૭. સત્તમો પરિચ્છેદો

વિપાકચિત્તપ્પવત્તિનિદ્દેસવણ્ણના

૩૭૬. અનન્તઞાણેન નિરઙ્ગણેન,

ગુણેસિના કારુણિકેન તેન;

વુત્તે વિપાકે મતિપાટવત્થં,

વિપાકચિત્તપ્પભવં સુણાથ.

યેન જિનેન અનન્તઞાણેન નિક્કિલેસેન ગુણેસિના કારુણિકેન તેન જિનેન વુત્તે વિપાકસ્મિં મતિપાટવત્થં મતિછેકભાવત્થાય વિપાકચિત્તપ્પભવં મયા ભણમાનં વિપાકચિત્તપ્પવત્તિં તુમ્હે સુણાથ.

૩૭૭. એકૂનતિંસ કમ્માનિ, પાકા દ્વત્તિંસ ભગવતા દસ્સિતા, કમ્માનિ તીસુ દ્વારેસુ દિસ્સરે, વિપાકા છસુ દ્વારેસુ દિસ્સન્તિ.

૩૭૮-૯. કુસલં કામલોકસ્મિં કામલોકમ્હિ કુસલં પવત્તે, પટિસન્ધિયઞ્ચ તંતંપચ્ચયમાગમ્મ તંતંપચ્ચયં પટિચ્ચ. સો સો પચ્ચયો તંતંપચ્ચયો, ‘‘તતપચ્ચયો’’તિ વત્તબ્બે નિગ્ગહીતાગમવસેન ‘‘તંતંપચ્ચયો’’તિ વુત્તં. વિચ્છાકમ્મધારયસમાસોયં. વિવિધં ફલં દદાતિ. એકાય ચેતનાય એકા પટિસન્ધિ ભગવતા પકાસિતા. નાનાકમ્મેહિ નાના પટિસન્ધિયો ચ ભવન્તિ.

૩૮૦-૧. તિહેતુકં તુ યં કમ્મં તિહેતુકં યં કમ્મં પન કામાવચરસઞ્ઞિતં તિહેતુકં વિપાકં દુહેતુઞ્ચ વિપાકં અહેતુઞ્ચ વિપાકં દેતિ. દુહેતુકં તુ યં કમ્મં દુહેતુકં યં કમ્મં પન, તં કમ્મં તિહેતુકં વિપાકં ન દેતિ, અત્તનો વિપાકં દુહેતુઞ્ચ અહેતુઞ્ચ દેતિ.

૩૮૨-૩. તિહેતુકેન કમ્મેન, પટિસન્ધિ તિહેતુકા હોતિ, દુહેતુકાપિ પટિસન્ધિ હોતેવ, અહેતુકા પટિસન્ધિ નેવ હોતિ, ઉક્કટ્ઠતિહેતુકકમ્મેન તિહેતુકા પટિસન્ધિ, ઓમકતિહેતુકકમ્મેન દુહેતુકા પટિસન્ધિ હોતીતિ અધિપ્પાયો. દુહેતુકેન કમ્મેન દુહેતુકા પટિસન્ધિ, અહેતુકાપિ પટિસન્ધિ હોતેવ, તિહેતુકા પટિસન્ધિ નેવ હોતિ. ઉક્કટ્ઠદુહેતુકકમ્મેન દુહેતુકા પટિસન્ધિ, ઓમકદુહેતુકકમ્મેન અહેતુકા પટિસન્ધિ હોતીતિ અધિપ્પાયો.

૩૮૪. અસઙ્ખારકમ્મં અસઙ્ખારવિપાકં દેતિ, સસઙ્ખારવિપાકમ્પિ દેતિ, સસઙ્ખારકમ્મં સસઙ્ખારફલં, તથા અસઙ્ખારફલં દેતિ.

૩૮૫. એકાય ચેતનાયેત્થ એત્થ એતાસુ ચેતનાસુ એકાય કુસલાય ચેતનાય સોળસવિધા વિપાકચિત્તાનિ ભવન્તિ. ઇતિ વચનં જિનો પકાસયે.

