૨૧. એકવીસતિમો પરિચ્છેદો

પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિનિદ્દેસવણ્ણના

૧૨૯૮. અટ્ઠઞાણવસેનેવાતિ ઉદયબ્બયઞાણાદીનં અટ્ઠન્નં ઞાણાનં વસેન. વિપસ્સનાચારસ્સ મત્થકપ્પત્તિયા સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણં સિખાપત્તા વિપસ્સના. સિખાપત્તિ પનસ્સા ઉદયબ્બયઞાણાદીનં અટ્ઠઞાણાનં વસેનાતિ આહ ‘‘અટ્ઠઞાણવસેના’’તિ. નવમન્તિ સચ્ચાનુલોમિકઞાણં. ઇતિ ઉદયબ્બયાદીનિ અટ્ઠ, ઇદઞ્ચ નવમઞાણં પટિપદાઞાણદસ્સનન્તિ પવુચ્ચતિ. પટિપજ્જતિ એતાય અરિયમગ્ગોતિ પટિપદા, ઉદયબ્બયાદીનં જાનનટ્ઠેન, પચ્ચક્ખતો દસ્સનટ્ઠેન ઞાણદસ્સનઞ્ચાતિ કત્વા.

૧૨૯૯. તાનિ પન ઞાણાનિ સરૂપતો દસ્સેતું ‘‘અટ્ઠ ઞાણાની’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઉદયબ્બયાનુપસ્સનાઞાણં કિઞ્ચાપિ તીરણપરિઞ્ઞાય પતિટ્ઠં, તથાપિ યથાવુત્તટ્ઠેન પટિપદાઞાણદસ્સનમ્પિ હોતિયેવાતિ તમ્પિ ઇધ વુત્તં. ઇતરત્થ પન ઉપ્પન્નમત્તં અપ્પગુણં સન્ધાય વુત્તં. અપ્પગુણઞ્હિ નિચ્ચસઞ્ઞાદિપહાનસિદ્ધિયા પહાનપરિઞ્ઞાય અધિટ્ઠાનભૂતં. યતો તદધિગમેન અટ્ઠારસસુ મહાવિપસ્સનાસુ એકચ્ચા અધિગતાવ હોન્તિ. ન હિ ઉદયબ્બયાનં પચ્ચક્ખતો પટિવેધેન વિના સામઞ્ઞાકારાનં તીરણમત્તેન સાતિસયં પટિપક્ખપ્પહાનં સમ્ભવતિ. અસતિ ચ પટિપક્ખપ્પહાને કુતો ઞાણાદીનં વજિરમિવ અવિહતવેગતા તિખિણવિસદાદિતા વા, તસ્મા પગુણભાવપ્પત્તં ઉદયબ્બયઞાણં પહાનપરિઞ્ઞાપક્ખિયમેવ દટ્ઠબ્બં.

૧૩૦૦-૨. ભઙ્ગેતિ સઙ્ખારાનં ભઙ્ગે. યથાભૂતદસ્સાવી ભાયતિ એતસ્માતિ ભયં, તેભૂમકધમ્મા, તેસુ ભયતો ઉપતિટ્ઠન્તેસુ ભાયિતબ્બાકારગ્ગાહિઞાણં ભયેઞાણં. તથા હેતં ‘‘ભયતુપટ્ઠાનઞાણ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. મુચ્ચિતું ઇચ્છતીતિ મુચ્ચિતુકમ્યં, ચિત્તં, પુગ્ગલો વા, તસ્સ ભાવો મુચ્ચિતુકમ્યતા, તં પન ઞાણમેવાતિ આહ ‘‘ઞાણં મુચ્ચિતુકમ્યતા’’તિ. પુન પટિસઙ્ખાનાકારેન પવત્તં ઞાણં પટિસઙ્ખાનુપસ્સનાઞાણં. નિરપેક્ખતાય સઙ્ખારાનં ઉપેક્ખનવસેન પવત્તં ઞાણં સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણં. ગાથાબન્ધત્થં પન વિસન્ધિનિદ્દેસો. ઓળારિકોળારિકસ્સ સચ્ચપટિચ્છાદકતમસ્સ વિગમનેન સચ્ચપટિવેધાનુકૂલત્તા સચ્ચાનુલોમિકં. તં પન ઇદન્તિ આહ ‘‘સચ્ચાનુલોમઞાણન્તિ, અનુલોમં પવુચ્ચતી’’તિ.

