૬. છટ્ઠો પરિચ્છેદો

આરમ્મણવિભાગવણ્ણના

૨૯૧. એતેસં પન ચિત્તાનં, આરમ્મણમિતો પરં;

દસ્સયિસ્સામહં તેન, વિના નત્થિ હિ સમ્ભવો.

ઇતો પરં ઇતો પરિચ્છેદતો પરં અહં એતેસં પન ચિત્તાનં આરમ્મણં દસ્સયિસ્સામિ. હિ કસ્મા? તેન વિના તં આરમ્મણં વજ્જેત્વા ચિત્તાનં સમ્ભવો નત્થિ યસ્મા કારણા, તસ્મા કારણા દસ્સયિસ્સામિ.

૨૯૨. રૂપં સદ્દં ગન્ધં રસં, ફોટ્ઠબ્બં ધમ્મમેવ ચ;

છધા આરમ્મણં આહુ, છળારમ્મણકોવિદા.

છળારમ્મણેસુ છેકા પણ્ડિતા આરમ્મણં છધા છપ્પકારં આહુ કથેસું.

૨૯૩. તત્થ ભૂતે ઉપાદાય. તત્થ તેસુ આરમ્મણેસુ ભૂતે ઉપાદાય ભૂતે પટિચ્ચ વણ્ણો ચતુસમુટ્ઠિતો કમ્મચિત્તઉતુઆહારસઙ્ખાતેહિ ચતૂહિ પચ્ચયેહિ સમુટ્ઠિતો નિબ્બત્તો નિદસ્સનેન સહ પવત્તો પટિઘેન સહ પવત્તો રૂપારમ્મણસઞ્ઞિતો.

૨૯૪. દુવિધોપિ સમુદ્દિટ્ઠો, સદ્દો ચિત્તોતુસમ્ભવો સદ્દો દુવિધોપિ મુનિના સમુદ્દિટ્ઠો ચિત્તોતુસમ્ભવો, સવિઞ્ઞાણકસદ્દોવ ચિત્તસમુટ્ઠિતો હોતિ. કથં? વચીભેદકચિત્તેન ભૂતાય જાતાય ભૂમિયા પથવીધાતુયા વિકારતા પથવીલક્ખણભાવતો અતિથદ્ધલક્ખણતા વિકારતા નામ. સા વચીવિઞ્ઞત્તિ વિઞ્ઞાયતીતિ વિઞ્ઞત્તિયા ઉપાદિણ્ણઘટ્ટનસ્સ કમ્મજપથવીધાતુયા ઘટ્ટનસ્સ કારણં ચિત્તજપથવીધાતુયા કમ્મજપથવીધાતુયા ઘટ્ટનઞ્ચ સદ્દો ચ અપુબ્બં અચરિમં હોતિ.

૨૯૫. અવિઞ્ઞાણકસદ્દો યો સો અવિઞ્ઞાણકસદ્દો ઉતુસમુટ્ઠિતો હોતિ. અયં દુવિધોપિ સદ્દો સદ્દારમ્મણતં ગતો સદ્દારમ્મણભાવં પત્તો.

૨૯૬. ધરીયતીતિ ગચ્છન્તો ગચ્છન્તો જનેહિ ધરીયતેતિ ગન્ધો. ગમુ સપ્પ ગતિમ્હિ, ધર ધારણે. સૂચનતો અત્તનો સાધારણસ્સ પુપ્ફાદિનો વત્થુસ્સ પકાસનતોપિ વા ગન્ધો નામ. ગન્ધ સૂચને. અયં ગન્ધો ચતૂહિ સમુટ્ઠાનં એતસ્સાતિ ચતુસમુટ્ઠાનો. ગન્ધારમ્મણસમ્મતો.

૨૯૭. રસમાના રસન્તીતિ, રસોતિ પરિકિત્તિતો જના રસમાના યં ધમ્મજાતં રસન્તિ અનુભવન્તિ, ઇતિ યસ્મા કારણા, તસ્મા કારણા રસો ઇતિ રસો નામ પણ્ડિતેહિ પરિકિત્તિતો, સો રસો ચતુસમ્ભૂતો રસારમ્મણનામકો.

૨૯૮. ફુસીયતીતિ ફોટ્ઠબ્બં યં ધમ્મજાતં જનેહિ ફુસીયતીતિ તસ્મા ફોટ્ઠબ્બં, પથવીતેજવાયવો. તં ફોટ્ઠબ્બં ચતુસમ્ભૂતં ફોટ્ઠબ્બારમ્મણં મતં.

૨૯૯. સબ્બં નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ, હિત્વા રૂપાદિપઞ્ચકં રૂપાદિપઞ્ચકં હિત્વા સબ્બં નામઞ્ચ ચિત્તચેતસિકનિબ્બાનનામઞ્ચ રૂપઞ્ચ પઞ્ચપસાદસુખુમરૂપઞ્ચ લક્ખણાનિ ચ અનિચ્ચદુક્ખઅનત્તલક્ખણાનિ ચ પઞ્ઞત્તિ ચ ધમ્મારમ્મણસઞ્ઞિતં.

૩૦૦. છારમ્મણાનિ લબ્ભન્તિ, કામાવચરભૂમિયં કામાવચરભૂમિયં છારમ્મણાનિ લબ્ભન્તિ. તીણિ રૂપાવચરે રૂપસદ્દધમ્મારમ્મણવસેન લબ્ભન્તિ. અરૂપે પન એકેકં ધમ્મારમ્મણં લબ્ભતિ.