૩૮૬-૯૨. વેદનાપરિવત્તનં આરમ્મણેન હોતેવ, તદારમ્મણચિત્તમ્પિ જવનેન નિયામિતં, સોમનસ્સયુત્તે કુસલે જવને જવિતે તદારમ્મણમ્પિ સોમનસ્સયુત્તમેવ હોતીતિ અત્થો. ઉપેક્ખાયુત્તકુસલેપિ એસેવ નયો. કામાવચરચિત્તેન કુસલેનાદિના પઠમેન કુસલેન તુલ્યેન વિપાકચિત્તેન. તતિયાવિસેસનં. યેન સત્તેન ગહિતા પટિસન્ધિ ચે યદિ, ઇટ્ઠે બલવારમ્મણે મનાપે અતિમહન્તારમ્મણે તસ્સ સત્તસ્સ ચક્ખુસ્સ ચક્ખુપસાદસ્સ આપાથં પાકટભાવં આગતે સતિ મનોધાતુયા તાય ભવઙ્ગસ્મિં આવટ્ટિતે ભવઙ્ગસોતે છિન્દિતે સતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણકાદીસુ વીથિચિત્તેસુ જાતેસુ પઠમં કુસલં કામમાનસં જવનં હુત્વા જાયતે. સત્તક્ખત્તુવારાનિ જવિત્વાન પઠમે મહાકુસલે ગતે તદેવ તં એવ ઇટ્ઠં આરમ્મણં કત્વા તેનેવ પઠમમહાકુસલેન સદિસં તદારમ્મણવિપાકચિત્તં. સન્ધિયા તુલ્યતો પટિસન્ધિયા તુલ્યભાવેન મૂલભવઙ્ગન્તિ મૂલભવઙ્ગં નામ ભગવતા પવુચ્ચતે. તઞ્ચ તદારમ્મણચિત્તં સન્તીરણં સોમનસ્સયુત્તં સન્તીરણં દસ્સનં સમ્પટિચ્છનં એત્થ એતસ્મિં વીથિચિત્તે ગણનૂપગચિત્તાનિ ગણનં ઉપગતાનિ ચિત્તાનિ ચત્તારિ એવ ભવન્તિ.

૩૯૩-૪. યદા હિ દુતિયં ચિત્તં, કુસલં જવનં યદા યસ્મિં કાલે તસ્સેવ સોમનસ્સતિહેતુનો પુગ્ગલસ્સ દુતિયં કુસલં ચિત્તં જવનં હોતિ, તદા તસ્મિં કાલે તેન જવનેન તુલ્યવિપાકં તદારમ્મણં. તસ્સ સન્ધિયા અસમાનત્તા તસ્સ તદારમ્મણચિત્તસ્સ સન્ધિયા અસમાનત્તા દ્વે નામાનિ અસ્સ વિપાકચિત્તસ્સ અનેન વિપાકચિત્તેન લબ્ભરે લબ્ભન્તિ, ‘‘આગન્તુકભવઙ્ગ’’ન્તિ નામં ‘‘તદારમ્મણક’’ન્તિ ચ નામં ઇતિ દ્વે નામાનિ લબ્ભન્તિ.

૩૯૫-૬. યદા તસ્સેવ પુગ્ગલસ્સ તતિયં પુઞ્ઞં જવનં હોતિ, તદા તેન જવનેન સદિસં તતિયં પાકં તદારમ્મણિકં સિયા. ઇદં વિપાકચિત્તં આગન્તુકભવઙ્ગન્તિ આગન્તુભવઙ્ગં નામ ભગવતા વુચ્ચતે, પુરિમાનિ ચ પઞ્ચ વિપાકચિત્તાનિ ઇમિના પન તતિયવિપાકેન પન સદ્ધિં છ ચિત્તાનિ હોન્તિ.

૩૯૭-૮. યદા ચતુત્થં કુસલં જવનં હોતિ, તદા તેન જવનેન તુલ્યં ચતુત્થવિપાકં તદારમ્મણભાવં વજે ગચ્છેય્ય. ચતુત્થવિપાકં આગન્તુકભવઙ્ગં તદારમ્મણનામકં હોતિ, પુરિમાનિ છ પાકાનિ ઇમિના સહ ચતુત્થપાકેન સત્ત ચિત્તાનિ હોન્તિ.