૧૩૦૩. નનુ ચ ઉદયબ્બયઞાણસ્સ પગેવ સિદ્ધત્તા કિમત્થં પુન તત્થાપિ અભિયોગોતિ ચે? અનિચ્ચાદિલક્ખણસલ્લક્ખણત્થં. ઉદયબ્બયઞાણઞ્હિ હેટ્ઠા દસહિ ઉપક્કિલેસેહિ ઉપક્કિલિટ્ઠં હુત્વા યાથાવસરસતો તિલક્ખણં સલ્લક્ખેતું નાસક્ખિ, ઉપક્કિલેસવિનિમુત્તં પન સક્કોતિ, તસ્મા લક્ખણસલ્લક્ખણત્થં પુન તત્થેવ યોગો કાતબ્બો. લક્ખણાનિ ચસ્સ ઉદયબ્બયાદીનં અમનસિકારા, સન્તતિઇરિયાપથઘનછન્નતાય ચ નોપટ્ઠહન્તિ, તસ્મા ઉદયબ્બયં મનસિ કત્વા સન્તતિં ઉગ્ઘાટેત્વા અનિચ્ચલક્ખણં, અભિણ્હપીળનં પરિગ્ગહેત્વા ઇરિયાપથં ઉગ્ઘાટેત્વા દુક્ખલક્ખણં, ધાતુયો વિનિબ્ભુજિત્વા ઘનવિનિબ્ભોગં કત્વા અનત્તલક્ખણઞ્ચ સલ્લક્ખેત્વા ‘‘અનિચ્ચા દુક્ખા અનત્તા’’તિ સઙ્ખારા પુનપ્પુનં સમ્મસિતબ્બા. તસ્સેવં તુલયતો તીરયતો યદા સઙ્ખારગતં અત્તનો લહુઉપટ્ઠાનેન, ઞાણસ્સ ચ તિક્ખતાય તિરોહિતુપ્પાદાદિભેદં ભિજ્જમાનમેવ ઉપટ્ઠાતિ, ભઙ્ગેયેવ તસ્સ ઞાણં સન્તિટ્ઠતિ, તદા ભઙ્ગાનુપસ્સના નામ વિપસ્સનાઞાણં અધિગતં હોતિ. તસ્સ તદેવ સઙ્ખારનિરોધારમ્મણભઙ્ગાનુપસ્સનં આસેવન્તસ્સ યદા સબ્બભવયોનિગતિટ્ઠિતિનિવાસેસુ સઙ્ખારા ભિજ્જનસભાવતાય યક્ખરક્ખસાદયો વિય મહાભયં હુત્વા ઉપટ્ઠહન્તિ, તદાસ્સ ભયતુપટ્ઠાનઞાણં અધિગતં હોતિ. કિં પનિદં ઞાણં ભાયતીતિ? ન ભાયતિ. તઞ્હિ ‘‘અતીતા સઙ્ખારા નિરુદ્ધા, પચ્ચુપ્પન્ના નિરુજ્ઝન્તિ, અનાગતા નિરુજ્ઝિસ્સન્તી’’તિ તીરણમત્તમેવ હોતિ, બ્યસનાપન્નાનં પન સબ્બસઙ્ખારાનં ભયતો ઉપટ્ઠિતાનં ગહણેન ભયતુપટ્ઠાનઞાણન્તિ વુચ્ચતીતિ.

