૨૩. તેવીસતિમો પરિચ્છેદો

કિલેસપ્પહાનકથાવણ્ણના

૧૩૭૫. ઇદાનિ ઇમિસ્સાયેવ ચતુત્થઞાણાય ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિયા આનુભાવવિજાનનત્થં યેન યે ધમ્મા પહાતબ્બા, તેસં પહાનઞ્ચ અભિસમયકાલે પરિઞ્ઞાદિકિચ્ચાનિ ચ દસ્સેતું ‘‘એતેસુ યેન યે ધમ્મા’’તિઆદિ આરદ્ધં. યે ધમ્માતિ યે સંકિલેસધમ્મા. સંયોજનાદીસુ ખન્ધેહિ ખન્ધાનં, ફલેન કમ્મસ્સ, દુક્ખેન વા સત્તાનં સંયોજનટ્ઠેન બન્ધનટ્ઠેન સંયોજનાનિ. સમ્પયુત્તધમ્માનં વિબાધનટ્ઠેન, ઉપતાપનટ્ઠેન, સંકિલિટ્ઠતાય ચ કિલેસા. અભિનિવેસાદિવસેન મિચ્છાવિપરીતં પવત્તનતો મિચ્છાસભાવાતિ મિચ્છત્તા. લોકે ધમ્મા, લોકપરિયાપન્ના ધમ્મા, લોકપ્પવત્તિયં સતિ અનુપરમધમ્મત્તા વાતિ લોકધમ્મા. મચ્છેરસ્સ ભાવો, કમ્મં વાતિ મચ્છરિયં. વિપરીતટ્ઠેન વિપલ્લાસા. નામકાયસ્સ ચ રૂપકાયસ્સ ચ ગન્થનતો ગન્થા. અરિયેહિ અગન્તબ્બા, અયુત્તા ગતીતિ વા અગતિ. આસવન્તીતિ આસવા, આભવગ્ગતો સબ્બમોકાસલોકં, આગોત્રભુતો સબ્બે ધમ્મે બ્યાપેત્વા પવત્તન્તીતિ અત્થો, આસવન્તિ સંસારદુક્ખન્તિ વા આસવા, ચક્ખાદીહિ વા સંવરાસંવરદ્વારેહિ સત્તસન્તાને આસવન્તિ વણતો યૂસાનિ સન્દન્તિ વિયાતિ આસવા, આસવન્તિ વા એતેહિ ચિત્તાનિ વિસયેસૂતિ આસવા. સંસારમહાસાગરપ્પત્તિહનનતો ઓઘા વિયાતિ ઓઘા. હેટ્ઠા વુત્તનયેન યોજનતો યોગા. નિવારેન્તિ લોકિયલોકુત્તરગુણવિસેસાધિગમન્તિ નીવરણાનિ. અનિચ્ચાદિધમ્મસભાવં અતિક્કમ્મ પરતો અસભાવતો આમસન્તીતિ પરામાસા. મણ્ડૂકં પન્નગો વિય આરમ્મણં ભુસં આદિયન્તીતિ ઉપાદાનાનિ. અપ્પહીનભાવેન સત્તસન્તાને અનુસેન્તિ મૂસિકવિસં વિય અનુરૂપકારણં લભિત્વા ઉપ્પજ્જન્તીતિ અનુસયા. ચિત્તસ્સ મલીનભાવકરણટ્ઠેન મલા. અકુસલકમ્માનિ ચ તાનિ દુગ્ગતીનં પથા ચાતિ અકુસલકમ્મપથા. ઇધ પન કમ્મપથભાવં અપ્પત્તાનં તંસભાવતો ગહણં દટ્ઠબ્બં. ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ એત્થાતિ ચિત્તુપ્પાદો, ચેતસિકરાસિ, અકુસલો ચ સો ચિત્તુપ્પાદો ચાતિ અકુસલચિત્તુપ્પાદો.

કામભવતો ઉપરિકોટ્ઠાસભાવતો તતિયમગ્ગપ્પત્તિયા ઉદ્ધં ભજિતબ્બતો, સેવિતબ્બતો ચાતિ ઉદ્ધમ્ભાગા, રૂપારૂપભવા, તેસં હિતાનિ તત્થુપ્પજ્જનખન્ધાદિયોજનતોતિ ઉદ્ધમ્ભાગિયાનિ, તાનિયેવ સંયોજનાનીતિ ઉદ્ધમ્ભાગિયસંયોજનાનિ. રૂપારૂપભવતો હેટ્ઠિમકોટ્ઠાસભાવતો તત્થુપ્પાદકિલેસાનં અપ્પહીનભાવેન તતિયમગ્ગપ્પત્તિયા હેટ્ઠા ભજિતબ્બતો વા અધોભાગા, કામભવા, તેસં હિતાનિ સંયોજનાનીતિ અધોભાગિયસંયોજનાનીતિ.