૩૦૧-૩. ખણવત્થુપરિત્તત્તા, આપાથં ન વજન્તિ યે યે રૂપાદયો પઞ્ચ વિસયા ખણવત્થુપરિત્તત્તા પઞ્ચારમ્મણાનં ખણસ્સ પરિત્તત્તા મન્દત્તા તેસં અપ્પાયુકત્તા વત્થુપરિત્તત્તા પઞ્ચારમ્મણાનં અતિખુદ્દકવત્થુકત્તા આપાથં પઞ્ચદ્વારેસુ પાકટભાવં ન વજન્તિ, પઞ્ચપસાદેસુ ઘટ્ટનકિચ્ચં ન સાધેન્તિ, તે રૂપાદયો પઞ્ચ વિસયા ધમ્મારમ્મણં હોન્તિ. ઇતિ યેસં એકચ્ચાનં આચરિયાનં મતં હોતિ. કિરાતિ અનુસ્સવનત્થે નિપાતો. તે પટિક્ખિપિતબ્બાવ તે એવં વાદિનો એકચ્ચે આચરિયા પટિક્ખિપિતબ્બા, મયા પટિસેધિતબ્બા. કસ્મા? ચક્ખુવિઞ્ઞાણં સોતવિઞ્ઞાણસ્સ ગોચરભૂતં સદ્દં ન પટિઅનુભોતિ, સોતવિઞ્ઞાણં ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ ગોચરભૂતં રૂપં ન પટિઅનુભોતિ. ઇતિ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ ગોચરં નેવ પચ્ચનુભોન્તાનં તેસં પઞ્ચન્નં ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં વિઞ્ઞાણાનં તઞ્ચ ગોચરં મનોધાતુમનોવિઞ્ઞાણધાતુસઙ્ખાતં જવનં પન પચ્ચનુભોતિ. ઇતિ વચનસ્સ ભગવતા વુત્તત્તા પટિક્ખિપિતબ્બા. રૂપાદયો પન વિસયા રૂપાદિપઞ્ચારમ્મણાનિ એવ હોન્તિ.

૩૦૪-૬. દિબ્બચક્ખાદિઞાણાનં, રૂપાદીનેવ ગોચરા તાનિ રૂપાદીનિ એવ ગોચરા દિબ્બચક્ખાદિઞાણાનં અનાપાથગતાનં એવ પાકટભાવં અપ્પત્તાનેવ. ઇતિપિ વચનં વુત્તં ન યુજ્જતિ. યં ધમ્મજાતં રૂપારમ્મણં ભવન્તં, તં ધમ્મજાતં કથં કેન પકારેન ધમ્મારમ્મણં ભવેય્ય? એવં સતિ રૂપારમ્મણસ્સ ધમ્મારમ્મણત્તે સતિ એતેસં રૂપારમ્મણધમ્મારમ્મણાનં નિયમોપિ કથં ભવે કેન પકારેન ભવેય્ય? સબ્બં આરમ્મણં એતં એતં સબ્બં આરમ્મણં છબ્બિધં છપ્પકારં ભગવતા સમુદીરિતં. તં પરિત્તત્તિકાદીનં વસેન બહુપ્પકારેહિ મતં.

૩૦૭. સબ્બો કામવિપાકો ચ સબ્બો તેવીસતિકામવિપાકો ચ ક્રિયાહેતુદ્વયમ્પિ ચ મનોધાતુહસિતુપ્પાદવસેન કિરિયાહેતુદ્વયમ્પિ ચાતિ પઞ્ચવીસતિ ચિત્તુપ્પાદા એકન્તપરિત્તારમ્મણા એકન્તકામાવચરારમ્મણા સિયું ભવેય્યું.

૩૦૮-૧૦. ઇટ્ઠાદિભેદા પઞ્ચેવ, રૂપસદ્દાદયો પન દ્વિપઞ્ચન્નં વિઞ્ઞાણાનં પટિપાટિયા અનુક્કમેન ગોચરા હોન્તિ. રૂપાદિપઞ્ચકં સબ્બં, મનોધાતુત્તયસ્સ તુ મનોધાતુત્તયસ્સ પન સબ્બં રૂપાદિપઞ્ચકં આરમ્મણં હોતિ, એતેસં તેરસન્નં પન ચિત્તાનં રૂપક્ખન્ધોવ ગોચરો આરમ્મણં હોતિ. નારૂપં નામં આરમ્મણં ન કરોન્તિ. ન ચ પઞ્ઞત્તિં પઞ્ઞત્તિં આરમ્મણં ન કરોન્તિ. નાતીતં અતીતં આરમ્મણં ન કરોન્તિ. ન ચનાગતં અનાગતં આરમ્મણં ન કરોન્તિ એવ. હિ સચ્ચં વત્તમાનો ગોચરો એતેસં દ્વિપઞ્ચવિઞ્ઞાણાનં, મનોધાતુત્તયસ્સ ચાતિ તેરસન્નં ચિત્તાનં તં આરમ્મણં વત્તમાનં એવ પચ્ચુપ્પન્નં એવ.

૩૧૧. તેરસેતાનિ ચિત્તાનિ, જાયન્તે કામધાતુયં એતાનિ તેરસ ચિત્તાનિ કામધાતુયં જાયન્તિ, રૂપાવચરે પુઞ્ઞજાનિ ચક્ખુસોતવિઞ્ઞાણસમ્પટિચ્છનાનિ, કિરિયામનોધાતુ ચાતિ ચત્તારિ ચિત્તાનિ જાયન્તિ. અરૂપિસુ અરૂપભૂમીસુ નેવ કિઞ્ચિપિ એકમ્પિ ચિત્તં નેવ જાયતિ.

