસચ્ચસમ્બોધો હોતિ, એવં સચ્ચાનિ અભિસમ્બુજ્ઝતિ. ચત્તારિ વા અટ્ઠ વા સોળસ વાતિ ઇદં કતમહાભિનીહારાનં મહાબોધિસત્તાનં પઞ્ઞાધિકસદ્ધાધિકવીરિયાધિકવિભાગવસેન વુત્તં. ‘‘પઞ્ઞાધિકાનઞ્હિ સદ્ધા મન્દા હોતિ, પઞ્ઞા તિક્ખા. સદ્ધાધિકાનં પઞ્ઞા મજ્ઝિમા હોતિ. વીરિયાધિકાનં પઞ્ઞા મન્દા, પઞ્ઞાનુભાવેન ચ સમ્માસમ્બોધિ અધિગન્તબ્બા’’તિ અટ્ઠકથાયં વુત્તં. અવિસેસેન પન વિમુત્તિપરિપાચનીયધમ્માનં તિક્ખમજ્ઝિમમુદુભાવેન તયોપેતે ભેદા યુત્તાતિ વદન્તિ. તિવિધા હિ બોધિસત્તા અભિનીહારક્ખણે ભવન્તિ ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુવિપઞ્ચિતઞ્ઞુનેય્યભેદેન. તેસુ ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ સમ્મુખા ચાતુપ્પદિકં ગાથં સુણન્તો તતિયપદે અપરિયોસિતેયેવ છહિ અભિઞ્ઞાહિ સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પત્તું સમત્થૂપનિસ્સયો હોતિ. દુતિયો સત્થુ સમ્મુખા એકં ગાથં સુણન્તો અપરિયોસિતેયેવ ચતુત્થપદે છહિ અભિઞ્ઞાહિ અરહત્તં પત્તું સમત્થૂપનિસ્સયો હોતિ. ઇતરો ભગવતો સમ્મુખા ચાતુપ્પદિકગાથં સુત્વા પરિયોસિતાય ગાથાય છહિ અભિઞ્ઞાહિ અરહત્તં પત્તું સમત્થૂપનિસ્સયો હોતિ. તયોપેતે વિના કાલભેદેન કતાભિનીહારા લદ્ધબ્યાકરણા પારમિયો પૂરેન્તો યથાક્કમં યથાવુત્તભેદેન કાલેન સમ્માસમ્બોધિં પાપુણન્તિ, તેસુ તેસુ પન કાલભેદેસુ અપરિપુણ્ણેસુ તે તે મહાસત્તા દિવસે દિવસે વેસ્સન્તરદાનસદિસં દાનં દેન્તાપિ તદનુરૂપં સીલાદિસેસપારમિધમ્મે આચિનન્તાપિ અન્તરા બુદ્ધા ભવિસ્સન્તીતિ અકારણમેતં. કસ્મા? ઞાણસ્સ અપરિપચ્ચનતો. પરિચ્છિન્નકાલનિપ્ફાદિતં વિય હિ સસ્સં પરિચ્છિન્નકાલે નિપ્ફાદિતા સમ્માસમ્બોધિ તદન્તરા સબ્બુસ્સાહેન વાયમન્તેનપિ ન સક્કા પાપુણિતુન્તિ પારમિપૂરી યથાવુત્તકાલવિસેસેન સમ્પજ્જતીતિ વેદિતબ્બં. સદ્ધિન્તિ સમાનકાલે.