ઇમેસુ પન દસસુ રૂપભવસંયોજનં, અરૂપભવસંયોજનં, કામભવસંયોજનઞ્ચ અત્થતો લોભોવ, સક્કાયદિટ્ઠિસીલબ્બતપરામાસાપિ દિટ્ઠિયેવ, તસ્મા ધમ્મતો સત્ત સંયોજનાનિ.

મિચ્છાસઙ્કપ્પો મિચ્છાવાયામો મિચ્છાસમાધીતિ તથા પવત્તાનં વિતક્કવીરિયસમાધીનમધિવચનં. મિચ્છાવાચાદયો તયો તથા પવત્તા ચેતના. મિચ્છાસતિ પન ચિત્તુપ્પાદો. મિચ્છાઞાણં તથા પવત્તો મોહો. મિચ્છાવિમુત્તિ લોકથૂપિકાદીસુ મોક્ખોતિ પવત્તમિચ્છાગાહો.

કારણૂપચારેનાતિ લાભહેતુકો લાભો, અલાભહેતુકો અલાભોતિઆદિના કારિયસ્સ કારણવસેન ઉપચરણેન. લોકધમ્મગ્ગહણન્તિ લોકધમ્મગ્ગહણેન ગહણં.

આવાસે મચ્છરિયં, આવાસહેતુકં વા મચ્છરિયન્તિ આવાસમચ્છરિયં. એવં કુલમચ્છરિયાદીનિપિ. તત્થ આવાસોતિ વિહારાદિ. કુલન્તિ ઉપટ્ઠાકકુલં, ઞાતિકુલઞ્ચ. લાભોતિ પચ્ચયલાભોયેવ. વણ્ણોતિ સરીરવણ્ણો ચ ગુણવણ્ણો ચ. ધમ્મોતિ આગમો, અધિગમો ચ.

‘‘તયો’’તિ વત્થું અભિન્દિત્વા વુત્તં, ભિન્દિત્વા ચ પન વુચ્ચમાને દ્વાદસ હોન્તિ.

અભિસજ્જનૂપનય્હનવસેન પવત્તનતો અભિજ્ઝાબ્યાપાદાનં કાયગન્થતા દટ્ઠબ્બા. ‘‘ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ એવં અવત્થુમ્હિ પવત્તો અભિનિવેસો ઇદંસચ્ચાભિનિવેસો. સીલબ્બતપરામાસઇદંસચ્ચાભિનિવેસકાયગન્થા ચેત્થ અત્થતો દિટ્ઠિયેવ, તસ્મા ધમ્મતો તયો કાયગન્થા.

‘‘છન્દદોસમોહભયાની’’તિ અગતિકારણત્તા વુત્તં, છન્દાદીહિ પન અકત્તબ્બકરણં, કત્તબ્બાકરણઞ્ચ અગતિ નામ.

આસવેસુ કામરાગભવરાગા અત્થતો લોભોતિ ધમ્મતો તયો આસવા.

તેસમેવાતિ કામરાગાદીનમેવ. તે હિ ઓઘો વિય અત્તનિ પતિતે અપાયસમુદ્દં પાપેન્તિ, સંસારદુક્ખતો ચ સીસં ઉક્ખિપિતું ન દેન્તિ, ખન્ધાદીનિ ચ ખન્ધાદીહિ યોજેન્તિ.

કામુપાદાનાદીનીતિ કામુપાદાનદિટ્ઠુપાદાનસીલબ્બતુપાદાનઅત્તવાદુપાદાનાનિ. દિટ્ઠુપાદાનાદીનિ ચેત્થ તથા પવત્તા દિટ્ઠિયેવ, કામુપાદાનં લોભોતિ ધમ્મતો દ્વે ઉપાદાનાનિ.

