૨૪. ચતુવીસતિમો પરિચ્છેદો

પચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૧૩૯૫. ઇદાનિ નેસં પચ્ચયવિધિં દસ્સેતું ‘‘યેસ’’ન્તિઆદિ આરદ્ધં.

પટિચ્ચ એનં ફલમેતિ પવત્તતિ, તિટ્ઠતિ, ઉપ્પજ્જતિ વાતિ પચ્ચયો, હિનોતિ પતિટ્ઠાતિ એત્થાતિ હેતુ, અનેકત્થત્તા ધાતુસદ્દાનં હિ-સદ્દો મૂલ-સદ્દો વિય પતિટ્ઠત્થો વેદિતબ્બો, હિનોતિ વા એતેન કમ્મનિદાનભૂતેન ઉદ્ધં ઓજં અતિહરન્તેન મૂલેન વિય પાદપો તપ્પચ્ચયં ફલં ગચ્છતિ વિરુળ્હિં આપજ્જતીતિ હેતુ, હેતુ ચ સો મૂલટ્ઠેન, પચ્ચયો ચ ઉપકારકટ્ઠેનાતિ હેતુપચ્ચયો, હેતુ હુત્વા પચ્ચયો હેતુભાવેન પચ્ચયોતિ અત્થો.

એવં આરમ્મણપચ્ચયાદીસુ દટ્ઠબ્બં. સ્વાયં પટિસન્ધિયં કમ્મસમુટ્ઠાનાનં, પવત્તિયં ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં રૂપાનં, ઉભયત્થ સહજાતનામધમ્માનઞ્ચ પચ્ચયો. સબ્બલોકિયલોકુત્તરન્તિ ઇમિના પઞ્ઞત્તિયાપિ લોકે વિદિતભાવેન લોકિયપદેન સઙ્ગહિતત્તા રૂપાદિભેદેસુ છબ્બિધેસુ સઙ્ખતાસઙ્ખતપઞ્ઞત્તિધમ્મેસુ ન કોચિ ધમ્મો આરમ્મણપચ્ચયો ન હોતીતિ દસ્સેતિ. તેનેવ ‘‘યં યં ધમ્મં આરબ્ભા’’તિ અનિયતો કતોતિ. નનુ ચ ‘‘યં યં ધમ્મ’’ન્તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૨-૩) વુત્તત્તા પઞ્ઞત્તિયા ગહણં ન હોતીતિ? નાયં દોસો ધમ્મસદ્દસ્સ ઞેય્યવચનત્તા. આરબ્ભાતિ આલમ્બિત્વા, ગહેત્વાતિ અત્થો. ઉપ્પજ્જન્તીતિ ઇદં નિદસ્સનમત્તં. તે પન તં આરબ્ભ ઉપ્પજ્જન્તિ ચેવ તિટ્ઠન્તિ ચ. યથા હિ દુબ્બલો પુરિસો દણ્ડં વા રજ્જું વા આલમ્બિત્વા ઉટ્ઠહતિ ચેવ તિટ્ઠતિ ચ, એવં ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા રૂપાદિઆરમ્મણં આલમ્બિત્વા ઉપ્પજ્જન્તિ ચેવ તિટ્ઠન્તિ ચાતિ.

જેટ્ઠકટ્ઠેન ઉપકારકો ધમ્મો અધિપતિપચ્ચયો. જેટ્ઠકટ્ઠેનાતિ ચ પમુખભાવેન. અત્તાધીનાનઞ્હિ પતિભૂતો ધમ્મો અધિપતીતિ સો તેસં પમુખભાવેન પવત્તતિ. ‘‘છન્દાધિપતિ છન્દસમ્પયુત્તકાનં ધમ્માનં તંસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં અધિપતિપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદિવચનતો છન્દાદયો ચત્તારો ધમ્મા સહજાતનામરૂપાનં સહજાતાધિપતીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘તત્થ સહજાતાધિપતી’’તિઆદિ. ‘‘છન્દવતો કિં નામ કમ્મં ન સિજ્ઝતી’’તિઆદિકં પુરિમાભિસઙ્ખારૂપનિસ્સયં લભિત્વા ઉપ્પજ્જમાને ચિત્તુપ્પાદે છન્દાદયો ધુરભૂતા જેટ્ઠકભૂતા સમ્પયુત્તધમ્મે, તંસમુટ્ઠાનરૂપે ચ સાધયમાના વસે વત્તયમાના હુત્વા પવત્તન્તિ, તે ચ તેસં વસેન વત્તન્તિ હીનાદિભાવેન તદનુવત્તનતો. તેન તે અધિપતિપચ્ચયા હોન્તિ, નો ચ ખો એકતો. યદા હિ છન્દં ધુરં છન્દં જેટ્ઠકં કત્વા ચિત્તં પવત્તતિ, તદા છન્દોવ અધિપતિ, ન ઇતરે. એસ નયો સેસેસુપિ. અધિપતિભાવોપિ હિ નેસં અત્તનો પવત્તિનિવારકે અભિભુય્ય પવત્તનતો હોતિ. અવસેસન્તિ યથાવુત્તાનં તેસં ગરુકાતબ્બતાભાવતો, ગરુકતસ્સેવ ચ આરમ્મણાધિપતિભાવવચનતો. વુત્તઞ્હેતં ‘‘યં યં ધમ્મં ગરું કત્વા યે યે ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા, તે તે ધમ્મા તેસં તેસં ધમ્માનં અધિપતિપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૩). તત્થ ગરું કત્વાતિ ગરુકારચિત્તીકારવસેન વા અસ્સાદનવસેન વા ગરું ભારિકં લદ્ધબ્બં અનવઞ્ઞાતં કત્વા. ગરુકાતબ્બઞ્હિ આરમ્મણં તન્નિન્નપોણપબ્ભારાનં અસ્સાદનપચ્ચવેક્ખણમગ્ગફલાનં અત્તનો વસે વત્તયમાનં વિય પચ્ચયો હોતિ, તસ્મા અયં અત્તાધીનાનં પતિભાવેન ઉપકારકત્તા અધિપતિપચ્ચયો દટ્ઠબ્બો.

