૯. નવમો પરિચ્છેદો

પુઞ્ઞવિપાકપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૫૬૦-૨. બાત્તિંસપાકચિત્તાનિ, લોકિકાનેવ યાનિ હિ;

એતેસં પાકચિત્તાનં, પટિસન્ધિપવત્તિસુ.

યાનિ લોકિકાનિ એવ બાત્તિંસ પાકચિત્તાનિ હોન્તિ, એતેસં પાકચિત્તાનં પુઞ્ઞાપુઞ્ઞાદિસઙ્ખારા ભવાદીસુ યોનિગતિવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિસત્તાવાસેસુ પટિસન્ધિપવત્તીસુ યથા યેન પકારેન પચ્ચયા હોન્તિ એવ, ઇમેસં વિપાકચિત્તાનં તેપિ સઙ્ખારા ભવાદીસુ યોનિગતિવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિસત્તાવાસેસુ પટિસન્ધિપવત્તીસુ તથા તેન પકારેન વિભાવિના પણ્ડિતેન વિઞ્ઞાતબ્બા. તયો ભવા ચતસ્સો ચ યોનિયો કામભવરૂપભવઅરૂપભવવસેન તયો ભવા, અણ્ડજજલાબુજસંસેદજઓપપાતિકયોનિવસેન ચતસ્સો ચ યોનિયો, નિરયગતિતિરચ્છાનગતિપેતગતિમનુસ્સગતિદેવગતિવસેન ગતિપઞ્ચકં, સન્ધિસઞ્ઞાય પટિસન્ધિસઞ્ઞાય નાનત્તા નાનાભાવતો, કાયસ્સાપિ ચ રૂપકાયસ્સાપિ ચ નાનત્તા નાનાભાવતો કામસુગતિયો, નાના અત્તા સભાવો એતસ્સાતિ નાનત્તા, નાનત્તો રૂપકાયો એતેસન્તિ નાનત્તકાયા, નાના સભાવો એતસ્સાતિ નાનત્તા, નાનત્તાયેવ સઞ્ઞા નાનત્તસઞ્ઞા, સા એતેસં અત્થીતિ નાનત્તસઞ્ઞી નામ, પઠમજ્ઝાનભૂમિ ચ ચતુરાપાયભૂમિયો ચ નાનત્તકાયએકત્તસઞ્ઞી નામ, દુતિયજ્ઝાનભૂમિ એકત્તકાયનાનત્તસઞ્ઞી નામ, તતિયજ્ઝાનભૂમિવેહપ્ફલભૂમિસુદ્ધાવાસભૂમિયો એકત્તકાયએકત્તસઞ્ઞી નામ, હેટ્ઠા ઠિતા રૂપેહિ સદ્ધિં સત્તવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો, તિટ્ઠન્તિ વિઞ્ઞાણાનિ એત્થાતિ ઠિતિયો, વિઞ્ઞાણાનં ઠિતિયો વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો, વિઞ્ઞાણસ્સ અભાવતો અસઞ્ઞીભૂમિ ન ગય્હતે, ચતુત્થારુપ્પભૂમિ ચ પટુવિઞ્ઞાણાભાવતો ન ગય્હતે. સત્તાવાસવસેન અસઞ્ઞીભૂમિં, ચતુત્થારુપ્પભૂમિઞ્ચ પન ગહેત્વા તે સત્તાવાસા નવ એવ હોન્તિ.