૩૧૨-૩. મહાપાકાનમટ્ઠન્નં અટ્ઠન્નં મહાવિપાકાનં પવત્તિયં છસુ દ્વારેસુ તદારમ્મણકિચ્ચાનં રૂપાદિછપરિત્તાનિ ગોચરા. સન્તીરણત્તયસ્સપિ પવત્તિયં પઞ્ચદ્વારે સન્તીરણત્તયકિચ્ચસ્સ, છદ્વારેસુ તદાલમ્બણકિચ્ચસ્સ ચ રૂપાદિછપરિત્તાનિ ગોચરા. રૂપાદયો પરિત્તા છ, હસિતુપ્પાદગોચરા હસિતુપ્પાદસ્સ રૂપાદયો છ પરિત્તા ગોચરા હોન્તિ. પઞ્ચદ્વારે પટુપ્પન્ના પઞ્ચસુ દ્વારેસુ યે ગોચરા પચ્ચુપ્પન્ના, મનોદ્વારે તિકાલિકા યે ગોચરા તિકાલિકા તીસુ કાલેસુ નિયુત્તા.

૩૧૪-૫. દુતિયારુપ્પચિત્તઞ્ચ, ચતુત્થારુપ્પમાનસં કુસલવિપાકકિરિયાવસેન છબ્બિધં ચિત્તં મહગ્ગતગોચરં નિયતં નિયતારમ્મણં હોતિ, તં છબ્બિધં ચિત્તં મહગ્ગતગોચરં પુબ્બે અત્તના અધિગતઆકાસાનઞ્ચાયતનઆકિઞ્ચઞ્ઞાયતનકુસલારમ્મણં, તેસુ દ્વે દુતિયચતુત્થારુપ્પપાકા ‘‘યસ્સ યસ્સ કુસલઝાનસ્સ યં યં આરમ્મણં ગહેત્વા બ્રહ્મલોકે પટિસન્ધિ હોતી’’તિ વચનતો સકસકકુસલસ્સ આરમ્મણં એવ તેસં વિપાકાનં આરમ્મણં હોતિ. નિબ્બાનારમ્મણત્તા હિ, એકન્તેન અનઞ્ઞતો અટ્ઠાનાસવચિત્તાનં અપ્પમાણોવ નિબ્બાનં એવ ગોચરં આરમ્મણં હોતિ. હિ કસ્મા કારણા? નિબ્બાનારમ્મણત્તા, ન અઞ્ઞતો આરમ્મણતો.

૩૧૬-૩૨૦. ચત્તારો ઞાણહીના ચ, કામાવચરપુઞ્ઞતો કામાવચરકુસલવસેન ચત્તારો ઞાણહીના ચ ક્રિયતો કિરિયવસેન ચત્તારો ઞાણહીના ચ દ્વાદસાકુસલાનિ ચ તે પરિત્તારમ્મણા ચેવ મહગ્ગતગોચરા ચ, તે ન વત્તબ્બા ચ હોન્તિ. કસ્મા? પઞ્ઞત્તારમ્મણત્તા. ચત્તારો ઞાણસંયુત્તા, પુઞ્ઞતો કુસલવસેન ચત્તારો ઞાણસમ્પયુત્તા, ક્રિયતો કિરિયવસેન ચત્તારો ઞાણસમ્પયુત્તા ચ તથા અભિઞ્ઞાદ્વયઞ્ચ કિરિયાવોટ્ઠબ્બનમ્પિ ચ એકાદસન્નં એતેસં ચિત્તાનં ગોચરો પરિત્તમહગ્ગતઅપ્પમાણવસેન તિવિધો હોતિ. ઇમે એકાદસ ન વત્તબ્બાપિ હોન્તિ. કસ્મા? પઞ્ઞત્તારમ્મણત્તા. યાનિ વુત્તાવસેસાનિ વુત્તતો ચિત્તતો સેસાનિ યાનિ ચિત્તાનિ, તાનિ ન વત્તબ્બારમ્મણાનીતિ વિભાવિના વિઞ્ઞેય્યાનિ.

પરિત્તારમ્મણત્તિકં સમત્તં.

૩૨૧. દુતિયારુપ્પચિત્તઞ્ચ, ચતુત્થારુપ્પમાનસં;

છબ્બિધં પન એકન્તઅતીતારમ્મણં સિયા.