અન્તરયતીતિ અન્તરં, બ્યવધાયકન્તિ અત્થો, નાસ્સ અન્તરં વિજ્જતીતિ અનન્તરો, સોયેવ પચ્ચયોતિ અનન્તરપચ્ચયો, અનન્તરભાવેન ઉપકારકો ધમ્મોતિ અધિપ્પાયો. અનન્તરનિરુદ્ધાતિ અત્તનો નિરોધાનન્તરં અનુરૂપચિત્તુપ્પાદસ્સ ઉપ્પત્તિપચ્ચયભાવેન તસ્સ ઉપ્પત્તિયા પુરિમભાગે અનન્તરં હુત્વા નિરુદ્ધા, રૂપધમ્મા પન અનન્તરપચ્ચયા નત્થિ.

સમનન્તરભાવેન ઉપકારકો ધમ્મો સમનન્તરપચ્ચયો, તથા સમનન્તરપચ્ચયોપીતિ ઠપેત્વા ઉપસગ્ગમત્તં ન એત્થ કોચિ વિસેસો. યો હિ અનન્તરપચ્ચયો, સોવ સમનન્તરપચ્ચયોતિ. પુરિમપચ્છિમાનઞ્હિ અનન્તરુપ્પાદભાવતો નિરન્તરુપ્પાદનસમત્થતા અનન્તરપચ્ચયતા, રૂપકલાપાનં વિય સણ્ઠાનાભાવતો પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નાનં સહટ્ઠાનાભાવતો ચ ‘‘ઇદમિતો ઉદ્ધં હેટ્ઠા તિરિય’’ન્તિ વિભાગાભાવા અત્તનો એકત્તમિવ ઉપનેત્વા સુટ્ઠુ અનન્તરભાવેન ઉપ્પાદેતું સમત્થતા સમનન્તરપચ્ચયતા, તસ્મા ધમ્મતો અવિસેસેપિ વિનેય્યવસેન બ્યઞ્જનત્થમત્તતો વિસેસં ગહેત્વા તેસં વિસું દેસના કતા. યમ્પિ ‘‘અત્થાનન્તરતાય અનન્તરપચ્ચયો, કાલાનન્તરતાય સમનન્તરપચ્ચયો’’તિ આચરિયાનં મતં, તં ‘‘નિરોધા વુટ્ઠહન્તસ્સ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં કુસલં ફલસમાપત્તિયા સમનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદીહિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૧૮) વિરુજ્ઝતીતિઆદિના પટિક્ખિત્તં.

ઉપ્પજ્જમાનોવ સહુપ્પાદનવસેન ઉપકારકો ધમ્મો સહજાતપચ્ચયો પકાસસ્સ પદીપો વિય, સો પનાયં ‘‘ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા અઞ્ઞમઞ્ઞં, સહજાતરૂપાનઞ્ચ, મહાભૂતા અઞ્ઞમઞ્ઞં, ઉપાદારૂપાનઞ્ચ, પટિસન્ધિક્ખણે વત્થુવિપાકા અઞ્ઞમઞ્ઞ’’ન્તિ ચ તિવિધો હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘ચિત્તચેતસિકા’’તિઆદિ. યમ્પિ હિ પાળિયં અરૂપક્ખન્ધાદિવસેનસ્સ છબ્બિધતં વુત્તં, તમ્પિ એત્થેવ સઙ્ગહિતં. યો પનેત્થ સેસરૂપધમ્માનં, ઉભયત્થ વત્થુનો ચ પવત્તિયા અરૂપધમ્માનં, ઉપાદારૂપાનઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં મહાભૂતાનં સહજાતપચ્ચયત્તાભાવો, સો પચ્ચયભાવસામત્થિયવિસેસાયોગતોતિ દટ્ઠબ્બં.

અઞ્ઞમઞ્ઞં ઉપ્પાદનુપત્થમ્ભનભાવેન અત્તનો ઉપકારકસ્સ ઉપકારકો ધમ્મો અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયો. અઞ્ઞમઞ્ઞુપત્થમ્ભકતિદણ્ડકં વિય ઉપકારકતા ચ અઞ્ઞમઞ્ઞતાવસેનેવ દટ્ઠબ્બા, ન સહજાતાદિવસેન. સહજાતાદિપચ્ચયો હોન્તોયેવ હિ કોચિ કસ્સચિ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયો ન હોતિ ચિત્તચેતસિકાનં ચિત્તજરૂપે સતિ, મહાભૂતાનં ઉપાદારૂપે સતિ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયત્તાભાવતો. યથાહ ‘‘ચત્તારો ખન્ધા અરૂપિનો અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયેન પચ્ચયો, ચત્તારો મહાભૂતા…પે… ઓક્કન્તિક્ખણે નામરૂપં અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૭). આચરિયેન પન પચ્ચયુપ્પન્નધમ્મે અપરામસિત્વા વુચ્ચમાનત્તા અવિસેસેન વુત્તં ‘‘તથા અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયો’’તિ.

તરુઆદીનં પથવી વિય અધિટ્ઠાનાકારેન, ચિત્તકમ્માદીનં પટાદયો વિય ચ નિસ્સયાકારેન ઉપકારકો ધમ્મો નિસ્સયપચ્ચયો. વત્થુરૂપાનીતિ સત્તન્નં વિઞ્ઞાણધાતૂનં અધિટ્ઠાનાકારેન નિસ્સયપચ્ચયભૂતાનિ વત્થુરૂપાનિ. મહાભૂતા ચિત્તચેતસિકા ચાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞં, ઉપાદારૂપાનઞ્ચ તથેવ નિસ્સયભૂતાનિ મહાભૂતાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞં, સહજાતરૂપાનઞ્ચ નિસ્સયાકારેન પચ્ચયાનિ ચિત્તચેતસિકાનિ, તદધીનવુત્તિતાય અત્તનો ફલેન નિસ્સિતો ન પટિક્ખિત્તોતિ નિસ્સયો.