૫૬૩-૮. કામે પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારસઞ્ઞિતા અટ્ઠ ચેતના પૂરેન્તિ અત્તનો કારકં પૂરેન્તિ ચ, અજ્ઝાસયં પુજ્જઞ્ચ ભવં નિબ્બત્તેન્તીતિ પુઞ્ઞાનિ, અભિસઙ્ખરોન્તિ વિપાકં, કમ્મજરૂપઞ્ચાતિ અભિસઙ્ખારા, પુઞ્ઞાનિ એવ અભિસઙ્ખારા પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારા, તેયેવ સઞ્ઞિતા પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારસઞ્ઞિતા, કામે પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારસઞ્ઞિતા અટ્ઠ ચેતના. નવન્નં પાકચિત્તાનં ઉપેક્ખાયુત્તાહેતુકમહાવિપાકવસેન નવન્નં પાકચિત્તાનં કામસુગતિયં પન નાના વત્તમાનચેતનાખણતો પરં ખણં એતસ્સાતિ નાનાખણં, તં એવ નાનક્ખણિકં, તમેવ કમ્મં નાનક્ખણિકકમ્મં, વત્તમાનચેતનાતો પરા અતીતચેતનાતિ અત્થો. બલવા નિસ્સયપચ્ચયો ઉપનિસ્સયપચ્ચયો, બલવત્થો ચેત્થ ઉપ-સદ્દો, બલવપચ્ચયોતિ અત્થો, નાનક્ખણિકકમ્મપચ્ચયવસેન બલવપચ્ચયવસેન ચાતિ અત્થો. દ્વેધા દ્વીહિ પકારેહિ તેસં પટિસન્ધિયં પચ્ચયા ભવન્તિ, તા અટ્ઠ કામાવચરમહાકુસલચેતના ઉપેક્ખાસહિતાહેતુમનોવિઞ્ઞાણધાતુયા વિના ઉપેક્ખાસહગતાહેતુમનોવિઞ્ઞાણધાતું વજ્જેત્વા પરિત્તપાકાનં ચક્ખુસોતઘાનજિવ્હાકાયસમ્પટિચ્છનસોમનસ્સયુત્તાહેતુકકુસલવિપાકાનં દ્વેધા નાનક્ખણિકકમ્મૂપનિસ્સયપચ્ચયેહિ પવત્તિયં પચ્ચયા હોન્તિ. તાયેવ ચેતના તા એવ અટ્ઠ કામાવચરમહાકુસલચેતના રૂપભવે પઞ્ચન્નં પાકચિત્તાનં કુસલવિપાકચિત્તાનં ચક્ખુસોતસમ્પટિચ્છનસોમનસ્સયુત્તઉપેક્ખાયુત્તસન્તીરણાનં દ્વેધા નાનક્ખણિકકમ્મૂપનિસ્સયપચ્ચયેહિ પવત્તિયં પચ્ચયા હોન્તિ. અટ્ઠન્નં તુ પરિત્તાનં, કામે દુગ્ગતિયં તથા અટ્ઠન્નં પરિત્તાનં કુસલવિપાકાનં ચક્ખુસોતઘાનજિવ્હાકાયસમ્પટિચ્છનાનં, દ્વિન્નં સન્તીરણાનઞ્ચ પવત્તે પવત્તિક્ખણે પચ્ચયા હોન્તિ, પટિસન્ધિયં પટિસન્ધિક્ખણે પન પચ્ચયા ન હોન્તિ. વુત્તપ્પકારાવ કામે સુગતિયં યથાવુત્તપ્પકારાવ અટ્ઠ કામાવચરમહાકુસલચેતના કામસુગતિયં તથા સોળસન્નં કુસલવિપાકાનં પવત્તે પવત્તિક્ખણે દ્વેધા નાનક્ખણિકકમ્મૂપનિસ્સયપચ્ચયેહિ પચ્ચયા હોન્તિ, પવત્તે પવત્તિક્ખણે સત્તન્નં કુસલવિપાકાનં પચ્ચયા હોન્તિ. પટિસન્ધિયં પટિસન્ધિક્ખણે નવન્નં કુસલવિપાકચિત્તાનં પચ્ચયા હોન્તિ.