૩૨૨-૬. વિઞ્ઞાણાનં દ્વિપઞ્ચન્નં દ્વિન્નં પઞ્ચવિઞ્ઞાણાનં, મનોધાતુત્તયસ્સ ચ તેરસન્નં ચિત્તાનં ગોચરા રૂપાદયો પઞ્ચ ધમ્મા પચ્ચુપ્પન્નાવ, અટ્ઠ કામમહાવિપાકા તદારમ્મણકિચ્ચવસેન અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નગોચરા, ચુતિકિચ્ચવસેન અતીતારમ્મણા, પટિસન્ધિભવઙ્ગકિચ્ચવસેન પચ્ચુપ્પન્નાતીતારમ્મણા. સોમનસ્સસન્તીરણં સન્તીરણકિચ્ચવસેન પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણં. તદારમ્મણકિચ્ચવસેન પચ્ચુપ્પન્નાનાગતાતીતારમ્મણં. સેસસન્તીરણદ્વયં સન્તીરણકિચ્ચવસેન પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણં, તદારમ્મણકિચ્ચવસેન પચ્ચુપ્પન્નાનાગતાતીતારમ્મણં, ચુતિકિચ્ચવસેન અતીતારમ્મણં, પટિસન્ધિભવઙ્ગકિચ્ચવસેન પચ્ચુપ્પન્નાતીતારમ્મણં. હસિતુપ્પાદચિત્તં જવનકિચ્ચવસેન પચ્ચુપ્પન્નાતીતાનાગતગોચરં. ઇતિ એતે દ્વાદસ માનસા પન સિયાતીતારમ્મણા અતીતારમ્મણા સિયું. પચ્ચુપ્પન્નાનાગતગોચરા પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણા અનાગતારમ્મણા સિયું. કામે વીસતિ કુસલાકુસલા ક્રિયતો કિરિયવસેન કામે નવ માનસા, વોટ્ઠબ્બં વોટ્ઠબ્બનકિચ્ચવસેન પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણં, આવજ્જનકિચ્ચવસેન તિકાલારમ્મણં. મહાકિરિયમાનસા જવનકિચ્ચવસેન તિકાલારમ્મણા, સન્તે પઞ્ઞત્તિકાલે નવત્તબ્બારમ્મણા. દ્વે અભિઞ્ઞામાનસાપિ અભિઞ્ઞાકિચ્ચવસેન અતીતાદિગોચરા સિયું. ઇમે માનસા પઞ્ઞત્તિકાલેપિ સન્તે નવત્તબ્બા ભવન્તિ. રૂપારૂપભવેસુ મયા વુત્તતો સેસાનિ સબ્બાનિ ચિત્તાનિ અતીતારમ્મણાદિના અતીતારમ્મણાદિવસેન પણ્ડિતેન ન વત્તબ્બાનિ ન કથિતબ્બાનિ હોન્તિ એવ, પઞ્ઞત્તારમ્મણાનિ એવ હોન્તીતિ અત્થો.

૩૨૭. કામતો ચ ક્રિયા પઞ્ચ કામાવચરવસેન પઞ્ચ કિરિયા, રૂપતો રૂપાવચરવસેન પઞ્ચમી ક્રિયા અભિઞ્ઞાચિત્તં, એતેસં છન્નં ચિત્તાનં નત્થિ કિઞ્ચિ એકમ્પિ અગોચરં અનારમ્મણં, સબ્બારમ્મણન્તિ અત્થો. ‘‘પઞ્ચમી ક્રિયા’’તિ વચનં અભિઞ્ઞાચિત્તવસેન વુત્તં. સુદ્ધઝાનસ્સ પઞ્ચમરૂપકિરિયસ્સ પઞ્ઞત્તારમ્મણં એવાતિ વેદિતબ્બં.

૩૨૮. નિબ્બાનઞ્ચ ચતુબ્બિધં ફલં, મગ્ગં રૂપઞ્ચ અરૂપં ચિત્તચેતસિકસઙ્ખાતં નામઞ્ચ ગોચરં કાતું યાનિ ચિત્તાનિ સક્કોન્તિ, તાનિ ચિત્તાનિ મે વદ, આચરિય, તાનિ મય્હં કથેહિ.

૩૨૯-૩૦. ચત્તારો ઞાણસંયુત્તા, પુઞ્ઞતો પુઞ્ઞવસેન ચત્તારો ઞાણસમ્પયુત્તા, ક્રિયતો તથા કિરિયવસેન ચત્તારો ઞાણસમ્પયુત્તા, દ્વે અભિઞ્ઞામાનસા, કિરિયાવોટ્ઠબ્બનમ્પિ ચાતિ એકાદસ ચિત્તાનિ નિબ્બાનઞ્ચ ફલઞ્ચ મગ્ગઞ્ચ રૂપઞ્ચ અરૂપં નામઞ્ચ ગોચરં કાતું સક્કોન્તિ.

૩૩૧-૪. ચિત્તેસુ પન સબ્બેસુ યાનિ ચિત્તાનિ અરહત્તફલં અરહત્તમગ્ગં ગોચરં કાતું સક્કોન્તિ, તાનિ કતિ ચિત્તાનિ મે વદ તાનિ મય્હં ત્વં કથેહિ. સબ્બેસુ પન ચિત્તેસુ, છ ચ ચિત્તાનિ મે સુણ, ભો ભદ્દમુખ, ત્વં મય્હં વચનં સુણોહિ, સબ્બેસુ પન ચિત્તેસુ છ ચિત્તાનિ અરહત્તફલં અરહત્તમગ્ગં ગોચરં કાતું સક્કોન્તિ. ચત્તારો ઞાણસંયુત્તા, કિરિયા ચ વોટ્ઠબ્બનમ્પિ ચ કિરિયાભિઞ્ઞામનો ચાતિ છ ચ ચિત્તાનિ ગોચરં કાતું સક્કોન્તિ. પુઞ્ઞતો પુઞ્ઞવસેન ચત્તારો ઞાણસમ્પયુત્તા, પુઞ્ઞતો પુઞ્ઞવસેન અભિઞ્ઞાચિત્તઞ્ચ અરહત્તફલં મગ્ગં ગોચરં કાતું ન સક્કોન્તિ.

૩૩૫-૮. અરહતો ખીણાસવસ્સ મગ્ગચિત્તં ફલમાનસં વા પુથુજ્જના વા સેક્ખા વા વિજાનિતું ન સક્કોન્તિ. કસ્મા કારણા? પુથુજ્જનો સોતાપન્નસ્સ માનસં ન જાનાતિ, સોતાપન્નો સકદાગામિસ્સ માનસં ન જાનાતિ, સકદાગામી અનાગામિસ્સ માનસં ન જાનાતિ, અનાગામી અરહન્તસ્સ માનસં ન જાનાતિ. હેટ્ઠિમો હેટ્ઠિમો પુગ્ગલો ઉપરૂપરિ ઠિતસ્સ પુગ્ગલસ્સ માનસં નેવ જાનાતિ, ઉપરૂપરિ ઠિતો પુગ્ગલોપિ હેટ્ઠિમસ્સ હેટ્ઠિમસ્સ પુગ્ગલસ્સ માનસં જાનાતિ.

