૧૦. દસમો પરિચ્છેદો

રૂપવિભાગવણ્ણના

૬૨૨. વુત્તમાદિમ્હિ યં રૂપં, ચિત્તજાનમનન્તરં યં રૂપં ચિત્તચેતસિકાનં અનન્તરં આદિમ્હિ પકરણાદિમ્હિ ‘‘ચિત્તં ચેતસિકં રૂપ’’ન્તિઆદિના વચનેન આચરિયેન વુત્તં, ઇતો પરં ઇદાનિ તસ્સ રૂપસ્સ વિભાવનં સમાસેન સઙ્ખેપેન કરિસ્સં.

૬૨૩. યં રુપ્પતીતિ રૂપન્તિ યં ધમ્મજાતં રુપ્પતિ સીતાદિના વિરુદ્ધપચ્ચયેન વિકારમાપજ્જતિ. તથા રૂપયતીતિ રૂપં યં ધમ્મજાતં વણ્ણવિકારમાપજ્જમાનં હદયઙ્ગતભાવં અજ્ઝાસયં પકાસેતિ, ઇતિ તસ્મા રૂપં, કિં તં? વણ્ણાયતનં. રૂપારૂપભવાતીતો, સુરૂપો રૂપમબ્ર્વિ ભગવા રૂપારૂપભવઅતીતો સુરૂપો રૂપં અબ્ર્વિ કથેસિ.

૬૨૫-૬. મહાભૂતેનાતિ મહન્તો ભૂતો ઉપ્પત્તિ એતસ્સાતિ મહાભૂતો, તેન. વઞ્ચકત્તા મહાભૂતસમાતિ વા.

૬૩૦. નિરુપાદાનમાનસોતિ ઉપાદાનવિરહિતચિત્તો.

૬૩૩. તસ્સ સમ્પત્તીતિ તસ્સ કિચ્ચસ્સ સમ્પત્તિ.

૬૩૪. ઉપબ્રૂહનરસાતિ વડ્ઢનકિચ્ચા.

૬૩૭. આસયાનુસયે ઞાણન્તિ એત્થ આસયો નામ

સસ્સતુચ્છેદદિટ્ઠી ચ, ખન્તી સચ્ચાનુલોમિકં;

યથાભૂતઞ્ચ યં ઞાણં, એતં આસયસદ્દિતં.

અત્થીતિ ખો, કચ્ચાન, અયમેકો અન્તો, અન્તો ખો, કચ્ચાન, અત્થિ ઇતિ અયં એકો અન્તો કોટ્ઠાસો, અયં સસ્સતદિટ્ઠિ. નત્થીતિ ખો, કચ્ચાન, અયં દુતિયો અન્તો, અયં ઉચ્છેદદિટ્ઠિ. ખન્તી સચ્ચાનુલોમિકન્તિ ચતુન્નં સચ્ચાનં અનુલોમિકઞાણં, સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણન્તિ અત્થો. યથાભૂતઞ્ચ યં ઞાણન્તિ સપ્પચ્ચયનામરૂપદસ્સનં ઞાણં. એતંઆસયસદ્દિતન્તિ એતં આસયં ઇતિ કથિતં. એવં વુત્તપ્પકારેન આસયે ઞાણં નામ. અનુસયો નામ દિટ્ઠાનુસયાદયો અનુસયા સત્ત. ઇન્દ્રિયાનં પરોપરેતિ પરે અધિકભાવેન ઓપરે ચ તિક્ખાનુભાવેન અયં સત્તો તિક્ખસદ્ધિન્દ્રિયો મુદુસદ્ધિન્દ્રિયો હીનસદ્ધિન્દ્રિયોતિ અત્થો. સમાધિન્દ્રિયાદીસુપિ એસેવ નયો. ઇતિ સત્તાનં ઇન્દ્રિયાનં પરઓપરે ઞાણં.

૬૩૮. સબ્બઞ્ઞુતા ઞાણન્તિ તિહેતુકકામાવચરક્રિયાચતુક્કં ગહેતબ્બં.

૬૪૧. અક્ખિકૂટેહિ મત્થલુઙ્ગેન પરિચ્છિન્નો અન્તતો.

૬૪૫. ભાવસમ્ભવસણ્ઠાનાતિ ઇત્થિપુમસમ્ભવભૂતવણ્ણાયતનં.

૬૪૭. એતે દસ ચતુસમુટ્ઠાના સમ્ભારા ચતૂહિ પચ્ચયેહિ ચત્તાલીસ ભવન્તિ.