અસહાયોતિ નિપ્પરિયાયતો વુત્તં. સહઅયનટ્ઠો હિ સહાયટ્ઠો. પટિપત્તિવસેન ભગવતા સહ સમં અયનં નામ કસ્સચિપિ નત્થેવ. હત્થાદિઅવયવતો પટિ પટિ મિનિતબ્બતો પટિમા વુચ્ચતિ અત્તભાવો. સમત્થો નામ નત્થીતિ દેવો વા મારો વા બ્રહ્મા વા કોચિ નત્થિ. પટિસમોતિ પટિનિધિભાવેન સમો. પટિભાગં દાતુન્તિ ‘‘ચત્તારો સતિપટ્ઠાના’’તિઆદિના વુત્તસ્સ ધમ્મભાગસ્સ ધમ્મકોટ્ઠાસસ્સ પટિપક્ખભૂતં કત્વા ભાગં કોટ્ઠાસં પટિવચનં દાતું સમત્થો નામ નત્થિ. નત્થિ એતસ્સ સીલાદિગુણેહિ પટિબિમ્બભૂતો પુગ્ગલોતિ અપ્પટિપુગ્ગલો. તેનાહ – ‘‘અઞ્ઞો કોચી’’તિઆદિ. તિસહસ્સિમહાસહસ્સીનં વિભાગો પરતો આવિ ભવિસ્સતિ. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

૧૭૫. છટ્ઠાદીસુ તસ્મિં પુગ્ગલેતિ સમ્માસમ્બુદ્ધે. તન્તિ પઞ્ઞાચક્ખુ. પાતુભૂતમેવ હોતિ તસ્સ સહસ્સ ઉપ્પજ્જનતો. ઉપ્પત્તીતિ ઉપ્પજ્જનં. નિપ્ફત્તીતિ પરિવુદ્ધિ. કીવરૂપસ્સાતિ કીદિસસ્સ. સાવકવિસયેવ હત્થગતં પઞ્ઞાચક્ખુ નામ દ્વિન્નં અગ્ગસાવકાનંયેવાતિ આહ – ‘‘સારિપુત્તત્થેરસ્સા’’તિઆદિ. સમાધિપઞ્ઞાતિ સમાધિસહગતા પઞ્ઞા. ‘‘સમાધિસંવત્તનિકા ખિપ્પનિસન્તિઆદિવિસેસાવહા પઞ્ઞા’’તિ કેચિ. આલોકોતિ પઞ્ઞાઆલોકો એવ. તથા ઓભાસો. તીણિપીતિ તીણિપિ સુત્તાનિ. લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકાનીતિ પુબ્બભાગપઞ્ઞાય અધિપ્પેતત્તા વુત્તં.

ઉત્તમધમ્માનન્તિ અત્તનો ઉત્તરિતરસ્સ અભાવેન સેટ્ઠધમ્માનં. દટ્ઠબ્બતો દસ્સનં, ભગવતો રૂપકાયો. તત્થપિ વિસેસતો રૂપાયતનં. તેનાહ – ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન દટ્ઠું લભતી’’તિ. નત્થિ ઇતો ઉત્તરન્તિ અનુત્તરં, તદેવ અનુત્તરિયં, દસ્સનઞ્ચ તં અનુત્તરિયઞ્ચાતિ દસ્સનાનુત્તરિયં. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. અયં પન પદવિસેસો – સુય્યતીતિ સવનં, ભગવતો વચનં. લબ્ભતીતિ લાભો, ભગવતિ સદ્ધા. સિક્ખિતબ્બતો સિક્ખા. સીલસમાધિપઞ્ઞાપરિચરણં પારિચરિયા, ઉપટ્ઠાનં. અનુસ્સરણં અનુસ્સતિ, સત્થુ ગુણાનુસ્સરણં. ઇમેસન્તિ યથાવુત્તાનં છન્નં અનુત્તરિયાનં. પાતુભાવો હોતીતિ તથાગતસ્સ પાતુભાવા તપ્પટિબદ્ધત્તા તબ્બિસયત્તા ચ પાતુભાવો હોતિ. ‘‘દસ્સનાનુત્તરિય’’ન્તિ ચ સદેવકે લોકે ઉત્તરિતરસ્સ ભગવતો રૂપસ્સ ન દસ્સનમત્તં અધિપ્પેતં, અથ ખો તસ્સ રૂપદસ્સનમુખેન અવેચ્ચપ્પસાદેન બુદ્ધગુણે ઓકપ્પેત્વા ઓગાહેત્વા દસ્સનં દટ્ઠબ્બં. તેનાહ – ‘‘આયસ્મા હી’’તિઆદિ. ઇદમ્પિ દસ્સનાનુત્તરિયન્તિ પુબ્બે વુત્તતો નિબ્બિસેસત્તા વુત્તં. દસબલં દસ્સનાય લભિત્વાતિ આનન્દત્થેરો વિય પસાદભત્તિમેત્તાપુબ્બકં દસબલં દસ્સનાય લભિત્વા. દસ્સનં વડ્ઢેત્વાતિ દસ્સનમુખેન પવત્તં વિપસ્સનાચારં વડ્ઢેત્વા. દસ્સનમુખેન યાવ અનુલોમઞાણં વિપસ્સનાચારં વડ્ઢેત્વા તદનન્તરં અટ્ઠમકમહાભૂમિં ઓક્કમન્તો દસ્સનં સોતાપત્તિમગ્ગં પાપેતિ નામ. ઇધ પરતો પવત્તં દસ્સનં દસ્સનમેવ નામ, મૂલદસ્સનં પન સચ્ચદસ્સનસ્સપિ કારણભાવતો દસ્સનાનુત્તરિયં નામ. એસ નયો સેસાનુત્તરિયેસુપિ.