સત્તાનુસયાતિ એત્થ યદિ અપ્પહીનટ્ઠેન સત્તસન્તાને અનુસેન્તીતિ અનુસયા. કસ્મા સત્તેવ વુત્તા, નનુ અઞ્ઞેસમ્પિ કિલેસાનં અપ્પહીનભાવો વિજ્જતીતિ? ન મયં અપ્પહીનમત્તેન અનુસયં વદામ, કિન્તુ અપ્પહીનભાવેન થામગતકિલેસા અનુસયાતિ, થામગમનઞ્ચ નેસં અઞ્ઞેહિ અસાધારણો સભાવો દટ્ઠબ્બો. તથા હિ ધમ્મસભાવવેદિના તથાગતેન ઇમેયેવ અનુસયા વુત્તા, કામરાગોયેવ અનુસયો કામરાગાનુસયો. એવં સેસેસુપિ. અપરે પન ‘‘કામરાગસ્સ અનુસયો’’તિઆદિનિબ્બચનં વત્વા કામરાગાદીનં બીજભૂતા અત્તભાવસ્સ કિલેસસમ્ભૂતા કિલેસુપ્પાદનસત્તિ અનુસયાતિ વણ્ણેન્તિ, તેસં મતપટિક્ખેપો ઇધ પપઞ્ચાવહત્તા અનાહટો.

પાણસ્સ અતિપાતો પાણાતિપાતો, પાણોતિ વોહારતો સત્તો, પરમત્થતો જીવિતિન્દ્રિયં. તસ્મિં પાણે પાણસઞ્ઞિનો જીવિતિન્દ્રિયુપચ્છેદકપ્પયોગસમુટ્ઠાપિકા વધકચેતના પાણાતિપાતો. પરભણ્ડે તથાસઞ્ઞિનો તદાદાયકપ્પયોગસમુટ્ઠાપિકા થેય્યચેતના અદિન્નાદાનં. અસદ્ધમ્મકામતાય કાયદ્વારપ્પવત્તા અગન્તબ્બટ્ઠાનવીતિક્કમચેતના કામેસુમિચ્છાચારો. અભૂતં વત્થું ભૂતતો પરં વિઞ્ઞાપેતુકામસ્સ તથા વિઞ્ઞાપનપ્પયોગસમુટ્ઠાપિકા ચેતના મુસાવાદો. સો પન પરસ્સ અત્થભેદકરોવ કમ્મપથો, ઇતરો કમ્મમેવ. સંકિલિટ્ઠચિત્તસ્સ પરભેદનકામતાય, અત્તપિયકમ્યતાય વા પરભેદકપ્પયોગસમુટ્ઠાપિકા ચેતના પિસુણવાચા. સાપિ દ્વીસુ ભિન્નેસુયેવ કમ્મપથો. પરમમ્મચ્છેદકપ્પયોગસમુટ્ઠાપિકા એકન્તફરુસચેતના ફરુસવાચા. અનત્થવિઞ્ઞાપનપ્પયોગસમુટ્ઠાપિકા સંકિલિટ્ઠચેતના સમ્ફપ્પલાપો નામ. સો પન પરેહિ ગહિતેયેવ કમ્મપથો હોતિ. ‘‘અહો વતેદં મમ હોતૂ’’તિ એવં પરભણ્ડાભિજ્ઝાયનલક્ખણા અભિજ્ઝા. ‘‘અહો વતાયં સત્તો વિનસ્સેય્યા’’તિ એવં મનોપદોસલક્ખણો બ્યાપાદો. ‘‘નત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિના નયેન વિપરીતદસ્સનલક્ખણા મિચ્છાદિટ્ઠિ. એત્થ ચ નત્થિકઅહેતુકઅકિરિયદિટ્ઠીહિયેવ કમ્મપથભેદો.

ઇમેસુ ચ પાણાતિપાતાદિ તિવિધં કાયકમ્મમેવ. તં કાયવચીદ્વારેસુયેવ ઉપ્પજ્જતિ, ન મનોદ્વારે. તથા મુસાવાદાદિ ચતુબ્બિધં વચીકમ્મમેવ. અભિજ્ઝાદિકં પન તિવિધં મનોકમ્મમેવ. તં તીસુપિ દ્વારેસુ પવત્તતિ. દ્વારન્તરેસુપિ પવત્તમાનસ્સ સકસકનામાપરિચ્ચાગો વુત્તોયેવ. ધમ્મતો ચેત્થ આદિતો સત્ત ચેતનાસભાવા, ઇતરે તયો ચેતનાસમ્પયુત્તાતિ દટ્ઠબ્બા. મહાસાવજ્જઅપ્પસાવજ્જપ્પયોગાદિભેદો પન તત્થ તત્થ વુત્તનયેન વેદિતબ્બો.

એતાનીતિ ઇમાનિ મગ્ગઞાણાનિ. યથાસમ્ભવન્તિ તંતંમગ્ગાનુરૂપં.