૬૫૨. નિવિટ્ઠેતિ પતિટ્ઠિતે.

૬૫૮. ઉબ્બિઅધિકાનં પથવીઅધિકાનં.

૬૬૦-૨. વિસેસે સતીતિ નિસ્સયભૂતાનં ચતુન્નં વિસેસે સતિ, સબ્બસો સબ્બેસં વિસેસપરિકપ્પનં પહાય એવ કમ્મવિસેસેન પસાદાનં વિસેસતા ઞેય્યા.

૬૬૩. સદ્દીયતીતિ ઉચ્ચારીયતે. રસન્તીતિ અસ્સાદેન્તિ.

૬૬૮. પરતોતિ પઠમકપ્પતો અપરભાગે પટિસન્ધિયં ભાવદ્વયં સમુટ્ઠાતીતિ વિઞ્ઞેય્યં. ‘‘પવત્તેપિ સમુટ્ઠાયા’’તિઆદિકં સોણકુમારાદયો સન્ધાય વુત્તં.

૬૭૨. ન તં બ્યઞ્જનકારણન્તિ તં ઇન્દ્રિયદ્વયં બ્યઞ્જનસ્સ કારણં ન સિયા. તસ્સાતિ બ્યઞ્જનસ્સ.

૬૭૪. ઉબ્બાહનન્તિ નીહરણં.

૬૭૬-૭. અન્નપાનાદિકં વત્થુ યં કમ્મજં અગ્ગિં હરતિ, કેવલં એકં હુત્વા તં અન્નપાનાદિકં વત્થુ જીવિતં પન પાલેતું ન ચ સક્કોતિ. એકતો જીવિતં પાલેતુઞ્ચ સક્કોન્તિ.

કાયેન રૂપકાયેન અત્તનો ભાવં વિઞ્ઞાપેન્તાનં ભાવો કાયગ્ગહણાનુસારેન કાયગ્ગહણસ્સ અનુચિન્તનેન ગહિતાય વાયોધાતુવિકારસઙ્ખાતાય એતાય ધમ્મજાતિયા પણ્ડિતેહિ વિઞ્ઞાયતે. ઇતિપિ તસ્મા કાયવિઞ્ઞત્તિ.

૬૮૧. એકાવજ્જનવીથિયં હેટ્ઠા છહિ ચિત્તેહિ વાયોધાતુસમુટ્ઠિતં ઉપત્થમ્ભં લભિત્વા.

૬૮૪. સહ સદ્દેન વાતિ સદ્દેન સહેવ.

૬૯૦-૧. એતાસં પન લહુતાદીનં તિસ્સન્નં પવત્તિયં નિદસ્સનં કમતો આરોગ્યં લહુતા, મદ્દિતં ધમ્મં મુદુતા, ધન્તહેમં કમ્મઞ્ઞતા હોતિ. લહુતાદિત્તયં પન કમ્મં કાતું ન સક્કોતિ, આહારાદિત્તયંયેવ લહુતાદિત્તયં કરોતિ યસ્મા, તતો તં તિજં નામ.

૬૯૩. વુત્તમાકારનાનત્તાતિ એત્થ આકારનાનત્તા નામ આચયાકારઅનુબન્ધતાકારવસેન વુત્તં. વેનેય્યાનં વસેન વાતિ એકે વેનેય્યા આચયવસેન જાતિરૂપં જાનન્તિ, એકે અનુબન્ધતાવસેન જાનન્તિ. ઇતિ વેનેય્યાનં જાનનવસેન જાતિરૂપં દ્વિધા વુત્તં.

૬૯૪. સભાવાનપગમે અત્તનો સભાવસ્સ અનપગમે સતિ.