૫૬૯-૭૪. રૂપે પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારા, રૂપાવચરભૂમિયં પઞ્ચન્નં પાકચિત્તાનં પટિસન્ધિયં પટિસન્ધિક્ખણે પચ્ચયા હોન્તિમાપુઞ્ઞસઙ્ખારા, કામે દુગ્ગતિયં દ્વિધા ઇમે અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારા, ઇમા કુસલપટિપક્ખા ઉદ્ધચ્ચવજ્જા એકાદસ ચેતના કામદુગ્ગતિયં એકસ્સ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણસ્સ પટિસન્ધિયં પટિસન્ધિક્ખણે દ્વિધા નાનક્ખણિકકમ્મૂપનિસ્સયપચ્ચયેહિ પચ્ચયા હોન્તિ. દ્વાદસ અકુસલચેતના પવત્તે પવત્તિક્ખણે એવ છન્નં ચક્ખુસોતઘાનજિવ્હાકાયસમ્પટિચ્છનાનં અકુસલવિપાકાનં પચ્ચયા હોન્તિ, પટિસન્ધિયં પટિસન્ધિક્ખણે પચ્ચયા નો હોન્તિ. સત્તન્નમ્પિ ભવન્તેવ પવત્તે પવત્તિક્ખણે પટિસન્ધિયં પટિસન્ધિક્ખણે અકુસલવિપાકાનિ સત્તન્નં ચક્ખુસોતઘાનજિવ્હાકાયસમ્પટિચ્છનસન્તીરણાનં પચ્ચયા ભવન્તિ. કામે સુગતિયં તેસં, સત્તન્નમ્પિ તથેવ ચ દ્વાદસાકુસલચેતના કામે સુગતિયં તથેવ ચ તેસં સત્તન્નં અકુસલવિપાકાનં પવત્તે પવત્તિક્ખણે પચ્ચયા હોન્તિ, પટિસન્ધિયં પટિસન્ધિક્ખણે પચ્ચયા ન હોન્તિ. વિઞ્ઞાણાનં ચતુન્નમ્પિ, તેસં રૂપભવે તથા તાયેવ દ્વાદસાકુસલચેતના રૂપભવે તેસં ચતુન્નં અકુસલવિપાકાનં ચક્ખુસોતસમ્પટિચ્છનસન્તીરણસઙ્ખાતાનં વિઞ્ઞાણાનં તથા પવત્તે પવત્તિક્ખણે પચ્ચયા હોન્તિ, પટિસન્ધિયં પટિસન્ધિક્ખણે પચ્ચયા ન હોન્તિ. સો ચ કામભવેનિટ્ઠરૂપાદિઉપલદ્ધિયં સો ચ અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો કામભવે અનિટ્ઠરૂપાદિઉપલદ્ધિયં અમનાપરૂપાદીનિ આરમ્મણાનિ ઉપલદ્ધિયં તેસં ચતુન્નં અપુઞ્ઞજાનં વિઞ્ઞાણાનં પચ્ચયો હોતિ. હિ સચ્ચં ‘‘સો ચ કામભવેનિટ્ઠ-રૂપાદિઉપલદ્ધિય’’ન્તિઆદિકં વચનં. અનિટ્ઠરૂપાદયો નામ વિસયા બ્રહ્મલોકે ન વિજ્જરે ન વિજ્જન્તિ.

૫૭૫-૬. તથેવાનેઞ્જસઙ્ખારો ન ઇઞ્જતિ ન ફન્દતિ ન ચલતીતિ આનેઞ્જં, આનેઞ્જઞ્ચ તં સઙ્ખારો ચાતિ આનેઞ્જસઙ્ખારો, તથા એવ આનેઞ્જસઙ્ખારો અરૂપાવચરભૂમિયં ચતુન્નં પાકચિત્તાનં પવત્તે પવત્તિક્ખણે પટિસન્ધિયં પટિસન્ધિક્ખણે પચ્ચયો હોતિ. ભવેસ્વેતે ભવેસુ એતે વુત્તપ્પકારા પચ્ચયા વુત્તપ્પકારેન પટિસન્ધિપવત્તીસુ યથા ચ યેન યેન ચ પકારેન નાનક્ખણિકકમ્મૂપનિસ્સયપચ્ચયેહિ પચ્ચયા હોન્તિ, તેન પચ્ચયા તથા તેન તેન પકારેન વિભાવિના વિજાનન્તેન પણ્ડિતેન ઞેય્યા.

૫૭૭. એસેવ ચ નયો ઞેય્યો, યોનિઆદીસુ યોનિગતિવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિસત્તાવાસેસુ એસેવ ચ નયો ભવેસુ મયા વુત્તો એવ નયો પણ્ડિતેન ઞેય્યો. તત્રિદં તત્ર ભવેસુ આદિતો પટ્ઠાય વુત્તં ઇદં વચનં મુખમત્તનિદસ્સનં ઉપાયમત્તદીપનં હોતિ.