૩૯૯-૪૦૩. યદા યસ્મિં કાલે તસ્મિં ચક્ખુદ્વારે ઇટ્ઠમજ્ઝત્તારમ્મણં પન તથા આપાથં આગચ્છતિ ચ, તદા વુત્તનયેન આવજ્જનદસ્સનસમ્પટિચ્છનચિત્તેસુ જાતેસુ ઇધ ઇમસ્મિં મજ્ઝત્તારમ્મણે આરમ્મણવસેન વેદના પરિવત્તતિ, તસ્મા ઉપેક્ખાસહગતં સન્તીરણં મનો હોતિ. ઉપેક્ખાસહગતેસુ એવ ચતૂસુપિ જવનેસુ જવિતેસુ તેહિ જવનેહિ તુલ્યાનિ ચત્તારિ વિપાકચિત્તાનિ જાયરે. અચ્ચન્તં એકન્તેન વેદનાય ઉપેક્ખાવેદનાય પુરિમેહિ સોમનસ્સસહગતેહિ ચિત્તેહિ અસમાનત્તા ચત્તારિ ચિત્તાનિ નામતો પિટ્ઠિભવઙ્ગાનિ નામ હોન્તિ, પિટ્ઠિભવઙ્ગાનિ સોમનસ્સવિપાકાનં પચ્છાભાગે ભવઙ્ગાનીતિ અત્થો. ઇમાનિ ઉપેક્ખાસહગતાનિ પઞ્ચ વિપાકાનિ પુરિમેહિ સત્તહિ વિપાકેહિ સદ્ધિં દ્વાદસ વિપાકાનિ ભવન્તિ. ઇતિ વચનં ધીરો વિનિદ્દિસે.

૪૦૪-૬. યથા ચક્ખુદ્વારે દ્વાદસ વિપાકાનિ હોન્તિ, તથા એવં સોતાદીસુ દ્વારેસુપિ દ્વાદસ પાકાનિ હોન્તિ. ઇતિ વચનં ધીરો નિદ્દિસે, ઇમે મયા વુત્તા વિપાકા સમસટ્ઠિ ભવન્તિ. એવં ઇમિના મયા વુત્તપ્પકારેન એકાય ચેતનાય કમ્મે આયૂહિતે પવત્તિતે સમસટ્ઠિ વિપાકાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ, ઇમસ્મિં વચને સંસયો નત્થિ. ગહિતાગ્ગહણેનેત્થ એત્થ એતેસુ વિપાકેસુ ગહિતાનં વિપાકાનં અગ્ગહણેન ચક્ખુદ્વારે દ્વાદસ પાકા, સોતવિઞ્ઞાણકાદીનિ ચત્તારિ ચાતિ સોળસ પાકાનિ હોન્તિ.

૪૦૭-૧૧. એકેન તિહેતુકકુસલેન અસઙ્ખારિકેન કમ્મેન આયૂહિતે યથા, એવમેવ સસઙ્ખારતિહેતુકકુસલેનાપિ અસઙ્ખારસસઙ્ખારઉપેક્ખાસહગતેહિપિ કુસલેહિ કમ્મે આયૂહિતે પવત્તિતે તેસં તિણ્ણં કુસલાનં વિપાકેહિ તીહિપિ દિન્નાય પટિસન્ધિયા એસેવ નયો પણ્ડિતેન જાનિતબ્બો. ઇધ ઇમસ્મિં ઉપેક્ખાસહગતદ્વયે ઇટ્ઠમજ્ઝત્તગોચરસ્સ વસેન વિપાકચિત્તપ્પવત્તિં પઠમં દસ્સેત્વા દસ્સેતબ્બાથ પચ્છા તુ, ઇટ્ઠસ્મિં ગોચરે ઇધ અથ પચ્છા મયા વુત્તચિત્તપ્પવત્તિતો પચ્છાકાલે પન ઇધ ઇમસ્મિં ઇટ્ઠગોચરે એકેકસ્મિં પન દ્વાદસ દ્વાદસ પાકા પણ્ડિતેન દસ્સેતબ્બા. ગહિતાગ્ગહણેનેત્થ એત્થ એતેસુ વિપાકેસુ ગહિતાનં વિપાકાનં અગ્ગહણેન સોળસ પાકચિત્તાનિ હોન્તિ. પુબ્બે કાલે મયા વુત્તનયેનેવ સબ્બં વચનં અસેસતો અસેસભાવેન પણ્ડિતેન ઞેય્યં.

