૨૨. બાવીસતિમો પરિચ્છેદો

ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિનિદ્દેસવણ્ણના

૧૩૧૯-૨૧. ઇદાનિ ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિયા નિદ્દેસે અનુપ્પત્તે સા યસ્સ ઞાણસ્સ અનન્તરં ઉપ્પજ્જતિ, તં તાવ દસ્સેન્તો ‘‘ઇતો પર’’ન્તિઆદિમાહ. ઇતો પરન્તિ ઇતો અનુલોમઞાણતો ઉપરિ. આવજ્જનિયઠાનત્તાતિ આવજ્જનકિચ્ચં કરોન્તં કિરિયમનોધાતુ વિય મગ્ગસ્સ આવજ્જનટ્ઠાને ઠિતત્તા અબ્બોહારિકમેવ ઉભયવિસુદ્ધિલક્ખણાભાવતો. કિઞ્ચાપિ એવં, તથાપિ વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સનાય પરિયોસાનત્તા વિપસ્સનાપક્ખિયમેવાતિ આહ ‘‘વિપસ્સનાય સોતસ્મિં, પતિતત્તા વિપસ્સના’’તિ. એતેનસ્સ પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિભજનં દસ્સેતિ.

૧૩૨૨. પુથુજ્જનેસુ ભવં પોથુજ્જનિકં, તદેવ ગોત્તં અરિયેહિ અસમ્મિસ્સા પુથુજ્જનસમઞ્ઞાતિ પોથુજ્જનિકગોત્તં. એકવંસજાનઞ્હિ સમાના સમઞ્ઞા ‘‘ગોત્ત’’ન્તિ વુચ્ચતિ, ગં તાયતિ બુદ્ધિં, અભિધાનઞ્ચ એકંસિકવિસયતાય રક્ખતીતિ કત્વા. વા-સદ્દો વક્ખમાનત્થવિકપ્પને. અભિભુય્ય પવત્તિતો ગોત્રભૂતિ સમ્બન્ધો. ગોત્તં વુચ્ચતિ નિબ્બાનં ‘‘અરિયો’’તિ બુદ્ધિયા, અભિધાનસ્સ ચ તાયનતો પવત્તનતોતિ અધિપ્પાયો. તતો ભવતીતિ તતો ગોત્તતો આરમ્મણપચ્ચયતો ભવતિ. ઇતિ-સદ્દો ચેત્થ હેતુત્થો દટ્ઠબ્બો. તેન યસ્મા તતો ભવતિ, તસ્મા ગોત્રભૂતિ અત્થો.

૧૩૨૩-૫. ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ એવ ઞાણદસ્સનસુદ્ધિકં. તં સમ્પાદેતું પનિચ્છતા તેન ભિક્ખુના યં અઞ્ઞં કિઞ્ચિપિ કાતબ્બં, તં નત્થીતિ સમ્બન્ધો. કસ્મા નત્થીતિ ચે આહ ‘‘યં હી’’તિઆદિ. ‘‘કતમેવા’’તિ વુત્તે ‘‘કથ’’ન્તિ અનુયોગસ્સ ઉપટ્ઠિતત્તા ‘‘અનુલોમાવસાનં હી’’તિઆદિના તં સમત્થેતિ.

૧૩૨૬-૭. એવં ઉપ્પન્નઅનુલોમઞાણસ્સ પનસ્સ એતેહિ તીહિપિ અનુલોમઞાણેહિ અત્તનો બલાનુરૂપેન થૂલથૂલે સચ્ચપટિચ્છાદકતમમ્હિ અન્તરધાપિતે સબ્બસઙ્ખારગતે ચિત્તં ન પક્ખન્દતિ, ન લગ્ગતિ, પદુમપલાસતો ઉદકં વિય પતિકુટતિ પતિવટ્ટતિ, સબ્બં નિમિત્તારમ્મણમ્પિ સબ્બં પવત્તારમ્મણમ્પિ પલિબોધતો ઉપટ્ઠાતિ, અથસ્સ સબ્બસ્મિં નિમિત્તપ્પવત્તારમ્મણે પલિબોધતો ઉપટ્ઠિતે દુતિયસ્સ વા તતિયસ્સ વા અનુલોમઞાણસ્સ અનન્તરં ગોત્રભુઞાણં ઉપ્પજ્જતિ. તેનાહ ‘‘તસ્સા’’તિઆદિ. પઠમાવજ્જનઞ્ચેવ પઠમાભોગતાપિ ચાતિ પઠમાવજ્જનં પઠમાભોગભૂતં. સકત્થે હિ અયં તા-પચ્ચયોતિ. તત્થ આવજ્જનં ચિત્તસન્તાનસ્સ પરિણામનવસેન, આભોગો અત્તનો આભુજનવસેન દટ્ઠબ્બો.