યથા પન ભુસો આયાસો ઉપાયાસો, એવં ભુસો નિસ્સયો ઉપનિસ્સયો, બલવકારણન્તિ અત્થો, તસ્મા બલવકારણભાવેન ઉપકારકો ધમ્મો ઉપનિસ્સયપચ્ચયોતિ વેદિતબ્બો. સો આરમ્મણૂપનિસ્સયો અનન્તરૂપનિસ્સયો પકતૂપનિસ્સયોતિ તિવિધોતિ આહ ‘‘આરમ્મણા’’તિઆદિ. તત્થ –

‘‘દાનં દત્વા સીલં સમાદિયિત્વા ઉપોસથકમ્મં કત્વા તં ગરું કત્વા પચ્ચવેક્ખતિ, પુબ્બે સુચિણ્ણાનિ ગરું કત્વા પચ્ચવેક્ખતિ, ઝાના વુટ્ઠહિત્વા ઝાનં ગરું કત્વા પચ્ચવેક્ખતિ, સેખા ગોત્રભું ગરું કત્વા પચ્ચવેક્ખન્તિ, વોદાનં ગરું કત્વા પચ્ચવેક્ખન્તિ, સેખા મગ્ગા વુટ્ઠહિત્વા મગ્ગં ગરું કત્વા પચ્ચવેક્ખન્તી’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૨૩) –

એવમાદિના નયેન આરમ્મણૂપનિસ્સયો તાવ આરમ્મણાધિપતિના સદ્ધિં નાનત્તં અકત્વાવ વિભત્તો. તેનાહ ‘‘આરમ્મણૂપનિસ્સયો આરમ્મણાધિપતિયેવા’’તિ. કિઞ્ચાપિ નાનત્તં અકત્વા વિભત્તો, તથાપિ અયં તેસં વિસેસો – યં આરમ્મણં ગરું કત્વા ચિત્તચેતસિકા ઉપ્પજ્જન્તિ, તં નિયમતો તેસં આરમ્મણેસુ બલવારમ્મણં હોતિ. ઇતિ ગરુકાતબ્બમત્તટ્ઠેન આરમ્મણાધિપતિ, બલવકારણટ્ઠેન આરમ્મણૂપનિસ્સયોતિ ચ એવમેતેસં નાનત્તં વેદિતબ્બં.

અનન્તરૂપનિસ્સયોપિ ‘‘પુરિમા પુરિમા કુસલા ખન્ધા પચ્છિમાનં પચ્છિમાનં કુસલાનં ખન્ધાનં ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદિના (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૨૩) નયેન અનન્તરપચ્ચયેન સદ્ધિં નાનત્તં અકત્વાવ વિભત્તોતિ આહ ‘‘અનન્તરૂપનિસ્સયો પન અનન્તરપચ્ચયોવા’’તિ. એવં સન્તેપિ અત્તનો અનન્તરા અનુરૂપચિત્તુપ્પાદવસેન અનન્તરપચ્ચયો, બલવકારણવસેન અનન્તરૂપનિસ્સયપચ્ચયોતિ એવમેતેસં નાનત્તં વેદિતબ્બં.

પકતિયા એવ પચ્ચયન્તરરહિતેન અત્તનો સભાવેનેવ ઉપનિસ્સયો પકતૂપનિસ્સયો, આરમ્મણઅનન્તરેહિ અમિસ્સોવ પુથગેવ કોચિ ઉપનિસ્સયોતિ વુત્તં હોતિ. અથ વા પકતો ઉપનિસ્સયો પકતૂપનિસ્સયો. પકતોતિ ચેત્થ પ-કારો ઉપસગ્ગો, સો અત્તનો ફલસ્સ ઉપ્પાદનસમત્થભાવેન સન્તાને નિપ્ફાદિતભાવં, ઉપસેવિતભાવઞ્ચ દીપેતિ, તસ્મા અત્તનો સન્તાને નિપ્ફન્નો વા કાયિકસુખદુક્ખસદ્ધાસીલાદિ ઉપસેવિતો વા ઉતુભોજનાદિ પકતૂપનિસ્સયોતિ અત્થો. ઉપસેવનઞ્ચેત્થ દુવિધં ઉપયોગોપસેવનં આરમ્મણૂપસેવનઞ્ચ. એવઞ્ચ કત્વા અનાગતસ્સાપિ ઉપનિસ્સયપચ્ચયતા લદ્ધા હોતિ. કાયિકસુખ…પે… યો ચાતિ એત્થ કાયિકસુખદુક્ખાનિ રાગસદ્ધાદીનં, ઉતુભોજનાદયો ચિત્તસમાધાનાદીનં, સદ્ધાસીલાદયો સદ્ધાસીલાદીનઞ્ચ ઉપનિસ્સયા હોન્તિ. આદિ-સદ્દેન યં યં ઉપનિસ્સાય યસ્સ યસ્સ સમ્ભવો, તં તં તસ્સ તસ્સ ઉપનિસ્સયપચ્ચયભૂતં સઙ્ગણ્હાતિ. પચ્ચયમહાપદેસો હેસ, યદિદં ઉપનિસ્સયપચ્ચયોતિ.