૪૧૨-૪. તિહેતુકેન કમ્મેન, પટિસન્ધિ તિહેતુકા ભવતિ, ઇતિ અયં વારો એત્તાવતા એત્તકેન વચનેન મયા વુત્તો. એકં કમ્મં એકસ્મિં ભવે એકં પટિસન્ધિં જનેતિ, તતો પટિસન્ધિતો અપરં અઞ્ઞં દુતિયં પટિસન્ધિં ન જનેતિ, પવત્તિયં અનેકાનિ વિપાકાનિ સઞ્જનેતિ. હિ સચ્ચં ‘‘એકં કમ્મ’’ન્તિઆદિકં વચનં. એકસ્મા બીજા એકતો બીજતો એકં અઙ્કુરં જાયતિ, અસ્સ બીજસ્સ બહૂનિ ફલાનિ હેતુપ્પવત્તિતો સલિલાદિહેતુપ્પત્તિયા હોન્તિ.

૪૧૫-૨૧. દુહેતુકેન કમ્મેન, પટિસન્ધિ દુહેતુકા હોતિ, ઇતિ વચનં અયં વારો અનુપુબ્બેન અનુપટિપાટિયા આગતો. ઇધ ઇમસ્મિં અધિકારે દુહેતુકેન પુઞ્ઞેન સોમનસ્સયુત્તેન અસઙ્ખારિકેન ચિત્તેન કમ્મે આયૂહિતે પન દુહેતુકેન સોમનસ્સયુત્તકુસલેન તુલ્યેન પાકેન યેન સત્તેન ગહિતા પટિસન્ધિ ચે, ઇટ્ઠે આરમ્મણે તસ્સ સત્તસ્સ ચક્ખુદ્વારે આપાથં આગતે સોમનસ્સયુત્તે ઞાણહીને કુસલમાનસે તસ્મિં દુહેતુકે સત્તક્ખત્તું જવિત્વાન ગતે તં એવ આરમ્મણં કત્વા તદનન્તરં તસ્સ જવનસ્સ અનન્તરં તંસરિક્ખકં તેન જવનેન સદિસં એકન્તં અસઙ્ખારિકમાનસં જાયતિ. તન્તિ તં ચિત્તં મૂલભવઙ્ગન્તિ મૂલભવઙ્ગં નામ તદારમ્મણમિચ્ચપિ તદારમ્મણં નામ ઉભયમ્પિ નામં તસ્સેવ નામં તસ્સ ચિત્તસ્સ એવ નામં. ઇતિ એવં ઇમિના પકારેન ભગવતા પરિદીપિતં. દુહેતુકે સસઙ્ખારે કુસલે જવને જવિતેપિ ચ તંસમં તેન ચિત્તેન સદિસં આગન્તુકસઙ્ખાતં તદારમ્મણમાનસં હોતિ.

૪૨૨-૯. તથેવ ચ તથા એવ ચ ઇટ્ઠમજ્ઝત્તગોચરે દુહેતૂનં દ્વિન્નં ઉપેક્ખાયુત્તાનં જવનાનં અનન્તરં તાદિસાનિ તેહિ જવનેહિ સદિસાનિ દ્વે તદારમ્મણમાનસાનિ જાયન્તે, તેસં તદારમ્મણમાનસાનં ‘‘પિટ્ઠિભવઙ્ગ’’ન્તિ નામં, ‘‘આગન્તુકભવઙ્ગ’’ન્તિ ચ નામં હોતિ. સન્તીરણદ્વયઞ્ચેવ દસ્સનં સમ્પટિચ્છનં ઇમાનિ દ્વે ભવઙ્ગાનિ ચાતિ અટ્ઠ વિપાકા ચક્ખુદ્વારે હોન્તિ. એવં ઇમિના મયા વુત્તપ્પકારેન પઞ્ચસુ દ્વારેસુપિ ચ અટ્ઠ અટ્ઠ વિપાકે કત્વા પવત્તિયં ચત્તાલીસ વિપાકાનિ ભવન્તિ. ગહિતાગ્ગહણેનેત્થ, ચક્ખુદ્વારે પનટ્ઠ ચ એત્થ એતેસુ વિપાકેસુ ગહિતાનં વિપાકાનં અગ્ગહણેન ચક્ખુદ્વારે અટ્ઠ ચ વિપાકા સોતઘાનાદિના વિપાકેન સદ્ધિં દ્વાદસ એવ વિપાકાનિ ભવન્તિ. એકાય ચેતનાયેવં એવં ઇમિના મયા વુત્તપ્પકારેન એકાય ચેતનાય કમ્મે આયૂહિતે પવત્તિતે પન સતિ દ્વાદસેવ વિપાકાનિ ભવન્તિ. ઇતિ વચનં વિજિતકુસલયુદ્ધસઙ્ગામેન પકાસિતં દેસિતં. દુહેતુકત્તયેનાપિ, સેસેન સદિસેન તુ મયા વુત્તતો દુહેતુતો સેસેન દુહેતુકત્તયેનાપિ સદિસેન પાકેન આદિન્નસન્ધિનો ગહિતપટિસન્ધિકસ્સ સત્તસ્સ એવં નયો મતો કથિતો નિરઙ્ગણેન. દુહેતુકેન કમ્મેન દુહેતુકા પટિસન્ધિ હોતિ. ઇતિ અયં વારો ચ એત્તાવતા એત્તકેન વચનેન મયા વુત્તો.