તે મિદ્ધરૂપવાદાચરિયા પટિક્ખિપિતબ્બા. કથં? અદ્ધા મુનિસિ સમ્બુદ્ધો, નત્થિ નીવરણા તવાતિ યો ત્વં અદ્ધા એકન્તેન મુનિ અસિ સમ્બુદ્ધો અસિ નીવરણા ધમ્મા તવ તુય્હં નત્થિ, ઇતિ વચને સચે મિદ્ધં નીવરણં રૂપે પવિટ્ઠં સિયા. ભગવતા રૂપકાયસ્સ વિજ્જમાનત્તા ‘‘નત્થિ નીવરણા તવા’’તિ વચનં વત્તબ્બં સિયા. થિનમિદ્ધનીવરણં અવિજ્જાનીવરણેન સહ નીવરણઞ્ચેવ હોતિ, નીવરણસમ્પયુત્તઞ્ચ હોતિ. ઇતિ સમ્પયુત્તવચનતો સમ્પયુત્તસ્સ રૂપસ્સ અભાવતો તમ્પિ ન વત્તબ્બં સિયા. ન પુરેજાતપચ્ચયાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયાતિ અત્થો. સચે થિનમિદ્ધં રૂપં સિયા, કથં અરૂપેપિ અઞ્ઞમઞ્ઞં સિયા, ન સિયાતિ અત્થો. અરૂપેપિ કામચ્છન્દનીવરણં પટિચ્ચ થિનમિદ્ધનીવરણં ઉપ્પજ્જતિ. ઇતિ વચનેન ચ ન મિદ્ધરૂપં સિયા, અરૂપે કથં સિયાતિ અત્થો. અરૂપમેવ મિદ્ધં ઇતિ પટિક્ખિપિતબ્બા. અરૂપેપિ એતસ્સ મિદ્ધસ્સ ઉપ્પત્તિયા સાધકવચનતો નિટ્ઠં એત્થ ચ અવગન્તબ્બં ‘‘અરૂપ’’ન્તિ વિઞ્ઞુના.

૭૦૫-૬. કમ્મેન વીસતિ રૂપાતિ અટ્ઠિન્દ્રિયવત્થુઅટ્ઠાવિનિબ્ભોગસન્તતૂપચયાકાસા કમ્મજા. ચેતસા વિઞ્ઞત્તિદ્વયસદ્દલહુતાદિત્તયઅવિનિબ્ભોગસન્તતૂપચયાકાસા ચિત્તજા. ઉતુના સદ્દલહુતાદિત્તયઅવિનિબ્ભોગસન્તતૂપચયાકાસા ઉતુજા. આહારતો લહુતાદિત્તયઅવિનિબ્ભોગસન્તતૂપચયાકાસા આહારજા.

૭૦૭-૧૭. જાયેય્યું યદિ તાનિપીતિ તાનિ જરતાઅનિચ્ચતારૂપા યદિ જાયેય્યું, એવં સન્તે તુ તેસં જરતાઅનિચ્ચતા ભેદા સિયું. હિ સચ્ચં વચનં પાકો ન પચ્ચતિ, ભેદો વા ન ચ ભિજ્જતિ યસ્મા, તસ્મા તેસં પાકભેદા સિયુન્તિ, તં વચનં નત્થિ. એતં જરતાઅનિચ્ચતાદ્વયં જાતસ્સ નિપ્ફન્નરૂપસ્સ પાકભેદત્તા ન જાયતિ. સિયા કસ્સચિ બુદ્ધેત્થાતિ એત્થ જરતાઅનિચ્ચતાવિનિચ્છયાધિકારે કસ્સચિ જનસ્સ બુદ્ધિ ઞાણં યદિ સિયા, ‘‘રૂપસ્સૂપચયો’’તિ વચનેન ‘‘જાતિ જાયતી’’તિ વચનં દીપિતં યથા, એવં તથા પાકોપિ પચ્ચતુ, ભેદોપિ પરિભિજ્જતુ, એવં બુદ્ધિ સિયા. જાતિ ન ચેવ જાયતે. ઇતિ ઇમિના પકારેન વિભાવિના ઞેય્યા. જાતિ જાયમાનસ્સ નિપ્ફન્નરૂપસ્સ નિબ્બત્તિ નામ પકાસિતા. તત્થ યસ્સ સિયા તત્થ વચને યસ્સ જનસ્સ બુદ્ધિ સિયા. યેસં નિપ્ફન્નરૂપધમ્માનં જાતિ અત્થિ, સા જાતિ અભિનિબ્બત્તિસમ્મુતિં તપ્પચ્ચયત્તવોહારં તેસં નિપ્ફન્નરૂપધમ્માનં પચ્ચયટ્ઠેન લદ્ધવોહારં કમ્મજાદિકં વોહારં લભતેવ યથા, તથા તેસં નિપ્ફન્નરૂપધમ્માનં તે પાકભેદા અભિનિબ્બત્તિસમ્મુતિં નામ તપ્પચ્ચયત્તવોહારં લભન્તિ, ઇતિ બુદ્ધિ સિયા. તસ્સ જનસ્સ એવં વત્તબ્બં – ઇદં સન્તતૂપચયદ્વયં કમ્માદિસમ્ભવં હોતિ યથા, એવં પાકભેદા તં કમ્માદિસમ્ભવવોહારં કદાચિપિ ન લભન્તિ. હિ સચ્ચં વચનં કસ્મા કારણા જનકાનં કમ્માદિપચ્ચયાનં આનુભાવસઙ્ખાતે ખણુપ્પાદે તેસં પાકભેદાનં અભાવતો ન લભન્તિ. વુત્તપ્પકારેન ખણુપ્પાદે જાતિપરમ્પરાભાવતો સા જાતિ લબ્ભતે, તસ્મા કારણા જાતિ એવ અભિનિબ્બત્તિસમ્મુતિં પચ્ચયત્તવોહારં લભતિ, ઇતરં જરતાઅનિચ્ચતાદ્વયં પન ન લભતિ. તં જરતાઅનિચ્ચતાદ્વયં જિય્યતિ ઇતિ ભિજ્જતિ ઇતિ વા ન વત્તબ્બં હોતિ. કસ્મા? કમ્માદિપચ્ચયાનં આનુભાવક્ખણે તસ્સ જરતાઅનિચ્ચતાદ્વયસ્સ પચ્ચયાનં અભાવતો.

