૮. અટ્ઠમો પરિચ્છેદો

પકિણ્ણકનિદ્દેસવણ્ણના

૪૭૫. ઇદાનિ પન સબ્બેસં, એતેસં માનસં મયા;

પાટવત્થાય ભિક્ખૂનં, કથીયતિ પકિણ્ણકં.

ઇદાનિ પન કાલે એતેસં તિહેતુકદ્વિહેતુકઅહેતુકાનં સબ્બેસં પુગ્ગલાનં પકિણ્ણકં માનસં ભિક્ખૂનંપાટવત્થાય ભિક્ખૂનં છેકભાવત્થાય મયા કથીયતે ઉચ્ચતે.

૪૭૬-૮૫. પન્થમક્કટકો ઉણ્ણનાભિ પન્થમક્કટકો નામ પઞ્ચસુ દિસાસુ તસ્સ સુત્તં પસારેત્વા જાલમજ્ઝે નિપજ્જતિ. પઠમાય દિસાયેત્થ એત્થ એતાસુ દિસાસુ પઠમાય દિસાય પસારિતે સુત્તે પાણકેન પટઙ્ગેન વા મક્ખિકાય વા ઘટ્ટિતે સતિ સા ઉણ્ણનાભિ કિઞ્ચિ ચલિત્વા ફન્દનં કત્વા નિપન્નટ્ઠાનતો સુત્તાનુસારેન સુત્તં અનુસારેત્વા તસ્સ પાણકસ્સ યૂસં યૂસસઙ્ખાતં સોણિતં પિવતિ. પુનાગન્ત્વા તત્થેવ તસ્મિં જાલમજ્ઝેયેવ યથાસુખં નિપજ્જતિ, યથા પઠમાય દિસાય ચલનાદિકં કિરિયં કરોતિ, એવમેવ દુતિયાદીસુ ચતૂસુ દિસાસુ ચલનાદિકં કિરિયં કરોતિ, એવં પઞ્ચસુ દિસાસુ સુત્તં વિય પઞ્ચ પસાદા પણ્ડિતેન દટ્ઠબ્બા, મજ્ઝે મક્કટકો વિય ચ ચિત્તં પન પણ્ડિતેન દટ્ઠબ્બં. પાણકાદીહિ ખુદ્દકતિરચ્છાનેહિ તસ્સ સઙ્ઘટ્ટના વિય આરમ્મણે પન પસાદાનં સઙ્ઘટ્ટના પણ્ડિતેન દટ્ઠબ્બા. જાલમજ્ઝે નિપન્નાય ઉણ્ણનાભિયા તં ચલનં વિય પસાદે ઘટ્ટેતીતિ પસાદઘટ્ટનં, કિં તં? આરમ્મણં. તત્થ તિસ્સં વીથિયં પસાદઘટ્ટનં આરમ્મણં ગહેત્વા મનોધાતુકિરિયાચિત્તં ભવઙ્ગં આવટ્ટેતીતિ ભવઙ્ગાવટ્ટનં મતં ભગવતા. તસ્સ પન્થમક્કટકસ્સ સુત્તાનુસારંવ સુત્તં અનુગમનં વિય વીથિચિત્તપ્પવત્તનં પણ્ડિતેન દટ્ઠબ્બં. સીસે પન વિજ્ઝિત્વા અસ્સ મક્કટસ્સ યૂસપાનં વિય જવનસ્સ ચિત્તસ્સ આરમ્મણેસુ પવત્તનં પણ્ડિતેન દટ્ઠબ્બં. પુન આગન્ત્વા સુત્તજાલમજ્ઝે નિપજ્જનં યથા વત્થુંયેવ હદયવત્થું એવ નિસ્સાય ચિત્તસ્સ પરિવત્તનં પણ્ડિતેન દટ્ઠબ્બં.