૧૩૨૮-૩૩. અનન્તરાદીહીતિ અનન્તરસમનન્તરઆસેવનઉપનિસ્સયનત્થિવિગતવસેન છહિ પચ્ચયેહિ. મુદ્ધન્તિ મુદ્ધભૂતં. એકન્તિકતાય એકવારમેવ ચ ઉપ્પજ્જનતો પુનરાવત્તાભાવેન પન અનાવત્તં. અનાવજ્જનમ્પિ ચાતિ અનાવજ્જનમ્પિસમાનં. સઞ્ઞં દત્વા વિયાતિ ‘‘એવં ઉપ્પજ્જાહી’’તિ સઞ્ઞં દત્વા વિય. અનિબ્બિદ્ધપુબ્બન્તિ અપદાલિતપુબ્બં. વિદ્ધંસેન્તોવાતિ વિનાસેન્તો એવ. જાયતીતિ નિબ્બત્તતિ. એત્થ ચ ઇમં ઉપમં આહરન્તિ – એકો કિર ઇસ્સાસો અટ્ઠઉસભમત્તે પદેસે ફલકસતં ઠપાપેત્વા વત્થેન મુખં વેઠેત્વા સરં સન્નય્હિત્વા ચક્કયન્તે અટ્ઠાસિ, અઞ્ઞો પુરિસો ચક્કયન્તં આવિજ્ઝિત્વા યદા ઇસ્સાસસ્સ ફલકં અભિમુખં હોતિ, તદા તત્થ દણ્ડકેન સઞ્ઞં દેતિ. ઇસ્સાસો દણ્ડકસઞ્ઞં અમુઞ્ચિત્વાવ સરં ખિપિત્વા ફલકસતનિબ્બિજ્ઝતિ. તત્થ દણ્ડકસઞ્ઞં દેન્તો વિય ગોત્રભુઞાણં, ઇસ્સાસો વિય મગ્ગઞાણં, દણ્ડકસઞ્ઞં અમુઞ્ચિત્વાવ ફલકસતં નિબ્બિજ્ઝનં વિય મગ્ગઞાણસ્સ ગોત્રભુઞાણેન દિન્નસઞ્ઞં અમુઞ્ચિત્વાવ નિબ્બાનં આરમ્મણં કત્વા અનિબ્બિદ્ધપુબ્બાનં અપદાલિતપુબ્બાનં લોભદોસમોહક્ખન્ધાનં નિબ્બિજ્ઝનન્તિ.

૧૩૩૫-૮. અનામતગ્ગ…પે… મહોદધિન્તિ અટ્ઠમભવતો પટ્ઠાય નિબ્બત્તકં અઞ્ઞાતકોટિં સંસારવટ્ટદુક્ખમહાસમુદ્દં. પાણાતિપાતાદિપઞ્ચવેરાનિ ચેવ પઞ્ચવીસતિ મહાભયાનિ ચાતિ સબ્બવેરભયાનિ. અનેકેપિ આનિસંસેતિ રતનત્તયે નિવિટ્ઠસદ્ધાદિકે આનિસંસે. આદિમગ્ગેનાતિ સોતાપત્તિમગ્ગસઙ્ખાતેન પઠમમગ્ગેન. પઠમમગ્ગઞાણવણ્ણના.