૪૩૦-૮. દુહેતુકેન કમ્મેન અહેતુકા પટિસન્ધિ હોતિ, ઇતિ અયં વારો અનુપુબ્બેન પટિપાટિયા આગતો. તેસુ ચતૂસુપિ દુહેતુકેસુ કુસલેસુ ચિત્તેસુ અઞ્ઞતરેનેવ હેતુકેન કમ્મે આયૂહિતે પવત્તિતે સતિ તસ્સેવ દુહેતુકસ્સ કુસલજવનસ્સ પાકભૂતાય ઉપેક્ખાસહગતાહેતુકાય મનોવિઞ્ઞાણધાતુયા આદિન્નપટિસન્ધિનો સત્તસ્સ સા પટિસન્ધિ કમ્મસદિસા નામ ન વત્તબ્બા પણ્ડિતેહિ. હિ સચ્ચં ‘‘પટિસન્ધિ ન વત્તબ્બા’’તિઆદિકં વચનં. કમ્મં દુહેતુકં હોતિ, પટિસન્ધિ અહેતુકા હોતિ. તસ્સ દેહિનો સત્તસ્સ વુડ્ઢિમુપેતસ્સ વુડ્ઢિં ઉપગતસ્સ ચક્ખુદ્વારે પન ઇટ્ઠમજ્ઝત્તગોચરે આપાથમાગતે સતિ દુહેતુકાનં ચતુન્નં પુઞ્ઞાનં યસ્સ કસ્સચિ જવનસ્સ અવસાનમ્હિ ઇદં અહેતુકં મનો તદારમ્મણભાવેન જાયતિ. એત્થ એતસ્મિં વચને સંસયો સન્દેહો નત્થિ, તં અહેતુકચિત્તં મૂલભવઙ્ગઞ્ચ તદારમ્મણમેવ ચ હોતિ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણકાદીસુપિ વીથિચિત્તેસુ જાતેસુ ઉપેક્ખાસહગતંયેવ સન્તીરણમ્પિ ચ હોતિ. તેસુ એકં ઠપેત્વાન, ગહિતાગ્ગહણેનિધ તેસુ દ્વીસુ સન્તીરણતદારમ્મણકિચ્ચેસુ વિપાકેસુ એકં સન્તીરણકિચ્ચં તદારમ્મણકિચ્ચં તં ચિત્તં ઠપેત્વા ગહિતાનં વિપાકાનં અગ્ગહણેન ઇધ ઇટ્ઠમજ્ઝત્તારમ્મણે ગણનૂપગચિત્તાનિ તીણિયેવ ભવન્તિ.

૪૩૯-૪૧. ઇટ્ઠે આરમ્મણે ચક્ખુ-દ્વારે આપાથમાગતે તદા સન્તીરણઞ્ચેવ સોમનસ્સયુત્તંયેવ હોતિ, તદારમ્મણમાનસઞ્ચ સોમનસ્સયુત્તંયેવ હોતિ, તેસુ સન્તીરણતદારમ્મણકિચ્ચેસુ વિપાકેસુ એકેકં સન્તીરણકિચ્ચં, તદારમ્મણકિચ્ચં વા ચિત્તં ગહેત્વા પુરિમાનિ ચ તીણિ ચત્તારિ એવ વિપાકાનિ ભવન્તિ. એવં ઇમિના મયા વુત્તપ્પકારેન પઞ્ચસુ દ્વારેસુપિ ચત્તારિ ચત્તારિ વિપાકચિત્તાનીતિ પવત્તિયં વિપાકાનિ વીસતિ ચિત્તાનિ હોન્તિ.