પચ્ચયુપ્પન્નતો પઠમતરં ઉપ્પજ્જિત્વા વત્તમાનભાવેન ઉપકારકો ધમ્મો પુરેજાતપચ્ચયો. સો ચ રૂપધમ્મોવ સમાનો અરૂપધમ્મસ્સેવ હોતિ. તેનાહ ‘‘વત્થુપુરેજાતો નામા’’તિઆદિ. યથા ચેત્થ ‘‘વત્થુરૂપાની’’તિ હદયવત્થુનોપિ ગહણં, એવં ‘‘રૂપાદીની’’તિઆદિ-ગ્ગહણેન ધમ્મારમ્મણસ્સાપિ ગહણં દટ્ઠબ્બં. નનુ ચ પઞ્ચારમ્મણાનેવ આરમ્મણપુરેજાતભાવેન આગતાનીતિ? સચ્ચં આગતાનિ, પઞ્હાવારે પન ‘‘સેખા વા પુથુજ્જના વા ચક્ખું અનિચ્ચતો દુક્ખતો અનત્તતો વિપસ્સન્તી’’તિઆદિના (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૨૪) અવિસેસેન પચ્ચુપ્પન્નચક્ખાદીનમ્પિ ગહિતત્તા ધમ્મારમ્મણસ્સ આરમ્મણપુરેજાતભાવો ન સક્કા પટિબાહિતું. અત્થતોપિ હેતં સિદ્ધં ‘‘યં યં પચ્ચુપ્પન્નં આરમ્મણં ગહેત્વા મનોદ્વારે ચિત્તં પવત્તતિ, તં તસ્સ આરમ્મણપુરેજાતં હોતી’’તિ. એત્થ ચ નિસ્સયારમ્મણાકારાદીહિ વિસિટ્ઠા પુરેજાતભાવેન વિના ઉપકારભાવં અગચ્છન્તાનં વત્થારમ્મણાનં પુરેજાતાકારેન ઉપકારકતા પુરેજાતપચ્ચયતાતિ અયમસ્સ નિસ્સયારમ્મણપચ્ચયતાહિ વિસેસો.

ગિજ્ઝપોતકસરીરાનં આહારાસા ચેતના વિય પુરેજાતાનં રૂપાનં ઉપત્થમ્ભકભાવેન ઉપકારકો ધમ્મો પચ્છાજાતપચ્ચયો. મનોસઞ્ચેતનાહારવસેન હિ પચ્છાજાતચિત્તચેતસિકેહિ વિના સન્તાનટ્ઠિતિહેતુભાવં અગચ્છન્તાનં પચ્છાજાતાકારેન ચિત્તચેતસિકાનં ઉપકારકતા વિપ્પયુત્તાકારાદીહિ વિસિટ્ઠા પચ્છાજાતપચ્ચયતાતિ એવં સબ્બપચ્ચયાનં પચ્ચયન્તરાકારવિસિટ્ઠા ઉપકારકતા દટ્ઠબ્બા. સો પન ‘‘પચ્છાજાતા ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા પુરેજાતસ્સ ઇમસ્સ કાયસ્સ પચ્છાજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૧૧) આગતત્તા એકવિધોતિ આહ ‘‘ચિત્તચેતસિકાવા’’તિ.

પુરિમપુરિમપરિચિતગન્થો વિય ઉત્તરુત્તરસ્સ ગન્થસ્સ કુસલાદિભાવેન અત્તસદિસપગુણબલવભાવવિસિટ્ઠં અત્તસજાતિયતાગાહકં આસેવનં, તેન પચ્ચયા સજાતિયધમ્માવ આસેવનપચ્ચયો. ભિન્નજાતિકા હિ ભિન્નજાતિકાનં આસેવનગુણેન પગુણબલવભાવવિસિટ્ઠં કુસલાદિભાવસઙ્ખાતં અત્તનો ગતિં ગાહાપેતું ન સક્કોન્તિ, ન ચ સયં તતો ગણ્હન્તિ. તે પન અનન્તરાતીતાનિ લોકિયકુસલાકુસલાનિ ચેવ અનાવજ્જનકિરિયાજવનાનિ ચાતિ આહ ‘‘ઠપેત્વા આવજ્જનદ્વય’’ન્તિઆદિ. ‘‘ન મગ્ગપચ્ચયા આસેવને એક’’ન્તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૨૨૧) વચનતો અહેતુકકિરિયાસુ હસિતુપ્પાદસ્સેવ આસેવનભાવેન, આવજ્જનદ્વયં આસેવનપચ્ચયો ન હોતિ, લોકુત્તરમ્પિ કુસલં ભિન્નજાતિકસ્સેવ ફલસ્સ પુરેચરત્તા ન તેન, આસેવનગુણં ગણ્હાપેતિ, વિપાકાબ્યાકતમ્પિ કમ્મવસેન. વિપાકભાવપ્પત્તં કમ્મપરિણામિતં કમ્મવેગક્ખિત્તં પતિતં વિય હુત્વા પવત્તમાનં અત્તનો સભાવં ગાહેત્વા પરિભાવેત્વા નેવ અઞ્ઞવિપાકં પવત્તેતિ, ન ચ પુરિમવિપાકાનુભાવં ગહેત્વા ઉપ્પજ્જતિ. લોકુત્તરવિપાકમ્પિ હિ કિઞ્ચાપિ જવનવસેન ઉપ્પજ્જતિ, આસેવનગુણં પન ગણ્હાતિ, ન ચ અઞ્ઞં ગાહાપેતિ. યમ્પિ ‘‘આસેવનવિનિમુત્તં જવનં નત્થી’’તિ આચરિયધમ્મપાલત્થેરેન વુત્તં, તમ્પિ ‘‘યેભુય્યવસેન વુત્ત’’ન્તિ વિઞ્ઞાયતિ, ઇતરથા પન આચરિયસ્સ અસમપેક્ખિતાવિધાયકત્તપ્પસઙ્ગતો. તથા હિ વુત્તં પટ્ઠાનટ્ઠકથાયં ‘‘લોકુત્તરો પન આસેવનપચ્ચયો નામ નત્થી’’તિ (પટ્ઠા. અટ્ઠ. ૧.૧૨). મગ્ગો પન ગોત્રભુતો આસેવનં ન ગણ્હાતીતિ નત્થિ ભૂમિઆદિવસેન નાનાજાતિકતાય અનધિપ્પેતત્તા. તથા હિ વુત્તં પટ્ઠાને ‘‘ગોત્રભુ મગ્ગસ્સ આસેવનપચ્ચયેન પચ્ચયો, વોદાનં મગ્ગસ્સ આસેવનપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૨૬).