૩૩૯-૩૪૨. યો ધમ્મો યસ્સ ધમ્મસ્સ આરમ્મણં હોતિ, તં આરમ્મણં એકં એકં ઉદ્ધરિત્વા ઇતો પરં પવક્ખામિ. કુસલારમ્મણં કામે કામે અટ્ઠવિધં કુસલં અટ્ઠવિધસ્સ કામાવચરકુસલસ્સ આરમ્મણં હોતિ. કથં? પુબ્બેવ કતં અટ્ઠવિધં મહાકુસલં પચ્છા સોમનસ્સસહગતઞાણસમ્પયુત્તચિત્તદ્વયેન વા સોમનસ્સસહગતઞાણવિપ્પયુત્તચિત્તદ્વયેન વા ઉપેક્ખાસહગતઞાણસમ્પયુત્તદ્વયેન વા ઉપેક્ખાસહગતઞાણવિપ્પયુત્તદ્વયેન વા અનુસ્સરણકઆલાદીસુ તસ્સ અટ્ઠવિધસ્સ કુસલસ્સ જવનકિચ્ચવસેન આરમ્મણં હોતિ, વિપ્પટિસારકાલાદીસુ દ્વાદસવિધસ્સ અકુસલસ્સ આરમ્મણં હોતિ, કુસલસ્સ અભિઞ્ઞામાનસસ્સ ચ કિરિયસ્સ અભિઞ્ઞામાનસસ્સ ચ આરમ્મણં હોતિ, એકાદસવિધસ્સ કામાવચરવિપાકસ્સ તદારમ્મણવસેન આરમ્મણં હોતિ. તથા કામક્રિયસ્સાતિ જવનકિચ્ચવસેન હસનસ્સ આવજ્જનકિચ્ચવસેન વોટ્ઠબ્બનસ્સ જવનકિચ્ચવસેન મહાકિરિયસ્સ આરમ્મણં હોતિ, એતેસં છન્નં રાસીનં આરમ્મણં સિયા ભવેય્ય. રૂપાવચરપુઞ્ઞાનિ પઞ્ચ તતો છરાસિતો કામવિપાકં વજ્જેત્વા પઞ્ચન્નં રાસીનં આરમ્મણાનિ હોન્તિ. તદા લોભમૂલમોહમૂલવસેન અત્તના પટિલદ્ધઝાનાનં અનુસ્સરણકાલે તસ્સ દસવિધસ્સ અકુસલસ્સ આરમ્મણં હોતિ, તિહેતુકપટિસન્ધિનો સત્તસ્સ ઝાનતો પરિહીનસ્સ ઝાનં પચ્ચવેક્ખતો ઝાનારમ્મણં દોમનસ્સયુત્તં હોતિ, તદા તસ્સ પટિઘદ્વયસ્સ આરમ્મણં હોતિ. કામક્રિયસ્સાતિ એકન્તપરિત્તારમ્મણાનિ કિરિયામનોધાતુહસનાનિ વજ્જેત્વા આવજ્જનકિચ્ચવસેન વોટ્ઠબ્બનસ્સ, જવનકિચ્ચવસેન મહાકિરિયસ્સ ચ આરમ્મણં હોતિ.

૩૪૩. આરુપ્પકુસલઞ્ચાપિ, તેભૂમકુસલસ્સ ચ મહાકુસલસ્સ ચ અભિઞ્ઞાકિચ્ચવસેન પઞ્ચમરૂપકુસલસ્સ ચ દુતિયચતુત્થઅરૂપકુસલસ્સ ચ તેભૂમકક્રિયસ્સાપિ વોટ્ઠબ્બનસ્સ મહાકિરિયસ્સ ચ અભિઞ્ઞાકિચ્ચવસેન પઞ્ચમરૂપકિરિયસ્સ ચ દુતિયચતુત્થારુપ્પકિરિયસ્સ ચ આરમ્મણં હોતિ, દુતિયારુપ્પકિરિયસ્સ ચ પઠમારુપ્પકિરિયાય આરમ્મણેન ભવિતબ્બં, ચતુત્થારુપ્પકિરિયસ્સ ચ તતિયારુપ્પકિરિયાય આરમ્મણેન ભવિતબ્બં, એવઞ્ચ સતિ કથં પઠમારુપ્પકુસલં દુતિયારુપ્પકિરિયસ્સ આરમ્મણં હોતિ, તતિયારુપ્પકુસલઞ્ચ ચતુત્થારુપ્પકિરિયસ્સ આરમ્મણં હોતીતિ ચે વત્તબ્બં, યદા પુથુજ્જનયોગી વા સેક્ખો વા યોગી રૂપસમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા તતો વુટ્ઠહિત્વા આકાસાનઞ્ચાયતનસઙ્ખાતં પઠમારુપ્પસમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા વીતરાગો હુત્વા અત્તના અધિગતા સમાપત્તિયો ગહેત્વા પુથુજ્જનસેક્ખકાલે અત્તના અનધિગતં દુતિયં અરૂપસમાપત્તિં સમાપજ્જિ, તદા ખીણાસવકાલે સમાપજ્જિતં દુતિયં અરૂપકિરિયં પઠમારુપ્પકુસલં આરમ્મણં કરોતિ, એવં પઠમારુપ્પકુસલં દુતિયારુપ્પકિરિયસ્સ આરમ્મણં હોતિ.