૪૮૬-૯૩. ઇદં તુ પન ઓપમ્મં, અત્થં દીપેતિ કિં તુ હિ ઇદં ઓપમ્મં કં અત્થં દીપેતિ પકાસેતિ? પઠમં પસાદે આરમ્મણેન ઘટ્ટિતે સતિ પસાદવત્થુતો પસાદો વત્થુ નિસ્સયો એતસ્સાતિ પસાદવત્થુ, ચિત્તં, તતો પસાદવત્થુતો, પઠમં એવ વત્થુસન્નિસ્સિતં ભવઙ્ગસઙ્ખાતં મનો જાયતિ, ઇતિપિ અત્થો તેન ઓપમ્મેન દીપિતો. એકેકારમ્મણં દ્વીસુ દ્વીસુ દ્વારેસુ સબ્બસો સબ્બપ્પકારેન પન આપાથં આગચ્છતિ, અયમત્થોપિ તેન ઓપમ્મેન દીપિતો ‘‘દ્વીસુ દ્વીસુ દ્વારેસૂ’’તિ, એકં રૂપારમ્મણં એકસ્મિંયેવ ખણે ચક્ખુદ્વારે, મનોદ્વારે ચાતિ દ્વીસુ દ્વારેસુ આપાથં આગચ્છતીતિ અત્થો. સોતદ્વારાદીસુપિ એસેવ નયો ઞેય્યો. રૂપં ચક્ખુપસાદમ્હિ ઘટ્ટેત્વા તઙ્ખણે પન તસ્સ ખણે પન તથા મનોદ્વારે પન આપાથં આગચ્છતિ, ભવઙ્ગચલનસ્સ પચ્ચયો હોતીતિ અત્થો. ન સંસયો એતસ્મિં વચને સંસયો નત્થિ. યથા ખગો યથા સકુણો. હિ સચ્ચં મયા વુત્તં વચનં. રુક્ખગ્ગે રુક્ખકોટિયં નિલીયન્તોવ સાખિનો સાખં ઘટ્ટેતિ, તસ્સ છાયા ભૂમિયં પથવિયં ફરતિ પટિહઞ્ઞતિ. ઇધાતિ નિપાતો. સાખાય સકુણેન ઘટ્ટનં ભૂમિયં છાયાફરણાપિ ચ અપુબ્બં અચરિમં એકક્ખણસ્મિંયેવ જાયરે જાયન્તિ. એવમેવ પન રૂપસ્સ, પસાદસ્સ ચ ઘટ્ટનં, તથેવ અત્થતો અત્થવસેન ભવઙ્ગચલનસ્સાપિ પચ્ચયત્તેન પચ્ચયભાવેન મનોદ્વારે આપાથં આગમનં અપુબ્બં અચરિમં એકક્ખણેયેવ હોતિ.

૪૯૪-૭. તતો પરં ભવઙ્ગસોતં છિન્દિત્વા ચક્ખુદ્વારે ચક્ખુપસાદે યથાક્કમં આવજ્જને સમુપ્પન્ને, દસ્સને સમુપ્પન્ને, સમ્પટિચ્છને સમુપ્પન્ને, સન્તીરણે સમુપ્પન્ને, તથા વોટ્ઠબ્બને ચ સમુપ્પન્ને કુસલં જવનચિત્તં જવતિ, તથા અકુસલમેવ ચિત્તં જવતિ. સોતદ્વારાદીસુપિ સદ્દાદીનં આરમ્મણાનં ઘટ્ટને એસેવ નયો અવિસેસેન વિઞ્ઞુના વિઞ્ઞેય્યો. એતસ્સ અત્થસ્સ દીપને દોવારિકોપમાદીનિ વચનાનિ ઉદ્ધરિત્વા તતો પકરણતો નીહરિત્વા એત્થ એતસ્મિં વીથિયાધિકારે વિઞ્ઞુના દસ્સેતબ્બાનિ.

૪૯૮-૯. અસમ્ભેદેન ચક્ખુસ્સાતિ તસ્સાપિ ચક્ખુ અસમ્ભિન્નં હોતિ. જીવિતા નિરુદ્ધમ્પિ પિત્તેન વા સેમ્હેન વા રુહિરેન વા પલિબુદ્ધં ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયો ભવિતું અસક્કોન્તં સમ્ભિન્નં નામ, સક્કોન્તં અસમ્ભિન્નં નામ હોતિ. તેન ચક્ખુપસાદસ્સ અસમ્ભિન્નેન રૂપાપાથગમનેન આલોકસન્નિસ્સયેનાપિ. તેન તિવિધેન પચ્ચયેન સમનક્કારહેતુના પઞ્ચદ્વારાવજ્જનપચ્ચયેન સહ પવત્તનેન. એતેહિ પન ચતૂહિ પચ્ચયેહિ સં એકતો ઇન્તિ પવત્તન્તીતિ સમેતા, સમેતેહિ સહગતેહિ સમાગમં એકીભાવં આગતેહિ, તં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ચક્ખુપસાદનિસ્સિતં વિઞ્ઞાણં સમ્પયુત્તેહિ ચેતસિકેહિ સહ જાયતે.