૪૪૨-૮. ચક્ખુદ્વારે તુ ચત્તારિ, ગહિતાગ્ગહણેનિધ ગહિતાનં વિપાકાનં અગ્ગહણેન ચક્ખુદ્વારે પન ચત્તારિ વિપાકાનિ ઇધ ઇમસ્મિં ઇટ્ઠારમ્મણે સોતઘાનાદિના વિપાકેન સદ્ધિં અહેતુકં અટ્ઠકં હોતિ એવ. અહેતુકપટિસન્ધિસ્સ સત્તસ્સ દુહેતુકં, તિહેતુકં વા તદારમ્મણં ન ભવે ન ભવેય્ય, દુહેતુપટિસન્ધિનો સત્તસ્સ તિહેતુકં તદારમ્મણં ન ભવે. જાતા સુગતિયં યેન, પાકેન પટિસન્ધિ તુ સુગતિયં યેન પાકેન પટિસન્ધિ જાતા, તેન વિપાકેન તુલ્યમ્પિ, હીનં વા તેસં તદારમ્મણં ભવેય્ય. મનુસ્સલોકં સન્ધાય, વુત્તઞ્ચાહેતુકટ્ઠકં સુગતિયં અહેતુકટ્ઠકઞ્ચ મનુસ્સલોકઞ્ચ સન્ધાય પટિચ્ચ કારણં કત્વા મયા વુત્તં. ચતૂસુપિ અપાયેસુ પન અપેતો અયો પતિટ્ઠા એતેહીતિ અપાયો, તેસુ. પવત્તે અહેતુકં અટ્ઠકં આપાયિકેહિ લબ્ભતિ. થેરો નેરયિકાનં તુ, ધમ્મં દેસેતિ વસ્સતિ થિરો થિરકારધમ્મો યસ્મિં અત્થીતિ થેરો, દુતિયઅગ્ગસાવકભૂતો ઇદ્ધિમા મોગ્ગલ્લાનત્થેરો નેરયિકાનં નિરયે જાતાનં સત્તાનં ધમ્મં દેસેતિ વસ્સતિ, ‘‘ઉચ્છઙ્ગે મં નિસીદિત્વા’’તિઆદીસુ વિય દેવં વસ્સાપેતીતિ અત્થો. ગન્ધં વાયુઞ્ચ માપેતિ યદા, તદા પન તેસં નેરયિકાનં સત્તાનં તેહિ નેરયિકસત્તેહિ થેરં દિસ્વા, ધમ્મઞ્ચ સુત્વા, ગન્ધઞ્ચ ઘાયિત્વા જલં ઉદકઞ્ચ પિવતં પિવન્તાનં મુદું વાયુઞ્ચ તેહિ ફુસતં ફુસન્તાનં તેસં નેરયિકસત્તાનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણકાદીનિ પઞ્ચપિ પુઞ્ઞજાનિ એવ કુસલવિપાકાનિ એવ સન્તીરણદ્વયં પુઞ્ઞજં એવ કુસલવિપાકં એવ પુઞ્ઞજા એવ એકા મનોધાતુ ઇતિ અટ્ઠકં હોતિ.

૪૪૯-૫૦. અયં તાવ કથા ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણકાદીનિ પુઞ્ઞજાનેવા’’તિઆદિકા અયં કથા ઇટ્ઠઇટ્ઠમજ્ઝત્તગોચરે કામાવચરે પુઞ્ઞાનં જવનાનં વસેન મયા વુત્તા. તદારમ્મણચેતસો તદારમ્મણચિત્તસ્સ યં નિયમત્તં ‘‘તદારમ્મણમાનસં જવનેન નિયામિત’’ન્તિઆદિવચનેન મયા વુત્તં, તં નિયમત્તં કુસલં સન્ધાય વુત્તં. સોમનસ્સયુત્તે કામાવચરકુસલે જવિતે તદારમ્મણમ્પિ સોમનસ્સયુત્તમેવ હોતિ, ઉપેક્ખાયુત્તે કામાવચરકુસલે જવિતે તદારમ્મણમ્પિ ઉપેક્ખાયુત્તમેવ હોતિ, નેતં અકુસલે ઉપેક્ખાયુત્તે વિચિકિચ્છાદિકે અકુસલે જવને પન જવિતે સોમનસ્સયુત્તમ્પિ તદારમ્મણં હોતીતિ અધિપ્પાયો. ઇતિપિ વચનં આચરિયેન દીપિતં.