ચિત્તપ્પયોગસઙ્ખાતઆયૂહનકિરિયાભાવેન સહજાતાનં, નાનક્ખણિકાનઞ્ચ ઉપકારકો ધમ્મો કમ્મપચ્ચયો. કમ્મન્તિ હિ ચેતના વુચ્ચતિ, સા ચ આયૂહનબ્યાપારા. પચ્ચયુપ્પન્નેન સહ ઉપ્પન્ના સહજાતા, પચ્ચયુપ્પન્નતો નાનક્ખણે ભવા નાનક્ખણિકા. સહજાતા લોકિયલોકુત્તરા ચેતનાતિ સમ્બન્ધો. સા સહજાતનામાનં, તંસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં પચ્ચયો, ઇતરા પન વિપાકકટત્તારૂપાનન્તિ દટ્ઠબ્બં. સાસવકુસલાકુસલચેતનાતિ અત્તનો ઉપ્પાદવિસિટ્ઠે સન્તાને સેસપચ્ચયસમાગમે પવત્તમાનાનં વિપાકકટત્તારૂપાનં સન્તાનવિસેસનકિરિયાભાવેન ઉપકારિકા કામરૂપારૂપકુસલચેતના, અકુસલચેતના ચ. તસ્સા હિ તથા કિરિયાભાવેન પવત્તત્તા તેસં પવત્તિ, ન અઞ્ઞથા. ઇતરા પન સહજાતાનં આયૂહનકિરિયાભાવેન પવત્તમાના ઉપકારિકાતિ વત્તબ્બં. અવધારણેન પનેત્થ ચેતનાસમ્પયુત્તં અભિજ્ઝાદિકમ્મં પટિક્ખિપતિ સતિપિ વિપાકધમ્મસભાવે ચેતનાવજ્જાનં અતંસભાવત્તા. અનાસવ…પે… પચ્ચયોતિ ઇમિના લોકિયકુસલચેતનાય વિસેસમત્તં દસ્સેતિ, ન નાનક્ખણિકકમ્મપચ્ચયતાભાવં. એવઞ્ચ કત્વા વુત્તં અટ્ઠકથાયં ‘‘અરૂપાવચરચેતના, પન લોકુત્તરચેતના ચ ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધા અત્તનો અત્તનો વિપાકક્ખન્ધાનં નાનક્ખણિકકમ્મપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ.

અત્તનો નિરુસ્સાહસન્તભાવેન સહજાતનામરૂપાનં નિરુસ્સાહસન્તભાવાય ઉપકારકા અરૂપધમ્માવ વિપાકપચ્ચયો. તેનાહ ‘‘વિપાકચિત્તચેતસિકા’’તિ. તે હિ પયોગેન અસાધેતબ્બતાય કમ્મસ્સ કતત્તા નિપ્ફજ્જનમત્તતો નિરુસ્સાહસન્તભાવા હોન્તિ, ન કિલેસવૂપસમસન્તભાવા. નિરુસ્સાહસન્તભાવતો એવ હિ ભવઙ્ગાદયો દુવિઞ્ઞેય્યા. પઞ્ચદ્વારેપિ હિ જવનપ્પવત્તિયાવ રૂપાદીનં ગહિતતા વિઞ્ઞાયતિ. અભિનિપાતસમ્પટિચ્છનસન્તીરણમત્તા પન વિપાકા દુવિઞ્ઞેય્યા એવ.

રૂપારૂપાનં ઉપત્થમ્ભકટ્ઠેન ઉપકારો આહારપચ્ચયો. સતિપિ હિ જનકભાવે ઉપત્થમ્ભકત્તમેવ આહારસ્સ પધાનકિચ્ચં, જનયન્તોપિ ચ આહારો અવિચ્છેદવસેન ઉપત્થમ્ભેન્તોવ જનેતીતિ ઉપત્થમ્ભનભાવોવ આહારભાવોતિ. તત્થ કબળીકારો આહારો રૂપકાયસ્સેવ ઉપત્થમ્ભકો, સેસા તયો રૂપારૂપકાયસ્સ. ન કેવલઞ્હિ તે નામધમ્માનમેવ અવિચ્છેદહેતુકા, અથ ખો પટિસન્ધિયં કટત્તારૂપાનં, પવત્તે ચિત્તજરૂપાનમ્પિ.