૫૦૦-૧. અસમ્ભેદેન સોતસ્સ સોતપસાદસ્સ અસમ્ભિન્નેન સદ્દાપાથગમેન ચ સદ્દસ્સ આપાથગમનેન ચ. આકાસનિસ્સયેનાપિ પિહિતકણ્ણચ્છિદ્દસ્સ સોતવિઞ્ઞાણં નુપ્પજ્જતિ. તેન તિવિધેન પચ્ચયેન. સમનક્કારહેતુના પઞ્ચદ્વારાવજ્જનપચ્ચયેન સહ પવત્તેન. એતેહિ પન ચતૂહિ પચ્ચયેહિ સમેતેહિ સહગતેહિ સમાગમં એકીભાવં આગતેહિ તં સોતવિઞ્ઞાણં સમ્પયુત્તેહિ સહ જાયતિ.

૫૦૨-૩. અસમ્ભેદેન ઘાનસ્સ ઘાનપસાદસ્સ અસમ્ભિન્નેન ગન્ધાપાથગમેન ચ ગન્ધસ્સ આપાથગમનેન ચ. વાયોસન્નિસ્સયેનાપીતિ ઘાનબિલમ્હિ પવિસન્તેન વાયુનાતિ અત્થો. તેન તિવિધેન પચ્ચયેન. સમનક્કારહેતુના પઞ્ચદ્વારાવજ્જનપચ્ચયેન સહ પવત્તેન. એતેહિ પન ચતૂહિ પચ્ચયેહિ સમેતેહિ સહગતેહિ સમાગમં એકીભાવં આગતેહિ તં ઘાનવિઞ્ઞાણં સમ્પયુત્તેહિ સહ જાયતિ.

૫૦૪-૫. અસમ્ભેદેન જિવ્હાય જિવ્હાય અસમ્ભિન્નેન રસાપાથગમેન ચ રસસ્સ આપાથગમનેન ચ. આપોસન્નિસ્સયેનાપીતિ જિવ્હાતેમનં આપં લદ્ધા ચ ઉપ્પજ્જતિ, તેન વિના સુક્ખખાદનીયે જિવ્હાય સાયિતેપિ જિવ્હાવિઞ્ઞાણં નુપ્પજ્જતીતિ અત્થો. તેન તિવિધેન પચ્ચયેન. સમનક્કારહેતુના પઞ્ચદ્વારાવજ્જનપચ્ચયેન સહ પવત્તેન. એતેહિ પન ચતૂહિ પચ્ચયેહિ સમેતેહિ સહગતેહિ સમાગમં એકીભાવં આગતેહિ તં જિવ્હાવિઞ્ઞાણં સમ્પયુત્તેહિ સહ જાયતિ.

૫૦૬-૭. કાયપસાદસ્સ અસમ્ભેદેન ફોટ્ઠબ્બસ્સ આપાથગમનેન ચ. પથવીનિસ્સયેનાપીતિ તેન વિના કાયદ્વારમ્પીતિ બહિદ્ધા મહાભૂતારમ્મણં અજ્ઝત્તિકં કાયપસાદં ઘટ્ટેત્વા પસાદપચ્ચયેસુ મહાભૂતેસુ પટિહઞ્ઞતિ. તેન તિવિધેન પચ્ચયેન. સમનક્કારહેતુના પઞ્ચદ્વારાવજ્જનપચ્ચયેન સહ પવત્તેન. એતેહિ પન ચતૂહિ પચ્ચયેહિ સમેતેહિ સહગતેહિ સમાગમં એકીભાવં આગતેહિ તં કાયવિઞ્ઞાણં સમ્પયુત્તેહિ સહ જાયતિ.

૫૦૮-૯. અસમ્ભેદા મનસ્સાપીતિ મનન્તિ ભવઙ્ગચિત્તં. તં નિરુદ્ધમ્પિ આવજ્જનચિત્તસ્સ પચ્ચયો ભવિતું અસમત્થં મન્દતમગતમેવ વત્તમાનમ્પિ સમ્ભિન્નં નામ હોતિ. આવજ્જનસ્સ પચ્ચયો ભવિતું સમત્થં અસમ્ભિન્નં નામ. મનસ્સ અસમ્ભેદેન ધમ્મસ્સ આપાથગમનેન ચ વત્થુસન્નિસ્સયેન હદયવત્થુસન્નિસ્સયેન. તેન તિવિધેન પચ્ચયેન. સમનક્કારહેતુના મનોદ્વારાવજ્જનેન સહ પવત્તેન. એતેહિ પન ચતૂહિ પચ્ચયેહિ સમેતેહિ સહગતેહિ સમાગમં એકીભાવં આગતેહિ તં મનોવિઞ્ઞાણં તં મનોવિઞ્ઞાણસઙ્ખાતં જવનચિત્તં સમ્પયુત્તેહિ સહ જાયતે.