યદા યોગી રૂપસમાપત્તિયો સમાપજ્જિત્વા તતો વુટ્ઠહિત્વા પઠમારુપ્પકુસલં દુતિયારુપ્પકુસલં તતિયારુપ્પકુસલઞ્ચ સમાપજ્જિત્વા ખીણાસવો હુત્વા અત્તના અધિગતા સમાપત્તિયો ગહેત્વા અત્તના અનધિગતં ચતુત્થં અરૂપસમાપત્તિં સમાપજ્જિ, તદા ચતુત્થારુપ્પકિરિયા તતિયારુપ્પકુસલં આરમ્મણં કરોતિ, એવં ચતુત્થારુપ્પકિરિયસ્સ તતિયારુપ્પકુસલં આરમ્મણં હોતિ, પચ્છા ખીણાસવકાલે સમાપજ્જિતા રૂપારૂપસમાપત્તિયો હોન્તિ. યથા હોતિ, તથા એવ અકુસલસ્સપિ આરમ્મણં હોતિ.

૩૪૪-૭. અરૂપાવચરપાકાનન્તિ જાતિનિદ્ધારણં, ચતુત્થદુતિયાનં અરૂપપાકાનમ્પિ આરમ્મણં હોતિ, ‘‘ચતુત્થદુતિયાન’’ન્તિ વત્તબ્બે તિયાનં-સદ્દસ્સ લોપં કત્વા ‘‘ચતુત્થદૂ’’તિ વુત્તં, તદા દ્વિન્નં અરૂપપાકાનં પઠમારુપ્પતતિયારુપ્પજવનાનિ આરમ્મણાનિ હોન્તિ, ‘‘યસ્સ કુસલસ્સ ઝાનસ્સ યં આરમ્મણં ગહેત્વા બ્રહ્મલોકે પટિસન્ધિ હોતી’’તિ વચનતો સકસકકુસલાનં આરમ્મણભૂતાનિ આકાસાનઞ્ચાયતનઆકિઞ્ચઞ્ઞાયતનાનિ તેસં દુતિયચતુત્થારુપ્પપાકાનં આરમ્મણાનિ હોન્તિ, એવં અરૂપકુસલં ઇમેસં અટ્ઠરાસીનં આરમ્મણપચ્ચયો હોતિ. અપરિયાપન્નપુઞ્ઞમ્પિ ચતુબ્બિધલોકુત્તરકુસલમ્પિ કામાવચરતો કામાવચરવસેન કુસલસ્સ ઞાણસમ્પયુત્તમહાકુસલસ્સ ચ ક્રિયસ્સ વોટ્ઠબ્બનસ્સ, ઞાણસમ્પયુત્તતો કિરિયસ્સ ચ રૂપતો રૂપાવચરવસેન પઞ્ચમસ્સ રૂપકુસલસ્સ ચ પઞ્ચમસ્સ રૂપકિરિયસ્સ ચાતિ ચતુન્નં રાસીનં આરમ્મણં સદા હોતિ, અયમેત્થ અધિપ્પાયો – સેક્ખાનં ઞાણસમ્પયુત્તમહાકુસલસ્સ, વોટ્ઠબ્બનસ્સ, પઞ્ચમસ્સ રૂપકુસલસ્સ ચ તિવિધં લોકુત્તરપુઞ્ઞં આરમ્મણં હોતિ. ખીણાસવસ્સ વોટ્ઠબ્બનસ્સ, ઞાણસમ્પયુત્તમહાકિરિયસ્સ, પઞ્ચમસ્સ રૂપકિરિયસ્સ ચ અરહત્તપુઞ્ઞં આરમ્મણં હોતિ. યથા તથા એવ સબ્બં અકુસલં કામાવચરતો કામાવચરવસેન કુસલસ્સ મહાકુસલસ્સ, ક્રિયસ્સ હસનવોટ્ઠબ્બનમહાકિરિયસ્સ ચ રૂપાવચરતો પન રૂપાવચરવસેન પઞ્ચમસ્સ રૂપકુસલસ્સ, પઞ્ચમસ્સ રૂપકિરિયસ્સ ચ આરમ્મણં હોતિ, યથા તથા એવ સબ્બસ્સ અકુસલસ્સ ચ કામાવચરવિપાકાનં તદારમ્મણકિચ્ચવસેન એકાદસન્નઞ્ચાતિ છન્નં રાસીનં આરમ્મણં ભગવતા ઈરિતં.

૩૪૮-૩૫૨. વિપાકારમ્મણં કામે સબ્બં વિપાકારમ્મણં કામાવચરતોપિ કામાવચરવસેનપિ કુસલસ્સ મહાકુસલસ્સ, ક્રિયસ્સ હસનવોટ્ઠબ્બનમહાકિરિયસ્સ ચ રૂપાવચરતો ચેવ રૂપાવચરવસેન ચ એવ પઞ્ચમસ્સ રૂપકુસલસ્સ, પઞ્ચમસ્સ રૂપકિરિયસ્સ ચ કામાવચરપાકાનં કામાવચરવિપાકાનં એકાદસન્નઞ્ચ તથેવ અકુસલસ્સ ચ છન્નં રાસીનં આરમ્મણં હોતિ. રૂપે વિપાકારમ્મણં કામાવચરતોપિ ચ કામાવચરવસેનપિ ચ કુસલસ્સ મહાકુસલસ્સ, ક્રિયસ્સ ચ વોટ્ઠબ્બનમહાકિરિયસ્સ ચ રૂપાવચરતો ચેવ રૂપાવચરવસેન ચ એવ કુસલસ્સ ચ અપુઞ્ઞસ્સ ચાતિ પઞ્ચન્નં રાસીનં ગોચરો હોતિ, અરૂપાવચરપાકેસુ અયં નયો ભગવતા મતો. વટ્ટે ન પરિયાપન્ના નપ્પવિટ્ઠાતિ અપરિયાપન્ના, તેસં પુગ્ગલાનં પાકાપિ કામતો કામાવચરવસેન કુસલસ્સ ઞાણસમ્પયુત્તમહાકુસલસ્સ, ક્રિયસ્સ ચ વોટ્ઠબ્બનઞાણસમ્પયુત્તમહાકિરિયસ્સ ચ રૂપતોપિ રૂપાવચરવસેનપિ કુસલસ્સ પઞ્ચમસ્સ રૂપકુસલસ્સ, ક્રિયસ્સ ચ પઞ્ચમસ્સ રૂપકિરિયસ્સ ચ એવં આરમ્મણં હોતીતિ. એત્થાયમધિપ્પાયો અપરિયાપન્નપુઞ્ઞે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