તસ્સ તં ભયતુપટ્ઠાનઞાણં આસેવન્તસ્સ યદા સબ્બભવગતેસુ સઙ્ખારેસુ તાણં વા લેણં વા પરાયણં વા ન પઞ્ઞાયતિ, ઉક્ખિત્તાસિકો વિય પચ્ચામિત્તો સાદીનવા એવ સઙ્ખારા ઉપટ્ઠહન્તિ, તસ્સ સઙ્ખારાનં આદીનવમેવ પસ્સન્તસ્સ આદીનવઞાણં નામ ઉપ્પન્નં હોતિ. તસ્સેવં સબ્બસઙ્ખારે આદીનવતો પસ્સન્તસ્સ યદા તિભવપરિયાપન્નેસુ નિબ્બેદો ઉપ્પજ્જતિ, ઉક્કણ્ઠા સણ્ઠહન્તિ, સબ્બસઙ્ખારવિસંયુત્તે સન્તિપદે અભિરતિં પટિલભતિ, તદાસ્સ નિબ્બિદાનુપસ્સનં નામ ઞાણં ઉપ્પન્નં હોતિ. તસ્સ યદા ઇમિના નિબ્બિદાઞાણેન સબ્બસઙ્ખારેસુ નિબ્બિન્દન્તસ્સ એકસઙ્ખારેપિ ચિત્તં ન સજ્જતિ, સબ્બસ્મા સઙ્ખારતો સપ્પમુખગતસ્સ વિય મણ્ડૂકસ્સ મુચ્ચિતુકામતા ઉપ્પજ્જતિ, તદા મુચ્ચિતુકમ્યતાઞાણં નામ ઉપ્પન્નં હોતિ. તસ્સેવં સબ્બસઙ્ખારેહિ મુચ્ચિતુકામસ્સ નિચ્ચસુખસુભઅત્તાકારેન પન ઉપટ્ઠિતું અસમત્થતં પાપેત્વા મુચ્ચનસ્સ ઉપાયસમ્પાદનત્થં અનિચ્ચન્તિકતાદીહિ અનિચ્ચલક્ખણં, અભિણ્હપટિપીળનતાદીહિ દુક્ખલક્ખણં, અજઞ્ઞકતાદીહિ પટિક્કૂલતં, તુચ્છતાદીહિ અનત્તલક્ખણઞ્ચ આરોપેત્વા સબ્બસઙ્ખારગતં પરિગ્ગણ્હન્તસ્સ પટિસઙ્ખાનુપસ્સનાઞાણં નામ ઉપ્પન્નં હોતિ. તેન પનેવં પરિગ્ગહિતસઙ્ખારેન યા સા ‘‘સુઞ્ઞમિદં અત્તેન વા અત્તનિયેન વા’’તિઆદિના દ્વિકોટિકાદિભેદા સુઞ્ઞતા વુત્તા, સા પરિગ્ગહેતબ્બા. તસ્સેવં સુઞ્ઞતો દિસ્વા તિલક્ખણં આરોપેત્વા સમ્મસન્તસ્સ યદા ભયઞ્ચ નન્દિઞ્ચ વિપ્પહાય વિસ્સટ્ઠભરિયસ્સ વિય સઙ્ખારગતેસુ ઉપેક્ખા સન્તિટ્ઠતિ, તીસુ ભવેસુ ચિત્તં ન સમ્પસારિયતિ, તદાસ્સ સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણં નામ ઉપ્પન્નં હોતિ. તં પનેતં યાવ નિબ્બાનં ન પસ્સતિ, તાવ દિસાકાકો વિય કૂપકયટ્ઠિં પુનપ્પુનં સઙ્ખારમેવ અનભિમતમ્પિ નિસ્સાય સઙ્ખારવિચિનનેપિ મજ્ઝત્તમેવ હુત્વા તિટ્ઠતિ. તેન વુત્તં ‘‘એતેસુ પન ઞાણેસૂ’’તિઆદિ.

૧૩૦૬. વિપસ્સના…પે… વુટ્ઠાનગામિનીતિ સિખં ઉત્તમભાવં પત્તત્તા સિખાપત્તા. વુટ્ઠાનં ગચ્છતીતિ વુટ્ઠાનગામિની. ‘‘વુટ્ઠાન’’ન્તિ હિ બહિદ્ધા નિમિત્તભૂતા અભિનિવિટ્ઠવત્થુતો ચેવ અજ્ઝત્તપ્પવત્તતો ચ વુટ્ઠહનતો મગ્ગો વુચ્ચતિ, તં ગચ્છતીતિ વુટ્ઠાનગામિની, મગ્ગેન સદ્ધિં ઘટીયતીતિ અત્થો.

૧૩૦૭. તન્તિ યં સિખાપત્તા વિપસ્સના સચ્ચાનુલોમઞાણન્તિ ચ વુચ્ચતિ, તં સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણં. આસેવન્તસ્સાતિ પુનપ્પુનં સમ્મસનવસેન સેવન્તસ્સ ભાવેન્તસ્સ બહુલીકરોન્તસ્સ. તસ્સ હિ અધિમોક્ખસદ્ધા ભાવનાવસેન બલવતરા નિબ્બત્તિસ્સતિ, વીરિયં સુપગ્ગહિતં પટિપક્ખવિધમનસમત્થં હોતિ, આરમ્મણાભિમુખભાવેન સતિ સુપતિટ્ઠિતા હોતિ, પસ્સદ્ધિસુખાનં સાતિસયતાય ચિત્તં સુસમાહિતં, તતોવ અનુલોમઞાણુપ્પત્તિયા પચ્ચયો ભવિતું સમત્થા તિક્ખતમા સઙ્ખારુપેક્ખા ઉપ્પજ્જતિ.

૧૩૦૮-૧૨. અનિચ્ચા…પે… વોતરતેવ સાતિ અનિચ્ચાદીસુ એકેન આકારેન સમ્મસન્તી સત્તક્ખત્તું પવત્તિત્વા ભિજ્જન્તી ભવઙ્ગં ઓતિણ્ણા નામ હોતિ, તતો પરં ભવઙ્ગવારોતિ કત્વા. સઙ્ખારુપેક્ખાકતનયેનાતિ અનિચ્ચાદિના આરમ્મણકરણવસેનેવ સઙ્ખારુપેક્ખાય કતનયેન, ન સમ્મસિતનયેન. તેનાહ ‘‘અનિચ્ચાદિ…પે… કુરુમાન’’ન્તિ. ભવઙ્ગાવટ્ટનં કત્વાતિ ભવઙ્ગસ્સ નિવત્તનં કત્વા ચિત્તસ્સ ભવઙ્ગવસેન પવત્તિતું અદત્વા. પરિકમ્મન્તિ મગ્ગસ્સ પરિકમ્મત્તા પટિસઙ્ખારકત્તા. ઉપચારન્તિ મગ્ગસ્સ આસન્નત્તા, સમીપચારિત્તા વા.