૫૭૮-૮૧. અવિસેસેન પુઞ્ઞાભિ-સઙ્ખારો દ્વિભવેસુપિ કામપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારવસેન, રૂપપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારવસેન ચ પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો અવિસેસેન સમાનભાવેન દ્વીસુ ભવેસુ કામરૂપભવેસુ પટિસન્ધિં દત્વા સો સઙ્ખારો સબ્બપાકં જનેતિ નિબ્બત્તેતિ. તથા ચતૂસુ વિઞ્ઞેય્યો, અણ્ડજાદીસુ યોનિસુ દ્વિભવેસુ પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો વિય તથા ચતૂસુ અણ્ડજાદીસુ સો પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો પણ્ડિતેન ઞેય્યો. ‘‘અણ્ડજાદીસૂ’’તિ વચનં પદુમપચ્ચેકબુદ્ધાનં મનુસ્સત્તં સન્ધાય વુત્તં. બહુદેવમનુસ્સાનં વસેન દ્વીસુ ગતીસુ એવ ચ તથા સો પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો પણ્ડિતેન ઞેય્યો. તથા નાનત્તકાયાદિ-વિઞ્ઞાણાનં ઠિતીસુપિ નાનત્તકાયનાનત્તસઞ્ઞીનાનત્તકઆયએકત્તસઞ્ઞી એકત્તકાયનાનત્તસઞ્ઞી એકત્તકાયએકત્તસઞ્ઞીનં વસેન ચતૂસુ વિઞ્ઞાણટ્ઠિતીસુ સો પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો પણ્ડિતેન ઞેય્યો. નાનત્તકાયનાનત્તસઞ્ઞીનાનત્તકાયએકત્તસઞ્ઞીએકત્તકાયનાનત્તસઞ્ઞીએકત્તકાયએકત્તસઞ્ઞીનં વસેન વુત્તપ્પકારસ્મિં ચતુબ્બિધે સત્તાવાસે તથા સો પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો પણ્ડિતેન ઞેય્યો. એવં ઇમિના મયા વુત્તપ્પકારેન પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો ભવાદીસુ ભવયોનિગતિવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિસત્તાવાસેસુ યથારહં સોળસન્નં કામકુસલપાકાનં, પઞ્ચન્નં રૂપપાકાનઞ્ચાતિ એકવીસતિપાકાનં દ્વિધા નાનક્ખણિકકમ્મૂપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો હોતિ.

૫૮૨-૩. કામે અપુઞ્ઞસઙ્ખારો કામભવે અણ્ડજજલાબુજસંસેદજઓપપાતિકયોનિવસેન અણ્ડજાદીસુ યોનીસુ નિરયગતિપેતગતિતિરચ્છાનગતિવસેન તીસુ ગતીસુ નાનત્તકાયએકત્તસઞ્ઞીવસેન એકિસ્સા વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયા નાનત્તકાયએકત્તસઞ્ઞીવસેન ચ એકસ્મિં પન સત્તાવાસે દ્વિધા નાનક્ખણિકકમ્મૂપનિસ્સયપચ્ચયેહિ પવત્તે પવત્તિક્ખણે પટિસન્ધિયં પટિસન્ધિક્ખણે સો અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો પચ્ચયો હોતિ.

૫૮૪-૬. તથેવાનેઞ્જસઙ્ખારો તથા એવ આનેઞ્જસઙ્ખારો, એકારૂપભવે એકસ્મિં અરૂપભવે એકિસ્સા ઓપપાતિકયોનિયા ચેવ એકિસ્સા દેવગતિયાપિ ચ આકાસાનઞ્ચાયતનભૂમિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનભૂમિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનભૂમિવસેન તીસુ એવ ચિત્તટ્ઠિતીસુ ચતુન્નં અરૂપભૂમીનં વસેન ચતુબ્બિધે સત્તાવાસે ચતુન્નં અરૂપપાકચિત્તાનં દ્વેધા નાનક્ખણિકકમ્મોપનિસ્સયપચ્ચયેહિ સો આનેઞ્જાભિસઙ્ખારો પચ્ચયો હોતિ. પટિસન્ધિપવત્તીનં, વસેનેવં ભવાદીસુ એવં ઇમિના મયા વુત્તપ્પકારેન પટિસન્ધિપવત્તીનં વસેન ભવાદીસુ યથા યે સઙ્ખારા એસં પાકચિત્તાનં પચ્ચયા હોન્તિ, તથા તે સઙ્ખારા એવં ઇમિના મયા વુત્તપ્પકારેન પણ્ડિતેન વિજાનિતબ્બા.