તેસુ તેસુ કિચ્ચેસુ પચ્ચયુપ્પન્નધમ્મેહિ અત્તાનં અનુવત્તાપનકસઙ્ખાતઆધિપચ્ચટ્ઠેન પચ્ચયો ઇન્દ્રિયપચ્ચયો. અધિપતિપચ્ચયધમ્માનઞ્હિ પવત્તિવિનિવારકે અભિભવિત્વા પવત્તનેન ગરુભાવો અધિપતિયટ્ઠો, ઇન્દ્રિયાનં પન દસ્સનાદિકિચ્ચેસુ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીહિ, જીવને કમ્મજરૂપેહિ, અરૂપધમ્મેહિ ચ જીવન્તેહિ સુખિતાદિભાવેસુ સુખિતાદીહિ અધિમોક્ખપગ્ગહઉપટ્ઠાનાવિક્ખેપપ્પજાનનેસુ ‘‘અનઞ્ઞાતં ઞસ્સામી’’તિ પવત્તિયં આજાનને, અઞ્ઞાતાવિભાવે ચ સદ્ધાદિસહજાતેહીતિ એવં તંતંકિચ્ચેસુ ચક્ખાદિપચ્ચયેહિ ધમ્મેહિ ચક્ખાદીનં અનુવત્તનિયતામત્તં ઇન્દ્રિયાનં આધિપચ્ચટ્ઠોતિ અયમેવ તેસં વિસેસો. રૂપસત્તક-ગ્ગહણેન ચક્ખાદીનિ પઞ્ચ, ઇત્થિપુરિસિન્દ્રિયદ્વયઞ્ચ દસ્સેતિ. જીવિતિન્દ્રિયં પન અરૂપજીવિતિન્દ્રિયેન સદ્ધિં એકતો કત્વા જીવિત-ગ્ગહણેન ગહિતં. એવઞ્હિ દ્વાવીસતિ ઇન્દ્રિયાનિ હોન્તિ. ‘‘અનાદિમતિ સંસારે અનઞ્ઞાતં અસચ્છિકતં ચતુસચ્ચધમ્મં, નિબ્બાનમેવ વા ઞસ્સામી’’તિ પવત્તસ્સ ઇન્દ્રિયં અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયં, પઠમમગ્ગઞાણં. આજાનતો પઠમમગ્ગેન દિટ્ઠમરિયાદં અનતિક્કમિત્વા જાનતો ઇન્દ્રિયં અઞ્ઞિન્દ્રિયં, સોતાપત્તિફલતો યાવ અરહત્તમગ્ગા છસુ ઞાણં, અઞ્ઞાતાવિનો ચતૂસુ સચ્ચેસુ પરિનિટ્ઠિતકિચ્ચસ્સ ઇન્દ્રિયં અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયં, અરહત્તફલઞાણં. પઠમં પરિયાયતો ઇન્દ્રિયત્તં સન્ધાય રૂપસત્તક-ગ્ગહણેન ગહેત્વાપિ પુન કથઞ્ચિ ઉપકારકત્તાભાવતો ઇત્થિપુરિસિન્દ્રિયાનં એત્થ અગ્ગહણં દસ્સેતું ‘‘તેસૂ’’તિઆદિ વુત્તં. તાનિ હિ યેભુય્યેન લિઙ્ગાદીહિ અનુવત્તિયમાનાનિપિ પચ્ચયભાવતો નાનુવત્તીયન્તીતિ વુત્તોવાયમત્થો.

આરમ્મણૂપનિજ્ઝાનલક્ખણૂપનિજ્ઝાનવસેન ઉપગન્ત્વા આરમ્મણનિજ્ઝાનં ઝાનપચ્ચયતા, સો ચ વિતક્કાદીનમેવ આવેણિકો સભાવોતિ આહ ‘‘ઝાનપચ્ચયો’’તિઆદિ. તે પન પટિસન્ધિયં કટત્તારૂપાનં, પવત્તે ચિત્તજરૂપાનં, ઉભયત્થ નામધમ્માનઞ્ચ પચ્ચયાતિ દટ્ઠબ્બં.

સુગતિતો, દુગ્ગતિતો, કુસલતો, અકુસલતો વા નિય્યાનટ્ઠેન સહજાતાનં ઉપકારકતા મગ્ગપચ્ચયતા, સા ચ સમ્માદિટ્ઠાદીનન્તિ આહ ‘‘મગ્ગપચ્ચયો’’તિઆદિ. સઙ્કપ્પ-ગ્ગહણેન સમ્માસઙ્કપ્પં, મિચ્છાસઙ્કપ્પઞ્ચ દસ્સેતિ. એવં સેસેસુપિ. મિચ્છાસઙ્કપ્પાદયો હિ અપાયમગ્ગઙ્ગા, મિચ્છાસતિમિચ્છાવાચાદયો ચેત્થ તથાપવત્તચિત્તુપ્પાદા, ચેતના ચ, અયમ્પિ ઝાનપચ્ચયે વુત્તાનમેવ પચ્ચયુપ્પન્નાનં પચ્ચયોતિ દટ્ઠબ્બં.

પરમત્થેન ભિન્નાનમ્પિ એકીભાવગતાનં વિય એકુપ્પાદાદિભાવસઙ્ખાતસમ્પયોગલક્ખણેન ઉપકારકતા સમ્પયુત્તપચ્ચયતા, સા ચ નામધમ્માનમેવ, ન રૂપધમ્માનન્તિ આહ ‘‘સમ્પયુત્તપચ્ચયો’’તિઆદિ.

અઞ્ઞમઞ્ઞસમ્બન્ધતાય યુત્તાનમ્પિ સમાનાનં વિપ્પયુત્તભાવેન વિસંસટ્ઠતાય નાનત્તૂપગમનેન ઉપકારકતા વિપ્પયુત્તપચ્ચયતા, સા ચ વત્થૂનં, ચિત્તચેતસિકાનમેવ વાતિ આહ ‘‘વિપ્પયુત્તપચ્ચયો’’તિઆદિ. છ વત્થૂનિ હિ સત્તન્નં વિઞ્ઞાણાનં યથારહં પટિસન્ધિયં, પવત્તે, ચિત્તચેતસિકા પટિસન્ધિયં કટત્તારૂપાનં, પવત્તિયં ચિત્તસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ વિપ્પયુત્તપચ્ચયો. વત્થુપુરેજાતાનીતિ ઇદં ચક્ખાદિવત્થુવસેનેવ વુત્તં, હદયવત્થુ પન પટિસન્ધિયમ્પિ પચ્ચયભાવતો સહજાતમ્પિ લબ્ભતિ. વુત્તમ્પિ હેતં અબ્યાકતપદસ્સ સહજાતવિભઙ્ગે ‘‘પટિસન્ધિક્ખણે વિપાકાબ્યાકતા ખન્ધા કટત્તારૂપાનં, ખન્ધા વત્થુસ્સ, વત્થુ ખન્ધાનં વિપ્પયુત્તપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ. તથા પચ્છાજાતા ચિત્તચેતસિકાતિ ચ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિવસેનેવ વુત્તં, ‘‘સહજાતા કુસલા ખન્ધા ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં રૂપાનં વિપ્પયુત્તપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદિવચનતો (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૩૪) પન સહજાતાપિ લબ્ભન્તિ. એવઞ્ચ કત્વા વુત્તં અટ્ઠકથાયં ‘‘વિપ્પયુત્તપચ્ચયો સહજાતપુરેજાતપચ્છાજાતવસેન તિવિધો’’તિ. અયં પન રૂપધમ્મો સમાનો રૂપધમ્મસ્સ પચ્ચયો ન હોતિ સમ્પયોગાસઙ્કાય અભાવતો.