૧૩૩૯. તસ્સેવાનન્તરન્તિ તસ્સ અનન્તરંયેવ. દ્વેપિ તીણિ વાતિ નાતિતિક્ખપઞ્ઞસ્સ દ્વે, તિક્ખપઞ્ઞસ્સ તીણિ ફલચિત્તાનિ.

૧૩૪૦-૩. ‘‘અજાનિત્વા વદન્તિ તે’’તિ વત્વા તત્થ કારણં દસ્સેતું ‘‘એકસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. પઞ્ચમં મગ્ગચિત્તન્તિ ઇમિનાવ છટ્ઠસ્સ અભાવદીપનેન ‘‘એકં ફલચિત્ત’’ન્તિ વદતો ગોદત્તત્થેરસ્સ વાદોપિ પટિક્ખિત્તો.

૧૩૪૪. ‘‘એત્તાવતા’’તિ પઠમમગ્ગસ્સ ઉપ્પત્તિઅનન્તરં ફલસ્સ ઉપ્પત્તિમત્તેન. સોતાપન્નોતિ વુચ્ચતીતિ સોતાપન્નો નામ દુતિયો અરિયપુગ્ગલોતિ વુચ્ચતિ. સો દેવરજ્જચક્કવત્તિરજ્જાદિપમાદટ્ઠાનં આગમ્મ ભુસં પમત્તોપિ હુત્વા કામસુગતિયં સત્તક્ખત્તુમેવ સન્ધાવિત્વા સંસરિત્વા દુક્ખસ્સન્તકરણસમત્થો હોતિ. યથાહ –

‘‘કિઞ્ચાપિ તે હોન્તિ ભુસં પમત્તા,

ન તે ભવં અટ્ઠમમાદિયન્તી’’તિ. (ખુ. પા. ૬.૯; સુ. નિ. ૨૩૨; નેત્તિ. ૧૧૫);

રૂપારૂપલોકેસુ પન ન તથા નિયમોતિ આચરિયા.

૧૩૪૭. ફલાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન પહીનકિલેસાદિકે સઙ્ગણ્હાતિ. તથા ચ ‘‘ઇમિના વતાહં મગ્ગેન આગતો’’તિ પઠમં મગ્ગં પચ્ચવેક્ખતિ, તતો ‘‘અયં મે આનિસંસો લદ્ધો’’તિ ફલં પચ્ચવેક્ખતિ, તતો ‘‘ઇમે નામ મે કિલેસા પહીના’’તિ પહીનકિલેસે પચ્ચવેક્ખતિ, તતો ‘‘ઇમે નામ મે કિલેસા અવસિટ્ઠા’’તિ ઉપરિમગ્ગત્તયવજ્ઝે કિલેસે પચ્ચવેક્ખતિ, અવસાને ‘‘અયં મે ધમ્મો આરમ્મણતો પટિવિદ્ધો’’તિ અમતં નિબ્બાનં પચ્ચવેક્ખતિ. ઇતિ સોતાપન્નસ્સ પઞ્ચ પચ્ચવેક્ખણઞાણાનિ હોન્તિ. યથા ચ સોતાપન્નસ્સ, એવં સકદાગામિઅનાગામીનમ્પિ. અરહતો પન અવસિટ્ઠકિલેસપચ્ચવેક્ખણં નામ નત્થિ. એવં સબ્બાનિપિ એકૂનવીસતિ પચ્ચવેક્ખણઞાણાનિ. તેનાહ ‘‘પચ્ચવેક્ખણઞાણાનિ, ભવન્તેકૂનવીસતી’’તિ.