૫૮૭-૯૦. ન રૂપારૂપધમ્માનં, સઙ્કન્તિ પન વિજ્જતિ રૂપધમ્માનં, ચિત્તચેતસિકસઙ્ખાતાનં નામધમ્માનઞ્ચ સઙ્કન્તિ પન સઙ્કમનં પન ન વિજ્જતિ. સઙ્કન્તિભાવે અસતિ અતીતભવતો ઇધ ઇમસ્મિં ભવે રૂપધમ્માનં સઙ્કમનભાવે અસતિ પટિસન્ધિચિત્તં કથં કેન પકારેન સિયા ભવેય્ય? નત્થિ ચિત્તસ્સ સઙ્કન્તિ, અતીતભવતો ઇધ ઇમસ્મિં ભવે ચિત્તસ્સ સઙ્કન્તિ સઙ્કમનં નત્થિ, તતો અતીતભવતો અતીતં હેતું વિના વજ્જેત્વા ઇધ ઇમસ્મિં ભવે ચિત્તસ્સ પાતુભાવો ન વિજ્જતિ. સુલદ્ધપચ્ચયં રૂપારૂપમત્તં સુટ્ઠુ લદ્ધપચ્ચયં રૂપનામમત્તં જાયતિ. એવં ઇમિના મયા વુત્તપ્પકારેન પચ્ચયં લભિત્વા ઉપ્પજ્જમાનં રૂપારૂપમત્તં રૂપનામમત્તં જાયતિ. એવં ઇમિના મયા વુત્તપ્પકારેન પચ્ચયં લભિત્વા ઉપ્પજ્જમાનં રૂપારૂપમત્તં ભવન્તરં અઞ્ઞભવં પટિસન્ધિં ઉપેતિ ઉપગચ્છતિ. ઇતિ વચનં સમઞ્ઞાય લોકિયવોહારેન પવુચ્ચતે, સત્તો વા નત્થિ, સત્તો જીવોતિ વેવચનં, અત્તા વાપિ ન વિજ્જતિ.

૫૯૧-૯. તસ્સિદં પાકટં કત્વા, પટિસન્ધિક્કમં પન તસ્સ સત્તસ્સ ઇદં પટિસન્ધિક્કમં સુદુબ્બુધં અતિદુબ્બિજાનં પાકટં કત્વા અહં દસ્સયિસ્સામિ, તમેતં પટિસન્ધિક્કમં સાધુ સાધુકં નિબોધથ, સાધુ સાધુકં મનસિ કરોથ, વિવિધેસુ આરમ્મણેસુ લોભવસેન ચિત્તં અનામેત્વા વજિરમઞ્જૂસાય અનગ્ઘમણિરતનં પક્ખિપન્તો વિય ચિત્તે ઠપેત્વાતિ અત્થો. અતીતસ્મિં ભવે તસ્સ, આસન્નમરણસ્સ હિઇતો ભવતો અતીતસ્મિં ભવે આસન્નમરણસ્સ તસ્સ સરીરસ્મિં આતપે પક્ખિત્તં હરિતં તાલપણ્ણં વિય સુસ્સમાને સતિ ચક્ખુન્દ્રિયાદિકે ઇન્દ્રિયે નટ્ઠે હદયવત્થુમત્તસ્મિં ઠિતે કાયપ્પસાદિકે વિઞ્ઞાણે તસ્મિં ખણે વત્થુસન્નિસ્સિતં હદયવત્થુનિસ્સિતં. ‘‘ચિત્ત’’ન્તિ વચનં ભવઙ્ગમનોદ્વારાવજ્જનજવનં સન્ધાય વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. પુબ્બાનુસેવિતન્તિ ઇતો કાલા પુબ્બકાલે તેન પન અનુસેવિતં અનુચિણ્ણં પુઞ્ઞં કમ્મં વા અપુઞ્ઞં એવ વા કમ્મં કમ્મનિમિત્તં ગતિનિમિત્તં વા કમ્મફલેન દ્વારેસુ પચ્ચુપટ્ઠિતં આલમ્બિત્વા મનોદ્વારાવજ્જનજવનવસેન સેવિતચિત્તં પવત્તતિ. એવં ઇમિના મયા વુત્તપ્પકારેન પવત્તમાનં તં વિઞ્ઞાણં તં જવનચિત્તં લદ્ધપચ્ચયં લદ્ધારમ્મણપચ્ચયં. અવિજ્જાય પટિચ્છન્નાદીનવે વિસયેતિ અકુસલજવને જવિતે તસ્સ જવનસ્સ અવિજ્જાય અપ્પટિચ્છન્નદોસે તસ્મિં કમ્માદિકે આરમ્મણે કુસલજવને જવિતે તતો ચિત્તવીથિતો પુબ્બભાગે પવત્તાય અવિજ્જાય પટિચ્છન્નદોસે તસ્મિં કમ્માદિકે આરમ્મણે. તણ્હાતિ અકુસલજવનેન સહજો લોભો, અકુસલજવને વા જવિતે તતો વીથિચિત્તતો પુબ્બભાગે પવત્તો લોભો તણ્હા. નમેતીતિ અઞ્ઞં આરમ્મણં અગ્ગાહાપેત્વા દળ્હગ્ગાહવસેન તં એવ કમ્મનિમિત્તગતિનિમિત્તસઙ્ખાતં આરમ્મણં ગણ્હાપેતીતિ અત્થો. સહજા સઙ્ખારા પન તસ્સ ચિત્તસ્સ સહજા એકતો જાતા ચેતના પન તસ્મિં યેવારમ્મણે ખિપન્તિ પવત્તન્તિ. ઇમસ્મિં પચ્ચુપ્પન્નભવે એકસન્તતિવસા પવત્તાય તણ્હાય નમીયમાનં તં વિઞ્ઞાણં ઓરિમા તીરમ્હા રજ્જુકં આલમ્બિત્વા માતિકાતિક્કમો પુરિસો વિય એતં પુરિમં નિસ્સયભૂતં હદયવત્થું જહતિ છડ્ડેતિ, ચુતિચિત્તં ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝતીતિ અત્થો. અપરં કમ્મસમ્ભૂતં નિસ્સયં અપરં અઞ્ઞકમ્મતો સમ્ભૂતં નિસ્સયભૂતં હદયવત્થું લભિત્વા વા અલભિત્વાપિ વા આરમ્મણાદીહિ પચ્ચયેહિ તં પટિસન્ધિસઙ્ખાતં માનસં પવત્તતિ. ‘‘લભિત્વા’’તિ વચનં કામરૂપભવં સન્ધાય વુત્તં. ‘‘અલભિત્વા’’તિ વચનં અરૂપભવં સન્ધાય વુત્તં. એત્થ એતેસુ ચિત્તેસુ પુરિમં ‘‘જહતી’’તિ વચનેન વુત્તઞ્ચેવ ચિત્તં, ચુતિચિત્તં પચ્છિમં ‘‘આરમ્મણાદીહિ પચ્ચયેહિ પવત્તતી’’તિ વચનેન વુત્તઞ્ચેવ ચિત્તં પટિસન્ધિચિત્તં પણ્ડિતેન વેદિતબ્બં.