યેસઞ્હિ નામાનં ચક્ખાદીનં અબ્ભન્તરતો નિક્ખમન્તાનં વિય પવત્તિ, રૂપાનઞ્ચ નામસન્નિસ્સયેનેવ ઉપ્પજ્જમાનાનં સમ્પયોગાસઙ્કા હોતિ, તેસમેવ વિપ્પયુત્તપચ્ચયતા વુત્તા. રૂપાનં પન રૂપેહિ સાસઙ્કા નત્થિ, વત્થુસન્નિસ્સયેનેવ ચ જાયન્તાનં નામાનં વિસયમત્તં આરમ્મણન્તિ તેનાપિ તેસં સમ્પયોગાસઙ્કા નત્થિ. પચ્ચુપ્પન્નસભાવેન અત્થિભાવેન તાદિસસ્સેવ ધમ્મસ્સ ઉપત્થમ્ભકત્તેન ઉપકારકતા અત્થિપચ્ચયતા. સતિપિ હિ જનકત્તે ઠિતિયંયેવ સાતિસયો અત્થિપચ્ચયાનં બ્યાપારોતિ ઉપત્થમ્ભકતા તેસં ગહિતા, તે ચ રૂપજીવિતિન્દ્રિયાદીનેવાતિ આહ ‘‘અત્થિપચ્ચયો’’તિઆદિ. રૂપજીવિતિન્દ્રિયઞ્હિ કટત્તારૂપાનં, કબળીકારાહારો ઇમસ્સ કાયસ્સ, આરમ્મણપુરેજાતાનિ ચિત્તચેતસિકાનં નિસ્સયપચ્ચયે વુત્તધમ્મા, તત્થેવ વુત્તપચ્ચયુપ્પન્નઞ્ચ અત્થિપચ્ચયો. નિસ્સયપચ્ચયે વુત્તધમ્માતિ ચ વત્થુરૂપમહાભૂતચિત્તચેતસિકાનં ધમ્મસામઞ્ઞેનેવ ગહણં, ન નિસ્સયપચ્ચયભાવીનંયેવ. પચ્છાજાતાનમ્પિ ચિત્તચેતસિકાનં પુરેજાતસ્સ કાયસ્સ પઞ્હાવારે પચ્ચયભાવેન નિદ્દિટ્ઠત્તા. એત્થ ચ અત્થિભાવાભાવેન અનુપકારકાનમેવ અત્થિભાવેન ઉપકારકતાય અત્થિપચ્ચયતાભાવતો નત્થિ નિબ્બાનસ્સ સબ્બદા ભાવિનો અત્થિપચ્ચયતા, ઉપ્પાદાદિયુત્તાનં વા નત્થિભાવોપકારતાવિરુદ્ધો ઉપકારકભાવો અત્થિપચ્ચયતાતિ ન તસ્સ તપ્પચ્ચયત્તપ્પસઙ્ગો.

નત્થિપચ્ચયોતિઆદીસુ અનન્તરતામત્તેન, ચિત્તનિયામકભાવેન વા ઉપકારકતા અનન્તરપચ્ચયતા. એકસ્મિં ફસ્સાદિધમ્મસમુદાયે પવત્તમાને દુતિયસ્સ અભાવતો અત્તનો ઠિતિયા ઓકાસમલભન્તાનં અનન્તરં ઉપ્પજ્જમાનકચિત્તચેતસિકાનં ઓકાસદાનવસેન ઉપકારકતા નત્થિપચ્ચયતા. અત્તનો સભાવાવિગમેન અપ્પવત્તમાનાનં વિગતભાવેન ઉપકારકતા વિગતપચ્ચયતા. અત્થતો પન દ્વિન્નમ્પિ અનન્તરપચ્ચયભાવીધમ્મત્તા અવિસેસો વુત્તો. સભાવતામત્તેન ઉપકારકતા અત્થિપચ્ચયતા, નિરોધાનુપગમનવસેન ઉપકારકતા અવિગતપચ્ચયતાતિ પચ્ચયવિસેસો તેસં ધમ્માવિસેસેપિ વેદિતબ્બો. ધમ્માનઞ્હિ સમત્થતાવિસેસં સબ્બાકારેન ઞત્વા ભગવતા ચતુવીસતિપચ્ચયા દેસિતાતિ ભગવતિ સદ્ધાય ‘‘એવં વિસેસા એતે ધમ્મા’’તિ સુતમયઞાણં ઉપ્પાદેત્વા ચિન્તાભાવનામયઞાણેહિ તદભિસમયાય યોગો કરણીયો. અવિસેસેપિ ધમ્મસામત્થિયસ્સ તથા તથા વિનેતબ્બપુગ્ગલાનં વસેન હેટ્ઠા વુત્તોપિ પચ્ચયો પુન પકારન્તરેન વુચ્ચતિ યથા અહેતુકદુકં વત્વાપિ હેતુવિપ્પયુત્તદુકં વિયાતિ દટ્ઠબ્બં.

યસ્મા મહાભૂતા અઞ્ઞમઞ્ઞં, ઉપાદારૂપાનઞ્ચ સહજાતપચ્ચયા, મહાભૂતા અઞ્ઞમઞ્ઞં અઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયપચ્ચયા, ઉપાદારૂપાનં નિસ્સયપચ્ચયાવ, કબળીકારો આહારો ઇમસ્સ કાયસ્સ આહારપચ્ચયો, મહાભૂતા અઞ્ઞમઞ્ઞં, ઉપાદારૂપાનઞ્ચ જીવિતિન્દ્રિયં કટત્તારૂપાનઞ્ચ અત્થિઅવિગતઇન્દ્રિયપચ્ચયા, તસ્મા વુત્તં ‘‘રૂપં રૂપસ્સ…પે… સત્તધા પચ્ચયો હોતી’’તિ.