૩૫૩-૬. કામે ઇદં સબ્બકિરિયચિત્તં કામાવચરતોપિ ચ કામાવચરવસેનપિ ચ કુસલસ્સ મહાકુસલસ્સ, ક્રિયસ્સ ચ હસનવોટ્ઠબ્બનમહાકિરિયસ્સ ચ રૂપાવચરતો ચેવ રૂપાવચરવસેન ચ એવ કુસલસ્સ પઞ્ચમસ્સ રૂપકુસલસ્સ, ક્રિયસ્સ ચ પઞ્ચમસ્સ રૂપકિરિયસ્સ ચ એકાદસકામાવચરપાકસ્સ ચ તથેવ અકુસલસ્સ ચ એતેસં છન્નં રાસીનં આરમ્મણં હોતિ. યં ક્રિયામાનસં રૂપે રૂપાવચરે યં કિરિયામાનસં, કામપાકં તતો વિના તતો રાસિતો કામપાકં વિના વજ્જેત્વા પઞ્ચન્નં પન રાસીનં આરમ્મણં હોતિ. કામાવચરતો કામાવચરવસેન કિરિયસ્સ વોટ્ઠબ્બનમહાકિરિયસ્સ આરમ્મણં હોતિ, હસનં એકન્તપરિત્તારમ્મણત્તા રૂપકિરિયં આરમ્મણં ન કરોતિ. ક્રિયાચિત્તં પનારુપ્પે અરૂપકિરિયાચિત્તં પન તેસં પઞ્ચન્નં એવ ચ રાસીનં આરુપ્પક્રિયસ્સાપિ પઠમારુપ્પકિરિયં દુતિયારુપ્પકિરિયસ્સ આરમ્મણં હોતિ, તતિયારુપ્પકિરિયં ચતુત્થારુપ્પકિરિયસ્સ આરમ્મણં હોતિ. ઇતિ છન્નં રાસીનં ગોચરો હોતિયેવ.

૩૫૭-૮. રૂપં ચતુસમુટ્ઠાનં, રૂપારમ્મણસઞ્ઞિતં;

કામાવચરપુઞ્ઞસ્સ, તથેવ કુસલસ્સ ચ;

અભિઞ્ઞાદ્વયચિત્તસ્સ, કામપાકક્રિયસ્સ ચ.

દ્વિચક્ખુવિઞ્ઞાણમનોધાતુદ્વયસન્તીરણત્તયમહાપાકસ્સ ચ કામકિરિયસ્સ ચાતિ એકાદસવિધસ્સ કામકિરિયસ્સ ચ છન્નં એતેસં રાસીનં આરમ્મણપચ્ચયો હોતિ.

૩૫૯-૩૬૦. નિબ્બાનારમ્મણં કામરૂપાવચરતો કામરૂપાવચરવસેન સેક્ખાનં ઞાણસમ્પયુત્તમહાકુસલસ્સ, રૂપાવચરવસેન પઞ્ચમસ્સ રૂપકુસલસ્સ ચ કામરૂપકિરિયસ્સ ચ ખીણાસવાનં વોટ્ઠબ્બનઞાણસમ્પયુત્તમહાકિરિયસ્સ ચ પઞ્ચમરૂપકિરિયસ્સ ચ ઉભયસ્સાપિ ચિત્તસ્સ આરમ્મણં હોતિ. અપરિયાપન્નતો ચેવ લોકુત્તરવસેન ચ એવ ફલસ્સ, કુસલસ્સ ચ એતેસં છન્નં રાસીનં આરમ્મણપચ્ચયો હોતિ.

૩૬૧-૨. નાનપ્પકારકં સબ્બં, પઞ્ઞત્તારમ્મણં પન તેભૂમકસ્સ પુઞ્ઞસ્સ મહાકુસલસ્સ, સુદ્ધઝાનસ્સ પઞ્ચવિધસ્સ રૂપકુસલસ્સ, પઠમારુપ્પતતિયારુપ્પકુસલસ્સ ચ તથેવ અકુસલસ્સ ચ રૂપારૂપવિપાકસ્સ સબ્બસ્સ રૂપવિપાકસ્સ, પઠમારુપ્પતતિયારુપ્પવિપાકસ્સ ચ તેભૂમકક્રિયસ્સ ચ હસનવોટ્ઠબ્બનમહાકિરિયસ્સ સબ્બસ્સ રૂપકિરિયસ્સ, પઠમારુપ્પતતિયારુપ્પકિરિયસ્સ ચાતિ નવન્નં પન રાસીનં આરમ્મણપચ્ચયો હોતિ.