૬૦૦-૬. તદેતં તં એતં પટિસન્ધિચિત્તં પુરિમા ભવતો ઇધ ઇમસ્મિં પચ્છિમભવે નાપિ આગતં, કમ્માદિઞ્ચ હેતું વિના વજ્જેત્વા પટિસન્ધિચિત્તં પાતુભૂતં ન ચેવ તં એત્થ એતસ્મિં વચને એતસ્સ પટિસન્ધિચિત્તસ્સ પુરિમા ભવતો ઇધ ઇમસ્મિં પચ્ચુપ્પન્નભવે અનાગમને અતીતભવહેતૂહિ અતીતભવે કમ્માદિપચ્ચયેહિ એતસ્સ પટિસન્ધિચિત્તસ્સ સમ્ભવે. પટિઘોસદીપમુદ્દાદી, ભવન્તેત્થ નિદસ્સના એત્થ એતસ્મિં તસ્સ પટિસન્ધિચિત્તસ્સ અતીતભવતો અનાગમને અતીતભવે હેતૂહિ સમ્ભવે પટિઘોસદીપમુદ્દાદિઅત્થનિદસ્સના ઉપમા ભવન્તિ. અઞ્ઞત્ર અઞ્ઞસ્મિં પટિઘોસાદીનં અત્થાનં પવત્તિટ્ઠાને આગન્ત્વા સદ્દાદિહેતુકા સદ્દાદયો પચ્ચયા હોન્તિ યથા. ઇદં વુત્તં હોતિ – ઇમસ્મિં ઠાને જનેહિ પવત્તાપિતા સદ્દદીપમુદ્દાદયો અત્થા પબ્બતન્તરાદીસુ અઞ્ઞેસુ ઠાનેસુ પવત્તાનં પટિઘોસદીપમુદ્દાદીનં અત્થાનં હેતુકા હોન્તિ. તેસુ સદ્દાદીસુ પચ્ચયેસુ સન્તેસુ યે તે પટિઘોસાદયો હોન્તિ, અસન્તેસુ ન હોન્તિ યથા, એવમેવ ચ વિઞ્ઞાણં અતીતભવતો પચ્ચુપ્પન્નભવવિઞ્ઞાણવસેન પવત્તં વિઞ્ઞાણં વિભાવિના વેદિતબ્બં. સન્તાનબન્ધતો સન્તાનબન્ધવસેન એકતા અતીતભવપચ્ચુપ્પન્નભવવિઞ્ઞાણવસેન પવત્તસ્સ વિઞ્ઞાણસ્સ એકીભાવો નત્થિ, નાનતાપિ તસ્સ વિઞ્ઞાણસ્સ નાનાભાવોપિ પચ્ચેકભાવો અપિ. સતિ સન્તાનબન્ધે તુ, એકન્તેનેકતા સિયા સન્તાનબન્ધે સતિ એકન્તેન તસ્સ વિઞ્ઞાણસ્સ એકતા એકીભાવો સિયા ભવેય્ય, ખીરસભાવતો પગ્ઘરણસભાવતો ખીરતો સમ્ભૂતં ઘનસભાવં કદાચિપિ કિસ્મિઞ્ચિપિ કાલે ન ભવેય્ય, સબ્બદા પગ્ઘરણસભાવખીરમેવ ભવેય્યાતિ અત્થો. અથાપિ અપરો નયોપિ સા એકન્તનાનતા તસ્સ વિઞ્ઞાણસ્સ સો એકન્તનાનાભાવો યદિ ભવેય્ય, ખીરસામિકો સો પુગ્ગલો દધિસામિ ન ભવેય્ય. ખીરકાલે ખીરસ્સ ઇસ્સરભૂતો સામિકો પગ્ઘરણસભાવં જહિત્વા દધિસ્સ ઉપ્પજ્જમાનકાલે તસ્સ દધિસ્સ ઇસ્સરો ન ભવેય્ય, તતો ખીરસામિકો અઞ્ઞો પુગ્ગલો તસ્સ દધિસ્સ અનિસ્સરો અસામિકો ભવેય્યાતિ અત્થો. યસ્મા કારણા એત્થ એતસ્મિં પટિસન્ધિક્કમવિનિચ્છયે એકન્તએકતાપિ વા એકન્તનાનતાપિ વા સમયઞ્ઞુના વિઞ્ઞુના ન ચેવ ઉપગન્તબ્બા.