રૂપં અરૂપસ્સાતિઆદીસુપિ હેટ્ઠા વુત્તપચ્ચયુપ્પન્નધમ્મે સુટ્ઠુ ઉપલક્ખેત્વા પચ્ચયો યોજેતબ્બો. રૂપં રૂપારૂપસ્સાતિ નત્થીતિ ઇદં સહજાતપચ્ચયભૂતમ્પિ રૂપં રૂપારૂપદ્વયસ્સ પચ્ચયભાવેન અનાગતન્તિ કત્વા વુત્તં.

સબ્બેસં પચ્ચયાનં આરમ્મણપચ્ચયે ઉપનિસ્સયપચ્ચયે, સહજાતનાનક્ખણિકચેતનાય કમ્મપચ્ચયે, સહજાતપુરેજાતપચ્છાજાતાદિભેદસ્સ અત્થિપચ્ચયે ચ સમોધાનતો સબ્બેપિ પચ્ચયા સઙ્ખેપતો ચતુબ્બિધાયેવાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સબ્બે પનિમે’’તિઆદિ.

ઇતિ અભિધમ્મત્થવિકાસિનિયા નામ

અભિધમ્માવતારસંવણ્ણનાય

પચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિગમનકથાવણ્ણના

૧૪૦૦-૨. સબ્બધમ્મેસુ અપ્પટિહતગતિતાય સુન્દરા મતિ ઇમસ્સાતિ સુમતિ, તસ્સ સુમતિસ્સ ભગવતો મતિવિચારં ઞાણચારં બોધેતીતિ સુમતિમતિવિચારબોધનો. વિરુદ્ધા મતિ યેસં તે વિમતિનો, વિરુદ્ધા મતીતિ ચ વિરુદ્ધદસ્સનન્તિ અત્થો. તેસં વિમોહં વિનાસેતીતિ વિમતિવિમોહવિનાસનો. યતો યસ્મા નામતો સુમતિના ભિક્ખુના માનતો બહુમાનેન આયાચિતસમ્માનતો આયાચિતો હુત્વા સમ્મા અવનતો સદાયેવ મતો અયં, તતો તસ્મા મયા રચિતો અભિધમ્માવતારો. તથા હિ ભાવના સાધૂનં સમ્ભાવના હિતવિભાવના હિતપ્પકાસનતો સદા તોસદાતિ યોજના.

૧૪૦૩-૧૪. અયુત્તં વા વિરુદ્ધં વાતિ એત્થ ‘‘અટ્ઠકથાય વિમુખભૂતં અયુત્તં નામ, પાળિયા વિમુખભૂતં વિરુદ્ધ’’ન્તિ વદન્તિ. બ્યપ્પથાનન્તિ ચ વાચનામગ્ગાનન્તિ અત્થો. તિવિધાતિ એકો બ્યપ્પથો સદ્દસમ્પન્નો, ન અત્થસમ્પન્નો, એકો અત્થસમ્પન્નો, ન સદ્દસમ્પન્નો, એકો ઉભયસમ્પન્નોતિ તિપ્પકારાતિ અત્થો. હિતમેવ અત્થોતિ હિતત્થો, તં અત્તનો કામેતીતિ હિતત્થકામો. અસંકિણ્ણકુલાકુલેહિ અસમ્ભિન્નકુલેહિ સંકિણ્ણે. કેલાસોયેવ સિખરોતિ કેલાસસિખરો, સો હિ હિમવતો ચતુરાસીતિયા કૂટસહસ્સાનં પામોક્ખો રજતમયો મહાસિખરો. તદાકારેહિ સબ્બસેતેહિ પાસાદેહિ પટિમણ્ડિતત્તા કેલાસ…પે… મણ્ડિતો. કણ્હદાસેનાતિ એવંનામકેન ઉપાસકેન. પાચીનપાસાદેતિ પાચીનદિસાભાગસન્નિસ્સિતે પાસાદે. અયન્તિ અયમભિધમ્માવતારો.

નિટ્ઠિતાયં અભિધમ્મત્થવિકાસિની નામ

અભિધમ્માવતારસંવણ્ણના.

નિગમનકથા

૧. રમ્મે પુલત્થિનગરે નગરાધિરાજે,

રઞ્ઞા પરક્કમભુજેન મહાભુજેન;

કારાપિતે વસતિ જેતવને વિહારે,

યો રમ્મહમ્મિયવરૂપવનાભિરામે.

૨. સમ્પન્નસીલદમસંયમતોસિતેહિ,

સમ્માનિતો વસિગણેહિ ગુણાકરેહિ;

પત્તો મુનિન્દવચનાદિસુ નેકગન્થ-

જાતેસુ ચાચરિયતં મહિતં વિદૂહિ.

૩. ઞાણાનુભાવમિહ યસ્સ ચ સૂચયન્તી,

સંવણ્ણના ચ વિનયટ્ઠકથાદિકાનં;

સારત્થદીપનિમુખા મધુરત્થસાર-

સન્દીપનેન સુજનં પરિતોસયન્તી.

૪. તસ્સાનુકમ્પમવલમ્બિય સારિપુત્ત-

ત્થેરસ્સ થામગતસારગુણાકરસ્સ;

યો સાસને જિનવરસ્સ રતિં ઉળારં,

પપ્પોતિ નન્દિપરિવેણનિવાસવાસી.

૫. સ સાધયં સોતુહિતં અનપ્પકં,

સુમઙ્ગલોદીરિતનામવિસ્સુતો;

અકાભિધમ્મત્થવિકાસિનિં ઇમં,

પકાસયન્તિં મધુરત્થસમ્પદન્તિ.

અભિધમ્માવતારટીકા સમત્તા.