૧૩૪૮-૫૦. યાસં પચ્ચવેક્ખણવસેન ઇમાનિ ઞાણાનિ પવત્તન્તિ, તા દસ્સેતું ‘‘મગ્ગો ફલઞ્ચા’’તિઆદિમાહ. ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદોયેવ ચેસો. પહીનાવસિટ્ઠકિલેસપચ્ચવેક્ખણઞ્હિ સેખાનમ્પિ હોતિ વા ન વા. ન હિ સબ્બેવ તત્થ સમત્થા હોન્તિ. તેનેવ હિ મહાનામો ભગવન્તં પુચ્છિ ‘‘કો સુ નામ મે ધમ્મો અજ્ઝત્તં અપ્પહીનો, યેન મે એકદા લોભધમ્માપિ ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠન્તી’’તિઆદિ (મ. નિ. ૧.૧૭૫). યોગમારભતેતિ તસ્મિંયેવ વા આસને નિસિન્નો, અપરેન વા સમયેન કામરાગબ્યાપાદાનં તનુભાવકરાય સકદાગામિમગ્ગસઙ્ખાતાય દુતિયાય ભૂમિયા અધિગમત્થાય વિપસ્સનાયોગં કરોતિ, દુતિયભાવો ચસ્સ દેસનાવસેન, ઉપ્પત્તિવસેન ચ વેદિતબ્બો. સમ્પયુત્તાનં પન નિસ્સયભાવેન તે ધમ્મા ભવન્તિ એત્થાતિ ભૂમિ, યસ્મા વા સમાનેપિ લોકુત્તરભાવે સયમ્પિ ભવતિ, ન નિબ્બાનં વિય અપાતુભૂતં, તસ્માપિ ‘‘ભૂમી’’તિ વુચ્ચતિ. ઞાણેન પરિમજ્જતીતિ તેન તેનાકારેન ઇન્દ્રિયાનં તિક્ખતરતં સમ્પાદેત્વા, બલબોજ્ઝઙ્ગાનઞ્ચ પટુતરભાવં સાધેત્વા લક્ખણત્તયં તીરણવસેન પરિમજ્જતિ.

૧૩૫૧-૨. તત્થ અપરાપરં ઞાણં ચારેન્તો પરિવત્તેતિ. તેનાહ ‘‘વિપસ્સનાવીથિં ઓગાહતી’’તિ. હેટ્ઠા વુત્તનયેનાતિ ઉદયબ્બયઞાણાદીનં ઉપ્પાદને વુત્તનયેનેવ. ગોત્રભુસ્સ અનન્તરન્તિ એત્થ ગોત્રભુ વિય ગોત્રભુ. પઠમમગ્ગપુરેચારિકઞાણઞ્હિ પુથુજ્જનગોત્તાભિભવનતો, અરિયગોત્તભવનતો ચ નિપ્પરિયાયતો ‘‘ગોત્રભૂ’’તિ વુચ્ચતિ, ઇદં પન તંસદિસતાય પરિયાયતો ગોત્રભુ. એકચ્ચસંકિલેસવિસુદ્ધિયા, પન અચ્ચન્તવિસુદ્ધિયા આરમ્મણકરણતો ચ ‘‘વોદાન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તેનાહ પટ્ઠાને ‘‘અનુલોમં વોદાનસ્સ અનન્તરપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૧૭). યસ્મા પન પટિસમ્ભિદામગ્ગે ‘‘ઉપ્પાદાદિઅભિભવનટ્ઠં ઉપાદાય અટ્ઠ ગોત્રભુધમ્મા સમાધિવસેન ઉપ્પજ્જન્તિ, દસ ગોત્રભુધમ્મા વિપસ્સનાવસેન ઉપ્પજ્જન્તી’’તિઆદીસુ (પટિ. મ. ૧.૬૦) ગોત્રભુનામવસેનેવ આગતં, તસ્મા ઇધાપિ ‘‘ગોત્રભુસ્સ અનન્તર’’ન્તિ વુત્તં ગોત્તસઙ્ખાતનિબ્બાનતો ભૂતન્તિ કત્વા. દુતિયમગ્ગઞાણવણ્ણના.