૬૦૭-૧૦. એવં ઇમિના મયા વુત્તપ્પકારેન અસઙ્કન્તિપાતુભાવે સઙ્કન્તિપાતુભાવરહિતે ભવે સતિ ઇમસ્મિં મનુસ્સત્તભાવે ખન્ધાદિસમતા અભિસમ્ભૂતા યે ખન્ધા હોન્તિ, એતેસં ઇધ ઇમસ્મિં મનુસ્સત્તભાવે નિરુદ્ધત્તા ઇધ ઇમસ્મિં મનુસ્સત્તભાવે જનેહિ કતસ્સ તસ્સ કમ્મસ્સ ફલહેતુનો ફલસ્સ પચ્ચયભૂતસ્સ પરત્થ પરસ્મિં લોકે આગમતો ચેવ એવં અઞ્ઞસ્સ સત્તસ્સ અઞ્ઞતો કમ્મતો હિ તતો સત્તતો અઞ્ઞેન સત્તેન કતતો અઞ્ઞતો ચેવ કમ્મતો તં ફલં સિયા ભવેય્ય, ‘‘અઞ્ઞસ્સ સત્તસ્સા’’તિ વચનેન તિત્થિયસત્તસ્સપિ કમ્મં અઞ્ઞસ્સ ચ ફલં દદેય્યાતિ અત્થો, તસ્મા કારણા એતં સબ્બં એવ ચ તુમ્હેહિ વુત્તવિધાનં ન સુન્દરં. એત્થાહાતિ એતસ્મિં ઠાને ઠત્વા ચોદકો આહ – નનુ એવં ‘‘અસઙ્કન્તિપાતુભાવે ભવે સતી’’તિઆદિકં વચનં નિયતીતિ? વુચ્ચતે – સન્તાને યં ફલં એતં એકસ્મિં સન્તાને પવત્તમાનં યં એતં ફલં અઞ્ઞસ્સ સત્તસ્સ ન હોતિ, અઞ્ઞતો કમ્મતો ન ચ હોતિ, બીજાનં અભિસઙ્ખારો એતસ્સત્થસ્સ ‘‘એકસ્મિં સન્તાને’’તિઆદિકસ્સ એતસ્સ અત્થસ્સ સાધકો નિપ્ફાદકો હોતિ.