૪૫૧-૭. ઇધ ઇમસ્મિં અધિપ્પાયે અકુસલચિત્તેસુ સોમનસ્સયુત્તેસુ ચતૂસુપિ ઇટ્ઠે આરમ્મણે તેસુ ચિત્તેસુ જવિતેસુ સોમનસ્સયુત્તા અહેતુમનોવિઞ્ઞાણધાતુ તદનન્તરં તેસં અકુસલજવનાનં અનન્તરં તદારમ્મણભાવેન જાયતિ. ઉપેક્ખાયુત્તેસુ છસુ અકુસલચિત્તેસુ ઇટ્ઠમજ્ઝત્તે ગોચરે જવિતેસુ પુઞ્ઞજા ઉપેક્ખાસહગતા અહેતુમનોવિઞ્ઞાણધાતુ એવ તદનન્તરં વા તેસં ઉપેક્ખાસહગતાનં છન્નં અકુસલજવનાનં અનન્તરં તદારમ્મણભાવેન જાયતિ. ઇટ્ઠારમ્મણયોગસ્મિં બુદ્ધરૂપાદિઇટ્ઠારમ્મણયોગસ્મિં કઙ્ખતો ‘‘બુદ્ધો નુ ખો, નો બુદ્ધો’’તિ કઙ્ખન્તસ્સ સત્તસ્સ ઉદ્ધતસ્સ વા સત્તસ્સ તદારમ્મણમાનસં સોમનસ્સયુત્તં અહેતુકં વિપાકં હોતિ પિટ્ઠિભવઙ્ગં. સોમનસ્સયુતે ચિત્તે, જવને જવિતે પન સોમનસ્સયુત્તા એવ પઞ્ચ તદારમ્મણમાનસા પણ્ડિતેન ગવેસિતબ્બા. ઉપેક્ખાસહગતે ચિત્તે જવને પન જવિતે સતિ ઉપેક્ખાસહગતા છ ચ તદારમ્મણમાનસા પણ્ડિતેન ગવેસિતબ્બા.

૪૫૮-૬૩. તિહેતુસોમનસ્સેન, આદિન્નપટિસન્ધિનો સત્તસ્સ ઝાનતો પરિહીનસ્સ વિપ્પટિસારિનો તં ઝાનં પચ્ચવેક્ખતો પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ દોમનસ્સયુત્તં ચિત્તં હોતિ. તસ્સ દોમનસ્સસ્સ અનન્તરં કિં માનસં જાયતે, ત્વં દોમનસ્સયુત્તજવનસ્સ અનન્તરમાનસં બ્રૂહિ કથેહિ. પટ્ઠાને પટિસિદ્ધા હિ દોમનસ્સસ્સાનન્તરં સોમનસ્સસ્સ ઉપ્પત્તિ પટ્ઠાને પટિસિદ્ધા પટ્ઠાનપ્પકરણે ભગવતા નિવારિતા, અસ્સ સોમનસ્સસ્સ વા અનન્તરં દોમનસ્સસ્સ ઉપ્પત્તિ પટ્ઠાને પટ્ઠાનપ્પકરણે પટિસિદ્ધા ભગવતા નિવારિતા. મહગ્ગતં પનારબ્ભ મહગ્ગતં પટિચ્ચ જવને જવિતેપિ ચ તદારમ્મણમાનસં તત્થેવ તસ્મિં પટ્ઠાને એવ પટિસિદ્ધં ભગવતા નિવારિતં. તસ્મા કારણા ભવઙ્ગપાતો વા તદારમ્મણમેવ વા ન હોતિ. કિં નુ કાતબ્બં તેસં ભવઙ્ગતદારમ્મણાનં અભાવે કારણં યં કાતબ્બં, અમ્હેહિ તં કારણં કિં નુ પુચ્છામ, તં તદત્થં આભિધમ્મિકભાવેન આભિધમ્મિક તં કારણં વદ વદાહિ. ઉપેક્ખાસહગતાહેતુમનોવિઞ્ઞાણધાતુ પુઞ્ઞાપુઞ્ઞવિપાકા તદારમ્મણિકા સિયા ભવેય્ય.