દસબલે સદ્ધં પટિલભતીતિ સમ્માસમ્બુદ્ધે ભગવતિ સદ્ધં પટિલભતિ. તિસ્સો સિક્ખા સિક્ખિત્વાતિ તિસ્સો પુબ્બભાગસિક્ખા સિક્ખિત્વા. પરિચરતીતિ ઉપટ્ઠાનં કરોતિ. ‘‘ઇતિપિ સો ભગવા’’તિઆદિના બુદ્ધાનુસ્સતિવસેન અનુસ્સતિજ્ઝાનં ઉપ્પાદેત્વા તં પદટ્ઠાનં કત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેન્તો ‘‘અનુસ્સતિં વડ્ઢેત્વા’’તિ વુત્તો.

સચ્છિકિરિયા હોતીતિ પચ્ચક્ખકરણં હોતિ. મગ્ગક્ખણે હિ લબ્ભમાના પટિસમ્ભિદા ફલક્ખણે સચ્છિકતા નામ હોતિ તતો પરં અત્થાદીસુ યથિચ્છિતં વિનિયોગક્ખમભાવતો. ચતસ્સોતિ ગણનપરિચ્છેદો. પટિસમ્ભિદાતિ પભેદા. કસ્સ પન પભેદાતિ? ‘‘અત્થે ઞાણં અત્થપટિસમ્ભિદા’’તિઆદિવચનતો (વિભ. ૭૧૮-૭૨૧) ઞાણસ્સેતા પભેદા. તસ્મા ચતસ્સો પટિસમ્ભિદાતિ ચત્તારો ઞાણપ્પભેદાતિ અત્થો. અત્થપટિસમ્ભિદાતિ અત્થે પટિસમ્ભિદા, અત્થપભેદસ્સ સલક્ખણવિભાવનવવત્થાનકરણસમત્થં અત્થે પભેદગતં ઞાણન્તિ અત્થો. તથા ધમ્મપભેદસ્સ સલક્ખણવિભાવનવવત્થાનકરણસમત્થં ધમ્મે પભેદગતં ઞાણં ધમ્મપટિસમ્ભિદા. નિરુત્તિપભેદસ્સ સલક્ખણવિભાવનવવત્થાનકરણસમત્થં નિરુત્તાભિલાપે પભેદગતં ઞાણં નિરુત્તિપટિસમ્ભિદા. પટિભાનપભેદસ્સ સલક્ખણવિભાવનવવત્થાનકરણસમત્થં પટિભાને પભેદગતં ઞાણં પટિભાનપટિસમ્ભિદા.