૫૧૦-૧૧. મનો ભવઙ્ગચિત્તં નામ વિભાવિના વેદિતબ્બં. આવજ્જનક્રિયાચિત્તં આવજ્જનકિરિયાચિત્તદ્વયં સમનક્કારો નામ વિભાવિના સઞ્ઞિતં. વત્થુસન્નિસ્સયેન ઇતિ અયં પાઠો સબ્બત્થ સબ્બેસુ ભવેસુ ન ગચ્છતિ. પઞ્ચહિ ખન્ધેહિ વોકારો વોકિણ્ણોતિ પઞ્ચવોકારો, પઞ્ચવોકારભવં સન્ધાય કારણં કત્વા ‘‘વત્થુસન્નિસ્સયેના’’તિ અયં પાઠો પન કથિતો મયા, પઞ્ચવોકારભવો નામ કામરૂપભવો, અરૂપભવો ચતુવોકારભવો નામ, અસઞ્ઞીભવો એકવોકારભવો નામ. અયં પાઠો ચતુવોકારઅરૂપભવં સન્ધાય ન કથિતોતિ અત્થો. વત્થુસ્સ રૂપત્તા અરૂપભવે કથં વત્થુસન્નિસ્સયો ભવેય્યાતિ અત્થો.

૫૧૨-૪. પટિસન્ધાદિચિત્તાનિ, સબ્બાનેકૂનવીસતિ હોન્તિ, કામાવચરેસુ દસ, રૂપેસુ પઞ્ચ, અરૂપીસુ ચત્તારિ, સબ્બાનિ પટિસન્ધિચિત્તાનિ એકૂનવીસતિ હોન્તિ. કમ્મં નામ કુસલાકુસલચેતના. કમ્મનિમિત્તં નામ રૂપાનિ પઞ્ચારમ્મણાનિ પઞ્ઞત્તિ ચ મહગ્ગતચિત્તઞ્ચ. તથા ગતિનિમિત્તકં નામ કપ્પરુક્ખાદયો, અકુસલપક્ખે રૂપાદિઆરમ્મણભૂતા લોહકુમ્ભાદયો ચ. ઇતિ એવં ઇમિના મયા વુત્તપ્પકારેન તેસં પટિસન્ધાદિચિત્તાનં આરમ્મણં તિવિધં ભગવતા ઉદીરિતં. કામાવચરસન્ધીનં પરિત્તારમ્મણં કામાવચરારમ્મણં ભગવતા મતં. પચ્ચુપ્પન્નં રૂપાદિપઞ્ચારમ્મણં, ગતિનિમિત્તં પઞ્ચારમ્મણઞ્ચ પચ્ચુપ્પન્નઞ્ચ હોતિ. અતીતં વા કમ્મં કુસલાકુસલચેતના અતીતાયેવ, ન પચ્ચુપ્પન્ના. અનાગતં આરમ્મણં નત્થિ.