અપાયં ગચ્છન્તિ એતેહીતિ અપાયગમનીયા. સેસાતિ ન અપાયગમનીયા. ઓળારિકાતિ તતિયમગ્ગેન પહાતબ્બાવત્થં ઉપાદાય ઓળારિકા. તેનાહ ‘‘સુખુમા તતિયમગ્ગઞાણવજ્ઝા’’તિ. સુખુમા કામરાગપટિઘાતિ સમ્બન્ધો. ચતુત્થમગ્ગઞાણવજ્ઝા એવાતિ અવધારણેન પઠમમગ્ગાદિવજ્ઝતં નિવત્તેતિ. ન હિ રૂપરાગાદીનં અપાયગામિનિયાવત્થાપિ અત્થિ, યતો તે પઠમઞાણવજ્ઝાપિ સિયુન્તિ.

યત્થ યત્થ પન એવ-સદ્દેન અવધારણં અકત્વા યં યં દુતિયઞાણવજ્ઝન્તિ વા તતિયઞાણવજ્ઝન્તિ વા ચતુત્થઞાણવજ્ઝન્તિ વા વક્ખતિ, તત્થ તત્થ સો સો પુરિમઞાણેહિ હતાપાયગમનીયાદિભાવોવ હુત્વા ઉપરિઞાણવજ્ઝો હોતીતિ વેદિતબ્બો. તેન લોભ…પે… ચતુત્થઞાણવજ્ઝાનીતિ એત્થ લોભાદયો હેટ્ઠિમમગ્ગવજ્ઝાપિ હોન્તેવ.

યસેતિ પરિવારે.

દુક્ખે સુખન્તિ સઞ્ઞાચિત્તવિપલ્લાસાતિ સમ્બન્ધો.

અગતિયો પઠમમગ્ગઞાણવજ્ઝાતિ કિઞ્ચાપિ છન્દાદયો તણ્હાદિસભાવા ઉપરિમગ્ગવજ્ઝા, તથાપિ તમ્મૂલકસ્સ અકત્તબ્બકરણસ્સ, કત્તબ્બાકરણસ્સ ચ અપાયગમનીયતાય પઠમમગ્ગઞાણવજ્ઝા.

કતાકતકુસલાકુસલવિસયં યં વિપ્પટિસારભૂતં કુક્કુચ્ચં, તં ઇધ તતિયઞાણવજ્ઝં વુત્તં. યં પન ‘‘કુક્કુચ્ચપકતતાય આપત્તિં આપજ્જતી’’તિ વુત્તં કુક્કુચ્ચં, તં સન્ધાય ‘‘કુક્કુચ્ચવિચિકિચ્છા સોતાપત્તિમગ્ગેન પહીયન્તી’’તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧૧૭૬) ધમ્મસઙ્ગણીઅટ્ઠકથાયં વુત્તં, તસ્મા દ્વિન્નં વચનાનં અયં અધિપ્પાયો વેદિતબ્બો. અઞ્ઞેસુપિ એદિસેસુ ઠાનેસુ અધિપ્પાયોવ પરિયેસિતબ્બો, ન વિરોધતો પચ્ચેતબ્બં. ઓળારિકાનવસેસપ્પહાનં વા સન્ધાય કુક્કુચ્ચસ્સ પઠમતતિયઞાણવજ્ઝતા વુત્તા. યં પન અરહતો ઉપ્પજ્જમાનં ‘‘ભગવતા પટિક્ખિત્તં અનુવસિત્વા અનુવસિત્વા આવસથપિણ્ડં ભુઞ્જિતુન્તિ કુક્કુચ્ચાયન્તો ન પટિગ્ગહેસી’’તિ (પાચિ. ૨૦૪) આગતં કુક્કુચ્ચં, ન તં નીવરણં. ન હિ નીવરણં અરહતો ઉપ્પજ્જતિ, નીવરણપતિરૂપકં પન કપ્પતીતિ વીમંસનભૂતં વિનયકુક્કુચ્ચં નામ, તં તથાપવત્તચિત્તુપ્પાદોવ.

કામરાગપટિઘાનુસયા અનુસહગતા તતિયઞાણવજ્ઝા, ઓળારિકાનં પન દુતિયઞાણવજ્ઝતા હેટ્ઠા વુત્તનયાવ.