અત્થેસુ ઞાણન્તિઆદીસુ અત્થોતિ સઙ્ખેપતો હેતુફલં. તઞ્હિ હેતુવસેન અરણીયં ગન્તબ્બં પત્તબ્બં, તસ્મા ‘‘અત્થો’’તિ વુચ્ચતિ. પભેદતો પન યં કિઞ્ચિ પચ્ચયુપ્પન્નં, નિબ્બાનં, ભાસિતત્થો, વિપાકો, કિરિયાતિ ઇમે પઞ્ચ ધમ્મા ‘‘અત્થો’’તિ વેદિતબ્બા. તં અત્થં પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ તસ્મિં પભેદગતં ઞાણં અત્થપટિસમ્ભિદા. ધમ્મોતિ સઙ્ખેપતો પચ્ચયો. સો હિ યસ્મા તન્તિ દહતિ વિદહતિ પવત્તેતિ ચેવ પાપેતિ ચ ઠપેતિ ચ, તસ્મા ‘‘ધમ્મો’’તિ વુચ્ચતિ. પભેદતો પન યો કોચિ ફલનિબ્બત્તકો હેતુ અરિયમગ્ગો ભાસિતં કુસલં અકુસલન્તિ પઞ્ચવિધોતિ વેદિતબ્બો, તં ધમ્મં પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ તસ્મિં ધમ્મે પભેદગતં ઞાણં ધમ્મપટિસમ્ભિદા.

અત્થધમ્મનિરુત્તાભિલાપે ઞાણન્તિ તસ્મિં અત્થે ચ ધમ્મે ચ સભાવનિરુત્તિસદ્દં આરમ્મણં કત્વા પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ તસ્મિં સભાવનિરુત્તિઅભિલાપે પભેદગતં ઞાણં. એવમયં નિરુત્તિપટિસમ્ભિદા સદ્દારમ્મણા નામ જાતા, ન પઞ્ઞત્તિઆરમ્મણા. કસ્મા? યસ્મા સદ્દં સુત્વા ‘‘અયં સભાવનિરુત્તિ, અયં ન સભાવનિરુત્તી’’તિ પજાનાતિ. પટિસમ્ભિદાપત્તો હિ ‘‘ફસ્સો’’તિ વુત્તે ‘‘અયં સભાવનિરુત્તી’’તિ જાનાતિ, ‘‘ફસ્સા’’તિ વા ‘‘ફસ્સ’’ન્તિ વા વુત્તે ‘‘અયં ન સભાવનિરુત્તી’’તિ જાનાતિ. વેદનાદીસુપિ એસેવ નયો. અયં પનેસ નામાખ્યાતોપસગ્ગાબ્યયપદમ્પિ જાનાતિયેવ સભાવનિરુત્તિયા યાથાવતો જાનનતો. ઞાણેસુ ઞાણન્તિ સબ્બત્થકઞાણં આરમ્મણં કત્વા પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ પભેદગતં ઞાણં.

ઇમા પન ચતસ્સો પટિસમ્ભિદા સેક્ખભૂમિયં અસેક્ખભૂમિયન્તિ દ્વીસુ ઠાનેસુ પભેદં ગચ્છન્તિ. અધિગમો પરિયત્તિ સવનં પરિપુચ્છા પુબ્બયોગોતિ ઇમેહિ પઞ્ચહિ કારણેહિ વિસદા હોન્તિ. અધિગમો નામ સચ્ચપ્પટિવેધો. પરિયત્તિ નામ બુદ્ધવચનં. તઞ્હિ ગણ્હન્તસ્સ પટિસમ્ભિદા વિસદા હોન્તિ. સવનં નામ ધમ્મસ્સવનં. સક્કચ્ચં ધમ્મં સુણન્તસ્સપિ હિ પટિસમ્ભિદા વિસદા હોન્તિ. પરિપુચ્છા નામ અટ્ઠકથા. ઉગ્ગહિતપાળિયા અત્થં કથેન્તસ્સપિ હિ પટિસમ્ભિદા વિસદા હોન્તિ. પુબ્બયોગો નામ પુબ્બયોગાવચરતા. હરણપચ્ચાહરણનયેન પટિપાકટકમ્મટ્ઠાનસ્સપિ પટિસમ્ભિદા વિસદા હોન્તીતિ. લોકિયલોકુત્તરા વાતિ એત્થ તિસ્સો પટિસમ્ભિદા લોકિયા, અત્થપટિસમ્ભિદા સિયા લોકિયા, સિયા લોકુત્તરાતિ એવં વિભજિત્વા અત્થો વેદિતબ્બો.