૫૧૫-૨૬. અટ્ઠેવ ચ મહાવિપાકા, તીણિ સન્તીરણાનિ ચાતિ એકાદસવિધં ચિત્તં તદારમ્મણસઞ્ઞિતં. એકાદસવિધે ચિત્તે તદારમ્મણસઞ્ઞિતે પુઞ્ઞવિપાકાનિ કુસલવિપાકા દસ હોન્તિ, અપુઞ્ઞજં અકુસલવિપાકં પન એકં હોતિ. મહાવિપાકા રૂપારૂપભવદ્વયે ન જાયન્તિ, કામરૂપભવે સન્તીરણત્તયં હોતિ. યાનિ તદારમ્મણચિત્તાનિ સત્થુના જિનેન વુત્તાનિ, તેસુ તદારમ્મણચિત્તેસુ એકમ્પિ તદારમ્મણચિત્તં રૂપારૂપભવદ્વયે તદારમ્મણં હુત્વા કદાચિપિ નપ્પવત્તતિ. કસ્મા કારણા? તત્થ તસ્મિં રૂપારૂપભવદ્વયે ‘‘તદારમ્મણં ન હોતી’’તિ વચનં ચોદકો ભવેય્ય, બીજસ્સાભાવતો પન ન હોતીતિ પરિહારો. અકામાવચરારમ્મણે અકામાવચરધમ્મે ઇદં તદારમ્મણમાનસં નેવ અનુબન્ધતિ. હિ કસ્મા કારણા? પરિત્તારમ્મણત્તા ચ એકન્તેન અવસ્સં તદારમ્મણમાનસસ્સ કામાવચરારમ્મણત્તા ચ તથા અપરિચિતત્તા ચ સબ્બદા નાનુબન્ધતિ. તઞ્હિ યથા પિતરં વા પિતુસદિસં વા ઞાતિં અનુબન્ધન્તોપિ તરુણદારકો ઘરદ્વારન્તરવીથિચતુક્કાદિમ્હિ પરિચિતેયેવ દેસે અનુબન્ધતિ, ન અરઞ્ઞં વા યુદ્ધભૂમિં વા ગચ્છતિ, એવં કામાવચરે ધમ્મે અનુબન્ધન્તમ્પિ મહગ્ગતલોકુત્તરધમ્મમારબ્ભ પવત્તમાને ધમ્મે નાનુબન્ધતિ. યસ્મા ચસ્સ સબ્બો કામાવચરપાકો ચ કિરિયામનોધાતુ કિરિયાઅહેતુકમનોવિઞ્ઞાણધાતુ સોમનસ્સસહગતા ઇમે ધમ્મા પરિત્તારમ્મણાતિ એવં અચ્ચન્તં પરિત્તમેવ આરમ્મણં વુત્તં, તસ્મા ચેતં મહગ્ગતલોકુત્તરારમ્મણે કામાવચરધમ્મેપિ નાનુબન્ધતીતિ વેદિતબ્બં.

૫૨૭-૩૨. કિં તેન યુત્તિવાદેન, વુત્તં અટ્ઠકથાસુ હિ ‘‘જનકં તેન તુલ્ય’’ન્તિઆદિકેન તેન, યુત્તિયા વાદો યુત્તિવાદો, ‘‘જનકં તેન તુલ્ય’’ન્તિઆદિકાય યુત્તિકથાય કિં પયોજનં વુત્તં? અટ્ઠકથાસુ હિ સચ્ચં ‘‘કિં તેન યુત્તિવાદેના’’તિ વચનં, ‘‘અત્થકથાસૂ’’તિ વત્તબ્બે સમાસે હિ ત્થ-સ્સ ટ્ઠ-કારં કત્વા ‘‘અટ્ઠકથાસૂ’’તિ વુત્તં. કામાવચરે ધમ્મે પટિચ્ચ તદારમ્મણભાવદીપકં વચનં આચરિયેન વુત્તં. તદારમ્મણચિત્તાનિ, એકાદસપિ સબ્બસો સબ્બપ્પકારેનપિ તદારમ્મણચિત્તાનિ નામગોત્તં પનારબ્ભ તિસ્સાદિકં નામપઞ્ઞત્તિં પટિચ્ચ કચ્ચાયનગોત્તકસ્સપગોત્તાદિકં ગોત્તપઞ્ઞત્તિં પટિચ્ચ જવને જવિતેપિ ચ તદારમ્મણં ન ગણ્હન્તિ, રૂપારૂપભવેસુ વા તદારમ્મણં ન ગણ્હન્તિ. યદા પઞ્ઞત્તિમારબ્ભ, જવને જવિતેપિ વા યદા મયા વુત્તાય પઞ્ઞત્તિયા સેસપઞ્ઞત્તિં પટિચ્ચ જવને જવિતેપિ વા તદારમ્મણં ન લબ્ભતે આચરિયેન, તથા દુક્ખઅનિચ્ચઅનત્તલક્ખણારમ્મણિકાય વિપસ્સનાય તદારમ્મણં ન લબ્ભતે આચરિયેન. તદારમ્મણા ન લબ્ભન્તિ, મિચ્છત્તનિયતેસુપિ મિચ્છત્તે મિચ્છાસભાવે ‘‘નત્થિ દિન્ન’’ન્ત્યાદિવસેન નિયતાનિ ચત્તારિ દિટ્ઠિયુત્તજવનાનિ મિચ્છત્તનિયતાનિ, મિચ્છત્તનિયતેસુપિ તદારમ્મણં ન લબ્ભતે આચરિયેન, લોકુત્તરધમ્મે આરબ્ભ જવને ગતેપિ તદારમ્મણં ન લબ્ભતે આચરિયેન. તથા મહગ્ગતે ધમ્મે આરબ્ભ જવને જવિતેપિ તદારમ્મણં ન લબ્ભતે આચરિયેન, પટિસમ્ભિદાઞાણં આરબ્ભ જવને જવિતેપિ તદારમ્મણં ન લબ્ભતે આચરિયેન. મનોદ્વારેપિ સબ્બેસં જવનાનં અનન્તરં અનુપુબ્બતો તદારમ્મણચિત્તાનિ ભવન્તિ.