૧૩૧૩-૬. અનુલોમત્તં સયમેવ વદતિ ‘‘પુરિમાન’’ન્તિઆદિના. ઇદઞ્હિ અનિચ્ચલક્ખણાદિવસેન સઙ્ખારે આરબ્ભ પવત્તત્તા, ‘‘ઉદયબ્બયવન્તાનંયેવ વત ધમ્માનં ઉદયબ્બયઞાણં ઉપ્પાદવયે અદ્દસા’’તિ ચ ‘‘ભઙ્ગવન્તાનંયેવ વત ભઙ્ગાનુપસ્સનં ભઙ્ગમદ્દસા’’તિ ચ ‘‘સભયંયેવ વત ભયતુપટ્ઠાનસ્સ ભયતો ઉપટ્ઠિત’’ન્તિ ચ ‘‘સાદીનવેયેવ વત આદીનવાનુપસ્સનં આદીનવમદ્દસા’’તિ ચ ‘‘નિબ્બિન્દિતબ્બેયેવ વત નિબ્બિદાઞાણં નિબ્બિન્દ’’ન્તિ ચ ‘‘મુચ્ચિતબ્બમ્હિયેવ વત મુચ્ચિતુકમ્યતાઞાણં મુચ્ચિતુકામં જાત’’ન્તિ ચ ‘‘પટિસઙ્ખાતબ્બમેવ વત પટિસઙ્ખાઞાણેન પટિસઙ્ખાત’’ન્તિ ચ ‘‘ઉપેક્ખિતબ્બંયેવ વત સઙ્ખારુપેક્ખાય ઉપેક્ખિત’’ન્તિ ચ અત્થતો વદમાનં વિય ઇમેસઞ્ચ અટ્ઠન્નં ઞાણાનં કતકિચ્ચતાય અનુલોમેતિ સબ્બાસંયેવ વિપસ્સનાનં લક્ખણત્તયસમ્મસનકિચ્ચત્તા, તથા ઉપરિ ચ અરિયમગ્ગે સત્તતિંસાય બોધિપક્ખિયધમ્માનં તાય પટિપદાય પત્તબ્બતાય. ન હિ અનુલોમઞાણે થૂલથૂલસચ્ચપટિચ્છાદકસંકિલેસવિક્ખમ્ભનવસેન અપ્પવત્તન્તે ગોત્રભુઞાણં ઉપ્પજ્જતિ, ગોત્રભુઞાણે ચ અનુપ્પન્ને મગ્ગઞાણં ન ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મા પુરિમપચ્છિમાનં ભાગાનં અનુલોમત્તા ‘‘અનુલોમન્તિ સઞ્ઞિત’’ન્તિ. તેનેવાતિ હેટ્ઠિમઞાણાનં અનુલોમમુખેન, ઉપરિ બોધિપક્ખિયાનં અનુલોમનતો ચ. સચ્ચાનુલોમઞાણન્તિ પવુચ્ચતિ મગ્ગસચ્ચસ્સ અનુલોમિકત્તા. વુટ્ઠાનગામિનિયાતિ સઙ્ખારારમ્મણાય વુટ્ઠાનગામિનિયા વિપસ્સનાય. પરિયોસાનન્તિ પુરિમા કોટિ. સઙ્ખારારમ્મણવિપસ્સનાસુ હિ અયં વિસેસતો વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સનાતિ. અસઙ્ખતારમ્મણં પન સબ્બેન સબ્બં અરિયમગ્ગસઙ્ખાતં વુટ્ઠાનં ગચ્છતિ ઉપેતીતિ. તતોપિ હિ વિસેસતો ‘‘વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સના’’તિ વત્તબ્બતં લભતીતિ આહ ‘‘ઞેય્યં સબ્બપ્પકારેના’’તિઆદિ.

૧૩૧૭-૮. કિત્તિતાતિ થોમિતા, અરિયમગ્ગાધિટ્ઠાનતાય મહન્તાનં સીલક્ખન્ધાદીનં એસનતો ગવેસનતો મહેસિના સમ્માસમ્બુદ્ધેન. સન્તકિલેસતાય સન્તા. યોગન્તિ ભાવનં, ભાવનાભિયોગં વા.

ઇતિ અભિધમ્મત્થવિકાસિનિયા નામ

અભિધમ્માવતારસંવણ્ણનાય

પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.