અકુસલચિત્તુપ્પાદ-ગ્ગહણેન ચેત્થ મક્ખપલાસમાયાસાઠેય્યથમ્ભસારમ્ભાદીનં સઙ્ગહો કતોતિ દટ્ઠબ્બં.

૧૩૭૬. તેન તેનાતિ તેન તેન ઘાતકેન સદ્ધિં. કિં પનેતાનિ એતે ધમ્મે ઘાતેન્તાનિ અતીતાનાગતે ઘાતેન્તિ, ઉદાહુ પચ્ચુપ્પન્નેતિ. કિં પનેત્થ, યદિ તાવ અતીતાનાગતે, અફલો વાયામો આપજ્જતિ. કસ્મા? પહાતબ્બાનં તદા નત્થિતાય. અથ પચ્ચુપ્પન્ને, તથાપિ અફલો વાયામેન સદ્ધિં પહાતબ્બાનં અત્થિતાય. અથાપિ કથઞ્ચિ પહાનં સિયા, સંકિલેસિકા મગ્ગભાવના આપજ્જતિ પહાતબ્બપ્પહાયકાનં સહાવટ્ઠાનતો? સચ્ચમેતં, યે પન મગ્ગેન અસમુગ્ઘાટિતત્તા કારણલાભે સતિ અવસ્સં ઉપ્પજ્જનારહા કિલેસા, તે અત્તનો ઉપ્પત્તિયા અનુપ્પત્તિધમ્મતં આપાદેન્તાનિ એતાનિ તે અનાગતે ઘાતેન્તિ નામ.

૧૩૭૭-૮૨. પરિઞ્ઞાદીનિ કિચ્ચાનીતિ પરિઞ્ઞાપહાનસચ્છિકિરિયાભાવનાવસેન ચત્તારિ કિચ્ચાનિ. વુત્તાનીતિ ‘‘દુક્ખં પરિઞ્ઞેય્ય’’ન્તિઆદિના (સં. નિ. ૫.૧૦૯૯), ‘‘યો, ભિક્ખવે, દુક્ખં પસ્સતી’’તિઆદિના (સં. નિ. ૫.૧૧૦૦) ચ વુત્તાનિ. સચ્ચાભિસમયેતિ ચતુન્નં અરિયસચ્ચાનં પટિવિજ્ઝનક્ખણે.

યથાસભાવતોતિ અવિપરીતસભાવેન. ‘‘જાનિતબ્બાની’’તિ વત્વા કથં પનેતં જાનિતબ્બં, કથં નામ એકેકસ્સ ઞાણસ્સ એકક્ખણે ચત્તારિ કિચ્ચાનિ સમ્ભવન્તિ. ન હિ તાદિસં કિઞ્ચિ લોકે દિટ્ઠં અત્થિ, ન ચ વચનં લબ્ભતીતિ ચોદનં મનસિ નિધાય તેસં જાનનવિધિં ઉપમાવસેન તાવ દસ્સેતું ‘‘પદીપો હી’’તિઆદિ વુત્તં. વિદંસેતીતિ દસ્સેતિ. પરિયાદિયતીતિ ખેપેતિ.

૧૩૮૩-૪. પરિઞ્ઞાભિસમયેનાતિ અનવસેસતો પરિચ્છિજ્જ જાનનસઙ્ખાતેન પટિવિજ્ઝનેન. અભિસમેતીતિ અસમ્મોહવસેન પટિવિજ્ઝતિ. પહાનાભિસમયેનેવાતિ સમુચ્છેદપ્પહાનસઙ્ખાતેન પટિવિજ્ઝનેન અસમ્મોહતોવ અભિસમેતિ. ભાવનાવિધિનાતિ સહજાતાદિપચ્ચયતાવસેન ભાવનાભિસમયવિધિના. મગ્ગઞાણઞ્હિ સમ્માસઙ્કપ્પાદિવસેન મગ્ગપુબ્બભાગભાવનાસમ્ભૂતેન અરિયમગ્ગભાવનાસઙ્ખાતેન પટિવિજ્ઝનેન અભિસમેતીતિ અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં અસમ્મોહતો પટિવિજ્ઝતિ. તઞ્હિ સમ્પયુત્તધમ્મેસુ સમ્મોહં વિદ્ધંસેન્તં અત્તનિપિ સમ્મોહં વિદ્ધંસેતિયેવ. નિરોધન્તિ નિબ્બાનં. સચ્છિકરોતીતિ પચ્ચક્ખકરણવસેન પટિવિજ્ઝતિ. ‘‘નિરોધં સચ્છિકરોતી’’તિ નિરોધસચ્ચમેકં આરમ્મણપટિવેધેન ચત્તારિપિ સચ્ચાનિ અસમ્મોહપટિવેધેન મગ્ગઞાણં પટિવિજ્ઝતિ.