૩૬૩-૪. રૂપારમ્મણિકા દ્વે તુ દ્વે ચિત્તુપ્પાદા રૂપારમ્મણિકા, દ્વે દ્વે સદ્દાદિગોચરા દ્વે દ્વે ચિત્તુપ્પાદા સદ્દારમ્મણાદિગોચરા, તયો મનોધાતુસઙ્ખાતા ચિત્તુપ્પાદા પઞ્ચારમ્મણિકા નામ મતા ભગવતા. ઇધ ઇમસ્મિં કામાવચરાધિકારે એકચત્તાલીસેવ ચિત્તુપ્પાદા છળારમ્મણિકા મતા. અયં કામાવચરચિત્તાનં આરમ્મણક્કમો.

૩૬૫-૯. પઞ્ચાભિઞ્ઞા વિવજ્જેત્વા, રૂપારૂપા અનાસવા ઇમે સબ્બે ચિત્તુપ્પાદા ધમ્મારમ્મણગોચરા હોન્તિ. પઠમારુપ્પકુસલં દુતિયારુપ્પચેતસો કુસલસ્સ આરમ્મણં હોતિ, દુતિયારુપ્પચેતસો વિપાકસ્સ ચ આરમ્મણં હોતિ, દુતિયારુપ્પચેતસો કિરિયસ્સ ચ આરમ્મણં હોતિ. દુતિયારુપ્પચેતસો કિરિયસ્સ પઠમારુપ્પકુસલારમ્મણભાવે કારણં હેટ્ઠા વુત્તમેવ. પઠમારુપ્પપાકોયં, દુતિયારુપ્પચેતસો કુસલસ્સ ચ દુતિયારુપ્પચેતસો વિપાકસ્સ ચ દુતિયારુપ્પચેતસો કિરિયસ્સ ચ આરમ્મણં ન હોતિ. હિ કસ્મા? તેસં દુતિયારુપ્પકુસલવિપાકકિરિયાનં પઠમારુપ્પકુસલારમ્મણત્તા. પઠમં તુ ક્રિયાચિત્તં પઠમં કિરિયાચિત્તં પન દુતિયારુપ્પચેતસો પુઞ્ઞસ્સ આરમ્મણં ન હોતિ. દુતિયારુપ્પચેતસો વિપાકસ્સ આરમ્મણં ન હોતિ. રૂપારૂપભવેસુ હિ ખીણાસવા વિપાકચિત્તાનિ ચુતિવસેન સકસકકુસલાનં આરમ્મણં કરોન્તિ. પઠમં તુ ક્રિયાચિત્તં પન દુતિયારુપ્પચેતસો કિરિયસ્સ આરમ્મણં હોતિ. ઇતિ એવં ઇમિના મયા વુત્તપ્પકારેન ચિત્તાનં આરમ્મણુપ્પત્તિ વિભાવિના ધીરેન ઞેય્યા.

૩૭૦-૩. પુથુજ્જનસ્સ સેક્ખસ્સ, અરૂપારમ્મણં દ્વિધા દ્વિપ્પકારં કુસલં કુસલસ્સ દુતિયારુપ્પકુસલસ્સ આરમ્મણં હોતિ, તં પઠમારુપ્પકુસલં દુતિયારુપ્પવિપાકસ્સ આરમ્મણં સિયા ભવેય્ય. ખીણાસવસ્સ ભિક્ખુસ્સ, પઠમારુપ્પમાનસં આરમ્મણં તિધા તિપ્પકારં હોતિ. ઇતિ વચનં મહેસિના વુત્તં. ક્રિયસ્સાપિ દુતિયારુપ્પકિરિયસ્સાપિ પઠમારુપ્પકિરિયા આરમ્મણં હોતિ. કુસલમ્પિ પઠમારુપ્પકુસલમ્પિ દુતિયારુપ્પકિરિયસ્સ ચ આરમ્મણં હોતિ. કુસલં પઠમારુપ્પકુસલં દુતિયારુપ્પવિપાકસ્સ આરમ્મણં હોતિ. એવં ઇમિના મયા વુત્તપ્પકારેન પઠમારુપ્પમાનસં આરમ્મણં તિધા હોતિ. તતિયારુપ્પચિત્તમ્પિ ચતુત્થારુપ્પચેતસો કુસલસ્સ આરમ્મણં હોતિ, ચતુત્થારુપ્પચેતસો વિપાકસ્સ ચ તં આરમ્મણં હોતિ. એવમેવ યથા પઠમારુપ્પમાનસં આરમ્મણં દ્વિધા હોતિ, એવમેવ તથા તતિયારુપ્પચિત્તં આરમ્મણં દ્વિધા હોતિ. યથા પઠમારુપ્પમાનસં આરમ્મણં તિધા હોતિ, એવમેવ તથા તતિયારુપ્પચિત્તં આરમ્મણં તિધા સિયા.

૩૭૪. યં યં પન ઇધારબ્ભ ઇધ ઇમસ્મિં અધિકારે યં યં ગોચરં આરબ્ભ પટિચ્ચ યે યે ચિત્તુપ્પાદા જાયન્તિ, સો સો ગોચરો તેસઞ્ચ તેસઞ્ચ ચિત્તુપ્પાદાનં આરમ્મણપચ્ચયો હોતિ.

૩૭૫. યો પન નરો ઇમસ્સ અભિધમ્માવતારસ્સ કિર પારં દુત્તરં ઇધ ઇમસ્મિં લોકે ઉત્તરતિ, સો નરો અભિધમ્મમહણ્ણવે પારં દુત્તરં ઉત્તરં ઉત્તરતિ એવ.

ઇતિ અભિધમ્માવતારટીકાય

આરમ્મણવિભાગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

છટ્ઠો પરિચ્છેદો.