૪૬૪-૭. ઇમસ્સ તદારમ્મણસ્સ આવજ્જનં કિં નત્થિ? તં તદારમ્મણમાનસં કથં કેન પકારેન જાયતે? ભવઙ્ગઆવજ્જનાનં ચિત્તાનં કિં આવજ્જનમત્તં? મગ્ગસ્સ અનન્તરસ્સ ચ ફલસ્સાપિ કિં આવજ્જનં નત્થિ? નિરોધા ચ નિરોધતો વુટ્ઠહન્તસ્સ ભિક્ખુનો ફલચિત્તસ્સ વાતિ મયા સુતં, એવં ઇમિના મયા વુત્તપ્પકારેન આવજ્જનં નત્થિ. વિના આવજ્જનેનાપિ, હોતુ જાયતુ માનસં ચિત્તં આવજ્જનેન વિના આવજ્જનં વજ્જેત્વા હોતુ જાયતુ, કિમસ્સારમ્મણં અસ્સ તદારમ્મણમાનસસ્સ કિં આરમ્મણં, પણ્ડિત, ત્વં આરમ્મણં યદિ જાનાસિ, તં આરમ્મણં બ્રૂહિ મય્હં કથેહિ. વિના આરમ્મણેનેતં એતં માનસં આરમ્મણેન વિના આરમ્મણં વજ્જેત્વા ન જાયતિ. હિ સચ્ચં ‘‘વિના આરમ્મણેનેત’’ન્તિઆદિકં વચનં, તદારમ્મણમાનસં યદા દોમનસ્સયુત્તં જવનં મહગ્ગતારમ્મણં જવતિ, તદા તસ્મિંયેવ જવનચિત્તક્ખણે પરિત્તેસુ કામાવચરારમ્મણેસુ યં કિઞ્ચિ પરિત્તારમ્મણં આરબ્ભ પટિચ્ચ જાયતિ.

૪૬૮-૭૩. ઉતુબીજનિયામો ચ ઉતુનિયામો બીજનિયામો ચ કમ્મધમ્મનિયામતા ચ કમ્મનિયામતા ચ સીલાદિપારમીધમ્મનિયામતા ચ ચિત્તસ્સ નિયામો ચાતિ પઞ્ચ નિયામતા પણ્ડિતેન ઞેય્યા. તત્થ તેસુ પઞ્ચસુ નિયામેસુ સબ્બેસં પન રુક્ખાનં એકપ્પહારેન ફલપુપ્ફાદિધારણં ઉતુ, અયં ઉતુનિયામતા. તેસં તેસં તુ બીજાનં, તંતંતુલ્યફલુબ્ભવો તેસં તેસં બીજાનં પન તેહિ તેહિ બીજેહિ તુલ્યાનમ્પિ સસ્સાનં ફલાનં ઉપ્પત્તિ, અયં બીજનિયામતા. મત્થકે નાળિકેરસ્સ નાળિકેરફલસ્સ મત્થકે છિદ્દત્તં છિદ્દભાવો, અયં બીજજો બીજતો જાતો નિયામો. તિહેતુકકમ્મં તિહેતુકઞ્ચ વિપાકં દુહેતુકઞ્ચ વિપાકં અહેતુકઞ્ચ વિપાકં યતો યં કમ્મં દેતિ, અયં કમ્મનિયામતા. બોધિસત્તસ્સ જાતિયં જિનઙ્કુરસ્સ જાતિક્ખણે મેદનીકમ્પનાદિકં અનેકવિસેસત્તં, અયં સીલાદિપારમીધમ્મનિયામતા. તેન ગોચરેન પસાદસ્મિં ઘટ્ટિતે સતિ ઇધ ઇમસ્મિં ચિત્તવીથિયં આવજ્જનાદીનં ચિત્તાનં ઉપ્પત્તિ, અયં ચિત્તનિયામતા.

૪૭૪. યો પુગ્ગલો ધીરો ધીરસમ્પન્નો ગુણસમ્પન્નો વિક્ખિત્તપાપો મોહન્ધકારાપગમં અન્ધકારમનિસ્સાય અવિજ્જાનિસ્સરણં યદિચ્છે સચે ઇચ્છેય્ય, સો ધીરો ઇમં અભિધમ્માવતારપ્પકરણં અન્ધજ્જનાનં અન્ધસદિસબાલજનાનં હદયન્ધકારં વિદ્ધંસનં અન્ધકારસન્નિસ્સિતસ્સ યસ્સ હદયસ્સ વિદ્ધંસનકરં જલન્તં દીપં જલમાનં દીપં. પયત્તોતિ પકારેન યતતિ વીરિયં કરોતીતિ પયત્તો, સતતં સબ્બદા સિક્ખેથ સજ્ઝાયનધારણચિન્તનવસેન સિક્ખેય્ય.

ઇતિ અભિધમ્માવતારટીકાય

વિપાકચિત્તપ્પવત્તિનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સત્તમો પરિચ્છેદો.