એવં યુત્તિવસેન વિભાવિતં એકપટિવેધં આગમેનપિ સાધેતું ‘‘વુત્તમ્પિ ચેત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. મગ્ગસમઙ્ગિસ્સ ઞાણન્તિ હિ ‘‘યો નુ ખો, આવુસો, દુક્ખં પસ્સતિ, દુક્ખસમુદયમ્પિ સો પસ્સતિ, દુક્ખનિરોધમ્પિ, દુક્ખનિરોધગામિનિપટિપદમ્પિ સો પસ્સતી’’તિ (સં. નિ. ૫.૧૧૦૦) એકસચ્ચદસ્સનસમઙ્ગિનો અઞ્ઞસચ્ચદસ્સનસમઙ્ગિભાવવિચારણાયં તમત્થં સાધેતું આયસ્મતા ગવમ્પતિત્થેરેન વુત્તં. અઞ્ઞથા કમાભિસમયે સતિ પુરિમદિટ્ઠસ્સ પુન અદસ્સનતો સમુદયાદિપસ્સતો દુક્ખાદિદસ્સનં પુન અવત્તબ્બં સિયા. ઇદાનિ પનેત્થ ઉપમાસંસન્દનં કરોન્તો આહ ‘‘પદીપો’’તિઆદિ. નિસ્સયાભાવહેતુતાય દુક્ખપરિઞ્ઞાય વટ્ટિજ્ઝાપનસદિસતા, પટિપક્ખવિદ્ધંસનતાય સમુદયપ્પહાનસ્સ અન્ધકારવિનાસનસદિસતા, ઞાણાલોકપરિબ્રૂહનતાય મગ્ગભાવનાય આલોકવિદંસનસદિસતા, તેન તેન મગ્ગેન યથા યથા નિરોધસ્સ સચ્છિકિરિયા, તથા તથા કિલેસસ્નેહપરિયાદાનં હોતીતિ નિરોધસચ્છિકિરિયાય સ્નેહપરિયાદાનસદિસતા કારણૂપચારેન વુત્તા.

૧૩૮૫-૬. અપરાયપિ ઉપમાય તમત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઉગ્ગચ્છન્તો’’તિઆદિ. ઓભાસેતીતિ પકાસેતિ. પટિહઞ્ઞતીતિ પટિપ્પસ્સમ્ભેતિ. એત્થાપિ યથા સૂરિયો રૂપગતાનિ ઓભાસેતિ, એવં મગ્ગઞાણં દુક્ખં પરિજાનાતિ. યથા અન્ધકારં વિનાસેતિ, એવં સમુદયં પજહતિ. યથા આલોકં દસ્સેતિ, એવં સહજાતાદિપચ્ચયતાય મગ્ગં ભાવેતિ. યથા સીતં પટિપ્પસ્સમ્ભેતિ, એવં સબ્બકિલેસદરથપરિળાહપટિપ્પસ્સદ્ધિભૂતં નિરોધં સચ્છિકરોતીતિ ઉપમાસંસન્દનં દટ્ઠબ્બં.

૧૩૮૮. અપ્પેતીતિ પપ્પોતિ. દુક્ખપરિઞ્ઞાય સક્કાયતીરસમતિક્કમભાવતો ઓરિમતીરપ્પજહનસદિસતા, મગ્ગભાવનાય સત્તતિંસબોધિપક્ખિયધમ્મવહનતાય ભણ્ડવહનસદિસતા, એત્તાવતા પઞ્ઞાભાવનાય નાનાકિલેસવિદ્ધંસનવસપ્પવત્તો આનિસંસો દસ્સિતો હોતીતિ.