૭૧૮-૨૩. અનિચ્ચં સઙ્ખતઞ્ચેતં જરામરણં અનિચ્ચસઙ્ખાતં ઇતિપિ વચનસ્સ ભગવતા વુત્તત્તા જરતાઅનિચ્ચતાદ્વયં જાયતિ, એવં ઇતિ ત્વં ચે મઞ્ઞસિ, એવં ‘‘જાયતિ એવા’’તિ વચનં ભગવતા ન વત્તબ્બં. હિ કસ્મા કારણા? ‘‘અનિચ્ચં સઙ્ખતઞ્ચેતં, જરામરણમિચ્ચપી’’તિવુત્તભાવાદિના આકારદેસનાપરિયાયેન લેસેન ભગવતા અનિચ્ચાનં નિપ્ફન્નરૂપધમ્માનં જરામરણસઙ્ખાતં સભાવતો જરામરણં અનિચ્ચં સઙ્ખતઞ્ચાપિ ચિત્તજાનં વિકારત્તા વિઞ્ઞત્તિયો ‘‘ચિત્તજા’’તિ વુત્તા વિય, તથા એવં ભગવતા વુત્તં. યદિ એવં અત્થે સતિ એતં રુપ્પનલક્ખણત્તયં અજાતત્તા ચ સબ્બથા સબ્બાકારેન ખંપુપ્ફંવ નત્થિ, અસઙ્ખતં નિબ્બાનં વિય નિચ્ચંવાતિ ચ ચોદકો વદેય્ય, નત્થિ નિચ્ચન્તિ ઇદં ઉભયવચનં નો ભગવતા વત્તબ્બં. કસ્મા? નિસ્સયધમ્માનં આયત્તભાવેન પવત્તિતો પથવિયાદીનં નિસ્સયાનં ભાવે સતિ તસ્સ લક્ખણત્તયસ્સ ભાવતો, તસ્મા ખંપુપ્ફંવ તં લક્ખણત્તયં ન નત્થિ, અત્થીતિ અત્થો. પથવીઆદીનં અભાવે તં લક્ખણત્તયં ન ચ લબ્ભતિ યસ્મા, તસ્મા નિબ્બાનં વિય, તથા નિચ્ચં ન.

૭૨૪-૫. પરિચ્છેદાદયો અનિપ્ફન્ના. તેસમેવ ચ રૂપાનં તેસમેવ નિપ્ફન્નરૂપધમ્માનં વિકારત્તા નિપ્ફન્ના ચેવ સઙ્ખતા સેસવસેન વુત્તાનં પભેદકતોતિ દસ્સનતો. સેસં ઉત્તાનત્થમેવ.

૭૬૭. ગન્તું પનિચ્છે પિટકેભિધમ્મે,

યો ધમ્મસેનાપતિના સમત્તં;

હિતત્થિના તેન ચ ભિક્ખુનાયં,

સક્કચ્ચ સમ્મા પન સિક્ખિતબ્બો.

યો ભિક્ખુ અભિધમ્મે પિટકે ધમ્મસેનાપતિના સમત્તં સભાવં ગન્તું પાપુણિતું ઇચ્છેય્ય, તેન ચ ભિક્ખુના હિતત્થિના સક્કચ્ચં આદરેન સમ્મા તીરણચિન્તનસજ્ઝાયનેહિ અયં અભિધમ્માવતારો સિક્ખિતબ્બો.

ઇતિ અભિધમ્માવતારટીકાય

રૂપવિભાગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દસમો પરિચ્છેદો.