૫૩૩-૪. મનોદ્વારે આરમ્મણઘટ્ટના ન વિજ્જતિ. ભવઙ્ગતો ચેતસો વીથિચિત્તસ્સ વુટ્ઠાનં કથં કેન પકારેન હોતિ? મનોદ્વારેપિ ઘટ્ટનાય વિના ઘટ્ટનં વજ્જેત્વા આપાથં આગચ્છન્તેવ યસ્મા કારણા, તસ્મા વીથિચિત્તાનં સમ્ભવો હોતિ.

૫૩૫-૬. દ્વાદસાપુઞ્ઞચિત્તાનં દ્વાદસઅકુસલચિત્તાનં વિપાકા સત્તસત્તતિ પાપપાકા દ્વાદસપાપચિત્તાનં વિપાકા ચતુરાસીતિ પવત્તિયં હોન્તિ. એકસ્સ સોમનસ્સયુત્તદિટ્ઠિસમ્પયુત્તાકુસલસ્સ ચક્ખુસોતઘાનજિવ્હાકાયવિઞ્ઞાણાનિ, સમ્પટિચ્છનં, ઉપેક્ખાયુત્તસન્તીરણાનિ ચાતિ સત્ત અકુસલપાકા હોન્તિ. તથા સેસાનં એકાદસન્નં અકુસલાનમ્પિ સત્ત વિપાકા હોન્તિ. એકાદસવિધાનં તુ, હિત્વા ઉદ્ધચ્ચમાનસં ઉદ્ધચ્ચમાનસં હિત્વા એકાદસવિધાનં પટિસન્ધિયો એકાદસવિધા ચેવ ભવન્તિ.

૫૩૭-૮. ક્રિયચિત્તેસુ સબ્બેસુ યં આવજ્જનદ્વયં જવનં ન ચ હોતિ, તં આવજ્જનદ્વયં કરણમત્તત્તા કિરિયામત્તત્તા વાતપુપ્ફસમં વાતપુપ્ફેન સદિસં મતં ભગવતા. અયમેત્થાધિપ્પાયો – ખીણાસવે ઉપ્પન્નકાલે વા તં આવજ્જનદ્વયં કિરિયચિત્તં ભવિતું યુત્તં. સબ્બેસુ પુથુજ્જનેસુ ઉપ્પન્નકાલે કથં કિરિયા હોતીતિ ચે? કરણમત્તત્તા અફલદાયકં વાતપુપ્ફં વિય અફલદાયકં કિરિયચિત્તં ભવિતું યુત્તિહારો કિરિયા પન હોતિ. યં સબ્બં કિરિયચિત્તં કિચ્ચસાધનતો જવનકિચ્ચસાધનવસેન જવનત્તં જવનભાવં પત્તં છિન્નમૂલસ્સ રુક્ખસ્સ પુપ્ફં અફલં હોતિ યથા, એવં છિન્નાવિજ્જાતણ્હામૂલસ્સ વીતરાગસ્સ તં સબ્બં કિરિયચિત્તં અફલં વિપાકવિરહિતં સિયા ભવેય્ય.

૫૩૯-૪૦. પટિચ્ચ પન એતસ્મા, ફલમેતીતિ પચ્ચયો એકં ધમ્મં પટિચ્ચ એતસ્મા ધમ્મતો ફલં એતિ પવત્તતિ તસ્મા પચ્ચયો, યો ધમ્મો યસ્સ ધમ્મસ્સ ઠિતિયા ઉપ્પત્તિયાપિ ઉપકારો નામ હોતિ, સો ધમ્મો તસ્સ ધમ્મસ્સ પચ્ચયોતિ પચ્ચયો નામ પણ્ડિતેન પવુચ્ચતે. સમ્ભવો પભવો હેતુ કારણં પચ્ચયો મતો ભગવતા. ઇદં વચનં અઞ્ઞત્થ દીપનવચનં.