અરિયફલસમાપત્તિનિરોધસમાપત્તિયોપિ પનસ્સા આનિસંસાતિ દટ્ઠબ્બં. તા પન સઙ્ખેપતો એવં દટ્ઠબ્બા – ‘‘અરિયફલસમાપત્તી’’તિ હિ ચતુન્નમ્પિ ફલટ્ઠાનં અત્તનો અત્તનો અરિયફલસ્સ દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારત્થં નિરોધે અપ્પના. ચત્તારોપિ હિ અરિયપુગ્ગલા સકં સકં ફલસમાપત્તિં સમાપજ્જન્તિ. કેચિ પન ‘‘અનાગામિઅરહન્તોવ સમાપજ્જન્તિ સમાધિસ્મિં પરિપૂરકારિતાયા’’તિ વદન્તિ, તં અકારણં અત્તના પટિલદ્ધસમાપત્તિસમાપજ્જને સમાધિસ્મિં પરિપૂરકારિતાય કાતબ્બાભાવતો. સબ્બસો અસમુચ્છિન્નકિલેસસ્સ હિ પુથુજ્જનસ્સાપિ અત્તના પટિલદ્ધલોકિયસમાપત્તિસમાપજ્જનં લબ્ભતિ, કિમઙ્ગં પન સમુચ્છિન્નેકચ્ચકિલેસાનં અરિયાનં. ઉપરિમા પન હેટ્ઠિમં પુબ્બે પટિલદ્ધમ્પિ ન સમાપજ્જન્તિ પુગ્ગલન્તરભાવં ઉપગતત્તા. સમુગ્ઘાટિતકમ્મકિલેસનિરોધનેન હિ પુથુજ્જનેહિ વિય સોતાપન્નસ્સ, સોતાપન્નાદીહિ સકદાગામિઆદીનં પુગ્ગલન્તરભાવૂપગમનં અત્થિ, અનન્તરફલત્તા ચ લોકુત્તરકુસલાનં હેટ્ઠિમતો ઉપરિમો ભવન્તરગતો વિય હોતીતિ તસ્સ તસ્સ અરિયસ્સ તં તં ફલં ભવઙ્ગસદિસં હોતિ, તસ્મા પુગ્ગલન્તરભાવૂપગમનેન પટિપ્પસ્સદ્ધત્તા નત્થિ ઉપરિમસ્સ હેટ્ઠિમફલસમાપત્તિયા સમાપજ્જનં, હેટ્ઠિમો પન ઉપરિમં ન સમાપજ્જતિ અનધિગતત્તાતિ ચત્તારોપિ પુગ્ગલા સકસકફલમેવ સમાપજ્જન્તિ. તં પન સમાપજ્જિતુકામેન અરિયસાવકેન રહોગતેન પટિસલ્લીનેન ઉદયબ્બયાદિવસેન સઙ્ખારા વિપસ્સિતબ્બા. તસ્સ પવત્તાનુપુબ્બવિપસ્સનસ્સ સઙ્ખારારમ્મણગોત્રભુઞાણાનન્તરં ફલસમાપત્તિવસેન નિરોધે ચિત્તં અપ્પેતિ. ફલસમાપત્તિનિન્નચિત્તતાય ચેત્થ સેખસ્સ ફલમેવ ઉપ્પજ્જતિ, ન મગ્ગો. અઞ્ઞો એવ હિ વિપસ્સનાચારો અરિયમગ્ગાવહો, અઞ્ઞો ફલસમાપત્તિઆવહો.

તથા હિ અરિયમગ્ગવીથિયં અનુલોમઞાણાનિ અનિબ્બિદ્ધપુબ્બાનં થૂલથૂલલોભક્ખન્ધાદીનં સાતિસયં પદાલનેન લોકિયઞાણેસુ ઉક્કંસપારમિપ્પત્તાનિ મગ્ગાનુકૂલાનિ હુત્વા ઉપ્પજ્જન્તિ, ફલસમાપત્તિવીથિયં પન તાનિ તેન તેન મગ્ગેન તેસં તેસં કિલેસાનં સમુચ્છિન્નત્તા કિલેસવિક્ખમ્ભને નિરુસ્સુક્કાનિ કેવલં અરિયાનં ફલસમાપત્તિસુખસમઙ્ગિભાવસ્સ પરિકમ્મપ્પત્તાનિ હુત્વા ઉપ્પજ્જન્તીતિ ન તેસં કુતોચિ વુટ્ઠાનસમ્ભવો. યતો નેસં પચ્છિમો સઙ્ખારનિમિત્તતો વુટ્ઠહિત્વા મગ્ગસ્સ અનન્તરપચ્ચયો ભવેય્ય, તેનેવ ચ ફલસમાપત્તિયા અનન્તરપચ્ચયભૂતં ઞાણં સઙ્ખારારમ્મણમેવ હોતિ, ન નિબ્બાનારમ્મણન્તિ વેદિતબ્બં. પુબ્બાભિસઙ્ખારવસેન ચસ્સા પબન્ધવસેન પવત્તિપરિચ્છિન્નકાલાપગમે ભવઙ્ગવસેન તતો વુટ્ઠાનઞ્ચ વેદિતબ્બં.