૧૩૫૫-૭. યન્તિ યસ્મા. સકિદેવાતિ એકવારમેવ. ઇમં લોકં આગન્ત્વાતિ ઇમિના પઞ્ચસુ સકદાગામીસુ ચત્તારો વજ્જેત્વા એકોવ ગહિતો. એકચ્ચો હિ ઇધ સકદાગામિફલં પત્વા ઇધેવ પરિનિબ્બાયતિ, એકચ્ચો ઇધ પત્વા દેવલોકે પરિનિબ્બાયતિ, એકચ્ચો દેવલોકે પત્વા તત્થેવ પરિનિબ્બાયતિ, એકચ્ચો દેવલોકે પત્વા ઇધૂપપજ્જિત્વા પરિનિબ્બાયતીતિ ઇમે ચત્તારોપિ ઇધ ન ગહિતા. યો પન ઇધ પત્વા દેવલોકે યાવતાયુકં વસિત્વા ઇધૂપપજ્જિત્વા પરિનિબ્બાયતિ, અયમેકોવ ઇધ ગહિતોતિ. અન્તકરો ભવેતિ દુક્ખસ્સન્તકરો ભવેય્ય, ભવે વા અન્તકરો ભવસ્સ અન્તકરોતિ અત્થો. તતિયાય ભૂમિયા પત્તિયાતિ સમ્બન્ધો. બ્યાપાદકામરાગાનં પહાનાયાતિ તેસંયેવ સકદાગામિમગ્ગેન તનુકરાનં સંયોજનાનં નિરવસેસપ્પહાનાય. તતિયમગ્ગઞાણવણ્ણના.

૧૩૬૩-૭. પટિસન્ધિવસેન કામભવસ્સ અનાગમનતો અનાગામી. તેનાહ ‘‘તત્થેવ પરિનિબ્બાયી’’તિ. તત્થેવાતિ સુદ્ધાવાસે વા અઞ્ઞત્થ વા યત્થ ઉપ્પન્નો, તત્થેવ પરિનિબ્બાયિ. અનાવત્તિસભાવોતિ તસ્મા લોકા ઇધ પટિસન્ધિગ્ગહણવસેન ઇમં લોકં પુનરાગમનાભાવતો અનાવત્તનસભાવો, બુદ્ધદસ્સનથેરદસ્સનધમ્મસ્સવનાનં પનત્થાય આગમનં હોતિયેવ. રૂપરાગાદિપહાનાયાતિ રૂપરાગઅરૂપરાગમાનઉદ્ધચ્ચઅવિજ્જાસઙ્ખાતાનં પઞ્ચન્નં ઉદ્ધમ્ભાગિયસંયોજનાનં નિરવસેસપ્પહાનાય. વિદ્ધંસાયાતિ વિનાસાય. ચતુત્થમગ્ગઞાણવણ્ણના.

૧૩૭૧-૪. મહાખીણાસવોતિ મહાનુભાવતો નિબદ્ધપૂજાવચનમેતં, ન ઉપાદાયવચનં ‘‘યથા મહામોગ્ગલ્લાનો’’તિ. ન હિ ચૂળખીણાસવો નામ અત્થિ. અનુપ્પત્તો સદત્થો સકત્થો, પૂજત્થો વા એતેનાતિ અનુપ્પત્તસદત્થો, સદત્થોતિ ચ અરહત્તં વેદિતબ્બં. તઞ્હિ અત્તુપનિબન્ધનટ્ઠેન, અત્તાનં અવિજહનટ્ઠેન, અત્તનો પરમત્થટ્ઠેન ચ અત્તનો અત્થત્તા ‘‘સદત્થો’’તિ વુચ્ચતિ. ખીણાનિ દસપિ ભવસંયોજનાનિ એતસ્સાતિ ખીણસંયોજનો. દક્ખિણં અરહતીતિ દક્ખિણેય્યો. ચતસ્સોપીતિ સોતાપત્તિમગ્ગો સકદાગામિમગ્ગો અનાગામિમગ્ગો અરહત્તમગ્ગોતિ ચતસ્સોપિ. વિસુદ્ધિકામેનાતિ અત્તનો વિસુદ્ધિં ઇચ્છન્તેન. તપોયેવ ધનમસ્સાતિ તપોધનો, તેન.

ઇતિ અભિધમ્મત્થવિકાસિનિયા નામ

અભિધમ્માવતારસંવણ્ણનાય

ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.