૬૧૧-૫. એકસ્મિં પન સન્તાને, વત્તમાનં ફલં પન અઞ્ઞસ્સ સત્તસ્સાપિ વા ન હોતિ, તં ફલં અઞ્ઞતો કમ્મતો ન હોતિ. બીજાનં અભિસઙ્ખારો એતસ્સત્થસ્સ ‘‘એકસ્મિં પન સન્તાને’’તિઆદિકસ્સ એતસ્સ અત્થસ્સ સાધકો નિપ્ફાદકો હોતિ, બીજાનં અભિસઙ્ખારે મધુઆદિના વત્થુના જનેહિ કતે તસ્સ બીજસ્સ સન્તાને પઠમં લદ્ધપચ્ચયો પઠમં લદ્ધમધુઆદિપચ્ચયો તસ્સ બીજસ્સ ફલં કાલન્તરે મધુઆદિના બીજાભિસઙ્ખરણતો અઞ્ઞસ્મિં કાલે મધુરો હોતિ. હિ સચ્ચં ‘‘બીજાનં અભિસઙ્ખારે’’તિઆદિકં વચનં. તાનિ હિ તાનિ એવ પઠમં મધુઆદિના જનેહિ રોપિતાનિ બીજાનિ અભિસઙ્ખરણતો કાલન્તરે મધુરભાવં ફલમ્પિ વા ફલટ્ઠં વા ન પાપુણન્તિ. એવં ઇમિના પકારેન ઇદં મયા વુત્તં ‘‘એકસ્મિં પન સન્તાને’’તિઆદિકં વચનં પણ્ડિતેન ઞેય્યં. અપિ ચ અપરો નયો. બાલકાલે તરુણકાલે તેન તરુણેન પયુત્તેન વિજ્જાસિપ્પોસધાદિના કમ્મેનાપિ તસ્સ વુદ્ધકાલસ્મિં ફલદાનસીલેન અયં ‘‘એકસ્મિં પન સન્તાને’’તિઆદિકો અત્થો પણ્ડિતેન દીપેતબ્બો.

૬૧૬-૨૦. ચોદકો પુનાહ – એવં સન્તેપિ તં કમ્મં એવં ઇમિના મયા વુત્તપ્પકારેન કમ્મે સન્તેપિ સંવિજ્જમાનેપિ તં કમ્મં એતસ્મિંયેવ ખણે વિજ્જમાનમ્પિ વા ફલસ્સ પચ્ચયો હોતિ. અથ વાવિજ્જમાનકં પચ્ચયો ન ભવેય્ય. એતસ્મિંયેવ ખણે અવિજ્જમાનકં કમ્મં વા ફલસ્સ પચ્ચયો હોતિ. સચે યદિ વિજ્જમાનં ફલસ્સ પચ્ચયો હોતિ, તપ્પવત્તિક્ખણેપન તસ્સ કમ્મસ્સ પવત્તિક્ખણે તસ્સ કમ્મસ્સ વિજ્જમાનકાલે પન હેતુના કમ્મેનેવ સદ્ધિં પાકેન ભવિતબ્બં. અથ વા અપરો નયો. વિજ્જમાનં નિરુદ્ધં કમ્મં વિપાકસ્સ પચ્ચયો યદિ ભવેય્ય, પવત્તિક્ખણતો તસ્સ કમ્મસ્સ પવત્તિક્ખણતો પુબ્બે વા કાલે, તસ્સ કમ્મસ્સ પવત્તિક્ખણતો પચ્છા વા અવિજ્જમાનકાલેતિ અત્થો. નિચ્ચફલં સિયાતિ સબ્બદા કમ્મપચ્ચયવિરહિતં ફલં સિયાતિ અત્થો. આચરિયેન વુચ્ચતે – ‘‘લોભં, ભિક્ખવે, પજહથ, સોતાપત્તિપટિલાભાય અહમેવ પાટિભોગો’’તિઆદીસુ પાઠેસુ પાટિભોગો વિય કમ્મં દટ્ઠબ્બં. સોતાપત્તિફલં વિય કમ્મતો સમ્ભૂતં ફલં દટ્ઠબ્બં. કટત્તાયેવ જનેહિ કટત્તાયેવ તં કમ્મં ફલસ્સ પચ્ચયો હોતિ, અસ્સ વિજ્જમાનત્તં ન ચ હોતિ, તસ્સ અવિજ્જમાનસ્સ કમ્મસ્સ વિજ્જમાનતા વા ન ચ નેવ હોતિ.

૬૨૧. અભિધમ્માવતારોયં અભિધમ્માવતારો અયં પરમત્થપ્પકાસનો ભૂતત્થદીપનો સોતૂનં પુગ્ગલાનં પીતિબુદ્ધિવિવડ્ઢનો પણ્ડિતેહિ વિવિધેસુ આરમ્મણેસુ ચિત્તં અનામેત્વા સક્કચ્ચેન મનસિકારેન સોતબ્બો.

ઇતિ અભિધમ્માવતારટીકાય

પુઞ્ઞવિપાકપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નવમો પરિચ્છેદો.