નિરોધસમાપત્તિ પન તતિયચતુત્થફલટ્ઠાનં અનુપુબ્બનિરોધવસેન ચિત્તચેતસિકાનં ધમ્માનં અપ્પવત્તિ. અનાગામિઅરહન્તોયેવ હિ કામચ્છન્દાદિસમુચ્છિન્દનેન સમાધિસ્મિં પરિપૂરકારિતાય સમથફલસમન્નાગતત્તા નિરોધં સમાપજ્જન્તિ. તથા હેતં સમથવિપસ્સનાનં યુગનન્ધભાવપ્પવત્તનવસેન દ્વીહિ બલેહિ સમન્નાગતસ્સેવ સમ્ભવતિ, તસ્મા તં સમાપજ્જિતુકામેન અનાગામિના, ખીણાસવેન વા અટ્ઠસમાપત્તિલાભિના રહોગતેન પટિસલ્લીનેન પઠમજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય તત્થ સઙ્ખારા અનિચ્ચતો દુક્ખતો અનત્તતો વિપસ્સિતબ્બા, તતો દુતિયં તતિયં ચતુત્થં આકાસાનઞ્ચાયતનં વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય તથેવ તત્થ સઙ્ખારા સમ્મસિતબ્બા, અથ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય નાનાબદ્ધાવિકોપનં સઙ્ઘપટિમાનનં સત્થુપક્કોસનં અદ્ધાનપરિચ્છેદોતિ ચતુબ્બિધં પુબ્બકિચ્ચં કાતબ્બં.

તત્થ સરીરતો વિસંયુત્તા મઞ્ચપીઠાદયો સત્તાહબ્ભન્તરે યથા ન નસ્સન્તિ, તથા અધિટ્ઠાનં નાનાબદ્ધાવિકોપનં. સરીરસંયુત્તે વિસું અધિટ્ઠાનકિચ્ચં નત્થિ. સઙ્ઘો પન ઞત્તિકમ્માદીસુ કિઞ્ચિદેવ કમ્મં કત્તુકામો ‘‘યાવ મં ન પક્કોસતિ, તાવદેવ વુટ્ઠહિસ્સામી’’તિ પુબ્બાભોગકરણં સઙ્ઘપટિમાનનં. સત્થા ચ ‘‘સિક્ખાપદપઞ્ઞાપનાદીસુ યાવ મં ન પક્કોસતિ, તાવદેવ વુટ્ઠહિસ્સામી’’તિ પુબ્બાભોગકરણં સત્થુપક્કોસનં. સત્તાહબ્ભન્તરે અત્તનો આયુસઙ્ખારસ્સ પવત્તનસમત્થતાવલોકનં અદ્ધાનપરિચ્છેદો. એવં કતપુબ્બકિચ્ચેન નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં સમાપજ્જિતબ્બં. અથેકં વા દ્વે વા ચિત્તવારે અતિક્કમિત્વા અચિત્તકો હોતિ, નિરોધં ફુસતિ, તતો યથાપરિચ્છેદં તતિયચતુત્થફલાનં અઞ્ઞતરેન નિરોધા વુટ્ઠહિસ્સતીતિ. એવમયં દુવિધા સમાપત્તિ લોકુત્તરપઞ્ઞાય આનિસંસો.

૧૩૯૨-૪. સદેવકલોકતો ઉત્તિણ્ણેન, ઉત્તરિતરેન વાતિ લોકુત્તરેન સમ્માસમ્બુદ્ધેન. પઞ્ઞાય ભાવનન્તિ સમ્બન્ધો. હિતભાવનન્તિ ઇધલોકપરલોકહિતવિભાવનં ઇમં પઞ્ઞાભાવનં. સુખસંહિતન્તિ સિનિદ્ધચ્છાયુદકવન્તતાદિના સુખસહિતં. હિતન્તિ યોગકમ્મસ્સ હિતં. ઉત્તમન્તિ ઉગ્ગતતમં, અચ્ચુગ્ગતં બલવન્તમ્પીતિ અધિપ્પાયો. અવિગ્ગહકમ્પદન્તિ વિગ્ગહઞ્ચ કમ્પઞ્ચ ન દેતીતિ અવિગ્ગહકમ્પદન્તિ અત્થો.

ઇતિ અભિધમ્મત્થવિકાસિનિયા નામ

અભિધમ્માવતારસંવણ્ણનાય

કિલેસપ્પહાનકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.