બુદ્ધુપ્પાદેયેવાતિ અવધારણેન બુદ્ધુપ્પાદે એવ લબ્ભનતો, અબુદ્ધુપ્પાદે અલબ્ભનતો અનઞ્ઞસાધારણો પટિવેધો અધિપ્પેતો. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘મહતો ચક્ખુસ્સા’’તિઆદીસુ પઞ્ઞામહત્તાદિકમ્પિ અનઞ્ઞસાધારણમેવ અધિપ્પેતન્તિ દટ્ઠબ્બં. તથા વિજ્જાવિમુત્તિફલસચ્છિકિરિયાદયોપિ પરેસં તબ્ભાવાવહા દટ્ઠબ્બા. યા કાચિ ધાતુયો લોકિયા લોકુત્તરા વા, સબ્બા તા ઇમાહેવ સઙ્ગહિતા, એત્થેવ અન્તોગધાતિ વુત્તં – ‘‘ઇમાવ અટ્ઠારસ ધાતુયો નાનાસભાવતો નાનાધાતુયો’’તિ. સ્વાયમત્થો અનેકધાતુનાનાધાતુઞાણવિભઙ્ગેન (વિભ. ૭૫૧) દીપેતબ્બો. ‘‘સચ્છિકિરિયા’’તિ વુત્તત્તા ‘‘વિજ્જાતિ ફલે ઞાણ’’ન્તિ વુત્તં.

૧૮૭. યસ્મા ચક્કતિ અપરાપરં પરિવત્તતીતિ ચક્કં, તસ્મા ઇરિયાપથાપિ અપરાપરં પરિવત્તનટ્ઠેન ચક્કસદિસત્તા ચક્કન્તિ વુત્તા, તથા પતિરૂપદેસવાસાદિસમ્પત્તિયો. તતો પટ્ઠાય ધમ્મચક્કં અભિનીહરતિ નામાતિ એત્થ તદા મહાસત્તો અત્તાનં અભિનીહારયોગં કરોન્તો ‘‘ધમ્મચક્કં અભિનીહરતિ નામા’’તિ વુત્તો તતો પટ્ઠાય ધમ્મચક્કાભિનીહારવિબન્ધકરધમ્માનુપ્પજ્જનતો. અભિનીહટં નામાતિ એત્થપિ અયમેવ નયો. અરહત્તમગ્ગં પટિવિજ્ઝન્તોપિ ધમ્મચક્કં ઉપ્પાદેતિયેવ નામ તદત્થં ઞાણં પરિપાચેતીતિ કત્વા. અરહત્તફલક્ખણે ધમ્મચક્કં ઉપ્પાદિતં નામ તસ્મિં ખણે ધમ્મચક્કસ્સ ઉપ્પાદનાય કાતબ્બકિચ્ચસ્સ કસ્સચિ અભાવા. પટિવેધઞાણઞ્હિ ઇધ ‘‘ધમ્મચક્ક’’ન્તિ અધિપ્પેતં. ઇદાનિ દેસનાઞાણવસેન ધમ્મચક્કં દસ્સેતું – ‘‘કદા પવત્તેતિ નામા’’તિઆદિમાહ. ન કેવલં થેરસ્સેવ, અથ ખો સબ્બેસમ્પિ સાસનિકાનં ધમ્મકથા ભગવતો ધમ્મદેસના ચતુન્નં અરિયસચ્ચાનં ચતુન્નઞ્ચ એકત્તાદિનયાનં અવિરાધનતોતિ દસ્સેતું – ‘‘યો હિ કોચિ ભિક્ખુ વા’’તિઆદિ આરદ્ધં. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

એકપુગ્ગલવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.