૫૪૧. લોભાદિ પન યો ધમ્મો, મૂલટ્ઠેનુપકારકો યો લોભાદિ પન ધમ્મો મૂલભાવેન ફલધમ્મસ્સ ઉપકારકો, સો લોભાદિધમ્મો ફલધમ્મસ્સ હેતૂતિ હેતુ નામ વિભાવિના વિઞ્ઞાતબ્બો.

૫૪૨. લોભો દોસો ચ મોહો ચ તથા અલોભાદયો તયો હેતૂ, તે છ એવ હેતુયો હોન્તિ, જાતિતો જાતિવસેન કુસલજાતિઅકુસલજાતિઅબ્યાકતજાતિવસેન નવધા નવહિ કોટ્ઠાસેહિ સિયું.

૫૪૩-૪. ધમ્માનં કુસલાદીનં, કુસલાદિત્તસાધકો યો ધમ્મો કુસલાદીનં ધમ્માનં કુસલાદિત્તસાધકો કુસલાદિભાવસાધકો, સો ધમ્મો મૂલટ્ઠો નામ. એવં વચનં એકે એકચ્ચે આચરિયા વદન્તિ. એવં સન્તે કુસલાકુસલાદીનં ધમ્માનં કુસલાદિત્તસાધકવસેન મૂલટ્ઠે સન્તે તંસમુટ્ઠાનરૂપીસુ તેહિ ચિત્તેહિ સમુટ્ઠાનરૂપેસુ તેહિ ચિત્તેહિ સમુટ્ઠિતેસુ ચિત્તજરૂપેસુ હેતૂનં લોભાદિહેતૂનં હેતુપચ્ચયતા કદાચિપિ નેવ સમ્પજ્જતિ. અયમેત્થાધિપ્પાયો – યદિ ચિત્તેસુ રૂપાનિ સમુટ્ઠાપેન્તેસુ તે લોભાદયોપિ ચિત્તાનં સમ્પયુત્તચિત્તાનં એકુપ્પાદત્તા ચ રૂપાનિ સમુટ્ઠાપેન્તિયેવ. તદા તેસં મતે તેસં ચિત્તજરૂપાનં કુસલાદિત્તં સિયા. ન ચ કદાચિ રૂપાનિ કુસલાદિનામકાનિ દિસ્સન્તિ યસ્મા, તસ્મા ચિત્તજરૂપાનં કુસલાદિભાવઞાપનત્થં તેસં ચિત્તજરૂપાનં તે લોભાદયો હેતુપચ્ચયા ન હોન્તિ, ઇતિ વચનં વત્તબ્બં સિયા. એવઞ્ચ સતિ ચિત્તજરૂપાનિ નામ કદાચિપિ વિયુત્તાનિ ચરન્તિ, તસ્મા કુસલાદિત્તસાધકો મૂલટ્ઠો ન હોતિ.

૫૪૫-૬. હિ સચ્ચં ‘‘એવં સન્તે તુ હેતૂન’’ન્તિઆદિકં વચનં. તે લોભાદયો હેતૂ તેસં રૂપાનં કુસલાદિતં કુસલાદિભાવં ન સાધેન્તિ ન નિપ્ફાદેન્તિ. તે હેતૂ તેસં પન રૂપાનં પચ્ચયા ન ચ ન હોન્તિયેવ, તસ્મા કારણા કુસલાદીનં ધમ્માનં કુસલાદિત્તસાધકો યો ધમ્મો, સો ધમ્મો મૂલટ્ઠોતિ મૂલસભાવો નામ સમયઞ્ઞુના સમયવિજાનનસીલેન વિઞ્ઞુના ગન્તબ્બો જાનિતબ્બો.

૫૪૭. સુપ્પતિટ્ઠિતભાવસ્સ, સાધનેનુપકારકો સુપ્પતિટ્ઠિતભાવં સાધનેન ઉપકારકો યો અત્થો, સો અત્થો હેતૂનં લોભાદીનં મૂલટ્ઠો મૂલસભાવો ઇતિ ચ ગહણં વિભાવિના વિઞ્ઞાતબ્બં.

૫૪૮-૯. કુસલાકુસલા હેતૂ કુસલા હેતૂ, અકુસલા હેતૂ, ક્રિયાહેતૂ સબ્બસો સબ્બપ્પકારેન સબ્બે કિરિયાહેતુયો ચ સમ્પયુત્તાનં પઞ્ચવોકારભૂમિયં સમ્પયુત્તાનં ધમ્માનં અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયભાવેન હેતુપચ્ચયતં યાતા ગતા. તંસમુટ્ઠાનાનં ચિત્તજરૂપાનઞ્ચ હેતુપચ્ચયતં યાતા ગતા, એતે હેતૂ ચતુવોકારભૂમિયં સમ્પયુત્તાનં એવ ધમ્માનં હેતુપચ્ચયતં યાતા ગતા.

૫૫૦-૧. કામે વિપાકહેતૂપિ અત્તના સમ્પયુત્તાનં હેતુપચ્ચયતં યાતા, પટિસન્ધિક્ખણેપિ કટત્તારૂપજાતાનં કમ્મજરૂપાનં હેતુપચ્ચયતં યાતા, તસ્મા પટિસન્ધિચિત્તુપ્પાદક્ખણેયેવ કમ્મજરૂપાનં ઉપ્પાદો હોતિ, યસ્મા કારણા પવત્તિયં ચિત્તજાનઞ્ચ રૂપાનં હેતુપચ્ચયતં ગતા.

૫૫૨-૫. રૂપે વિપાકહેતૂ કામાવચરભૂમિયં હેતુયો વિય હેતુપચ્ચયા હોન્તિ, પઞ્ચવોકારે લોકુત્તરવિપાકહેતવો ચિત્તજાનં રૂપાનઞ્ચ સમ્પયુત્તાનઞ્ચ પઞ્ચવોકારભૂમિયં હેતુપચ્ચયા હોન્તિ. ચતુવોકારે લોકુત્તરવિપાકજા હેતવો સમ્પયુત્તાનં એવ ચતુવોકારભૂમિયં હેતુપચ્ચયા ભવન્તિ. ઇતરે ચતુવોકારે અરૂપભવે વિપાકજા હેતવો સમ્પયુત્તાનં એવ સભૂમિયં અત્તનો ભૂમિયં અરૂપભૂમિયં હેતુપચ્ચયા હોન્તિ. હેતુત્થો હેતૂનં અત્થો હેતુયો ચેવ હેતુપચ્ચયો ચેવ હેતુપચ્ચયસમ્ભવો હેતુપચ્ચયુપ્પત્તિ, એવમેવ એવં ઇમિના પકારેન. સઞ્જાતો સુખહેતુ યસ્સાતિ સઞ્જાતસુખહેતુ, તેન વિઞ્ઞેય્યો.

૫૫૬-૮. છન્દો ચિત્તઞ્ચ વીરિયં વીમંસા ચાતિ ચતુધાધિપતી લોકાધિપતિના સત્થુના વુત્તા. છન્દં જેટ્ઠકં કત્વા ચિત્તસ્સ ઉપ્પત્તિકાલસ્મિં યો છન્દો, સો છન્દાધિપતિ નામ, છન્દં ધુરં કત્વા સમાધિકરણચિત્તસ્સ એસેવ નયો સેસેસુપિ ચ તીસુ મયા વુત્તતો છન્દાધિપતિતો સેસેસુપિ ચ અધિપતીસુ. યો ધમ્મો જેટ્ઠટ્ઠેન ઉપકારકો, સો ધમ્મો અધિપતીતિ અધિપતિ નામ ભગવતા નિદ્દિટ્ઠો.

૫૫૯. સુમતિમતિવિબોધનં વિચિત્તં,

કુમતિમતિન્ધનપાવકં પધાનં;

ઇમમતિમધુરં અવેદિ યો યો,

જિનવચનં સકલં અવેદિ સો સો.

યો યો જનો ઇમં અભિધમ્માવતારં સુમતિમતિવિબોધનં સુમતીનં સુન્દરમતીનં પણ્ડિતાનં મતિયા વિબોધનકરં વિચિત્તં કુમતીનં કુચ્છિતમતીનં બાલાનં મતિઇન્ધને પધાનં પાવકં અતિમધુરકરં અવેદિ જાનિ, સો સો જનો સકલં જિનવચનં અવેદિ જાનિ.

ઇતિ અભિધમ્માવતારટીકાય

પકિણ્ણકનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અટ્ઠમો પરિચ્છેદો.