૨૦. વીસતિમો પરિચ્છેદો

મગ્ગામગ્ગઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિનિદ્દેસવણ્ણના

૧૨૬૩. ઇદાનિ કઙ્ખાવિતરણવિસુદ્ધિયા અનન્તરં ઉદ્દિટ્ઠાય મગ્ગામગ્ગઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિયા નિદ્દેસક્કમો અનુપ્પત્તો, સા પન યસ્મા ઓભાસાદિઉપક્કિલેસસમ્ભવે સતિ હોતિ, ઓભાસાદયો ચ ઉદયબ્બયઞાણે સમ્ભવન્તિ, ઉદયબ્બયઞાણઞ્ચ તિલક્ખણવિપસ્સનાય સતિ ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ ચ કલાપસમ્મસનં આદિ. તઞ્હિ અતીતાદિભેદભિન્નાનં ધમ્માનં સઙ્ખિપિત્વા વવત્થાનવસેન પવત્તનતો આદિકમ્મિકસ્સ સુકરસમ્મસનં, તસ્મા પઠમં તત્થેવ અભિયોગં કરોન્તેન કમતો તં સમ્પાદેતબ્બન્તિ દસ્સેતું ‘‘કલાપસમ્મસનેનેવા’’તિઆદિ આરદ્ધં. અથ વા દ્વિન્નં વિસુદ્ધીનમન્તરે કલાપસમ્મસનં હોતિ, તઞ્ચ ખો દ્વીસુ એકાય વિસુદ્ધિયા સઙ્ગહેતબ્બં, મગ્ગામગ્ગઞાણસ્સ ચ આદિભૂતત્તા તત્થેવસ્સ સઙ્ગહો યુત્તોતિ એત્થેવ નં સઙ્ગહિતુકામતાય વુત્તં ‘‘કલાપસમ્મસનેનેવા’’તિઆદિ. કેચિ પન કલાપસમ્મસનં નામ એકવિસુદ્ધિયમ્પિ ન અન્તોગધન્તિ તં અનામસિત્વાવ વિપસ્સનાચારં વણ્ણેન્તિ. કલાપસમ્મસનેનેવાતિ અતીતાદિભેદભિન્નાનં ધમ્માનં સઙ્ખિપિત્વા વવત્થાનવસેન કલાપતો, કલાપાનં વા સમ્મસનેન મગ્ગામગ્ગઞાણદસ્સનવિપસ્સનાય યોગો કરણીયો. અથ વા ભુમ્મત્થે કરણનિદ્દેસવસેન કલાપસમ્મસને યોગો કરણીયોતિ અત્થો. ‘‘કલાપસમ્મસનેનેવ યોગો કરણીયો’’તિ વત્વાપિ તં પન વિસુદ્ધિમગ્ગતો (વિસુદ્ધિ. ૨.૬૯૨) ગહેતબ્બન્તિ ગન્થવિત્થારપરિહારત્થં ઇધ ન દસ્સિતન્તિ.

૧૨૬૪. પચ્ચુપ્પન્નસ્સ ધમ્મસ્સાતિ સન્તતિપચ્ચુપ્પન્નસ્સ, ખણપચ્ચુપ્પન્નસ્સ વા. આદિતો પન ખણપચ્ચુપ્પન્નસ્સ ઉદયવયં દુપ્પરિગ્ગહં, તસ્મા સન્તતિપચ્ચુપ્પન્નવસેન પઠમં ઉદયબ્બયાનુપસ્સનં કાતબ્બં. નિબ્બત્તીતિ દ્વિન્નં પચ્ચુપ્પન્નાનં વસેન પઠમાભિનિબ્બત્તિ ચ ખણનિબ્બત્તિ ચ. વિપરિણામોતિ વિનાસો.

૧૨૬૫. અનુપસ્સનાપિ ઞાણન્તિ યા ઉદયસ્સ ચ વયસ્સ ચ અનુપસ્સના, સા ઞાણન્તિ વરઞાણેન સમ્માસમ્બુદ્ધેન દેસિતં. તત્રાયં પાળિ –

‘‘કથં પચ્ચુપ્પન્નાનં ધમ્માનં વિપરિણામાનુપસ્સને પઞ્ઞા ઉદયબ્બયાનુપસ્સને ઞાણં? જાતં રૂપં પચ્ચુપ્પન્નં, તસ્સ નિબ્બત્તિલક્ખણં ઉદયો. વિપરિણામલક્ખણં વયો. અનુપસ્સના ઞાણં. જાતા વેદના…પે… સઞ્ઞા… સઙ્ખારા… વિઞ્ઞાણં… જાતં ચક્ખું…પે… જાતો ભવો પચ્ચુપ્પન્નો, તસ્સ નિબ્બત્તિલક્ખણં ઉદયો. વિપરિણામલક્ખણં વયો. અનુપસ્સના ઞાણ’’ન્તિ (પટિ. મ. ૧.૪૯).

એત્થ પન ઉદયદસ્સનં યાવદેવ ખયદસ્સનન્તિ વયદસ્સનસ્સ પધાનતં દસ્સેતું ‘‘વિપરિણામાનુપસ્સને પઞ્ઞા’’તિ વત્વા તં પન વયદસ્સનં ઉદયદસ્સનપુબ્બકન્તિ વુત્તં ‘‘ઉદયબ્બયાનુપસ્સને ઞાણ’’ન્તિ.

૧૨૬૬-૮. પુબ્બે ઉપ્પત્તિતોતિ જનનતો પુબ્બે અનુપ્પન્નસ્સાતિ વુત્તં હોતિ. નિચયો રાસિ વા નત્થિ, યતો આગચ્છેય્ય ઉપ્પજ્જમાનં અલદ્ધત્તભાવસ્સ સબ્બેન સબ્બં અવિજ્જમાનત્તા. તેનાહ ‘‘તથા ઉપ્પજ્જતો’’તિઆદિ. યથા અનાગતે અદ્ધાને ઇમે ધમ્મા સબ્બેન સબ્બં નત્થિ, એવં અતીતેપિ અદ્ધાનન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘તથા નિરુજ્ઝમાનસ્સા’’તિઆદિં વત્વા અવિજ્જમાનાનંયેવ રૂપારૂપધમ્માનં હેતુપચ્ચયસમવાયે ઉપ્પાદો, ઉપ્પજ્જિત્વા ચ સબ્બસો અભાવૂપગમોતિ ઇમમત્થં સમુદાયગતં તદેકદેસભૂતાય ઉપમાય વિભાવેતું ઇમસ્મિં ઠાને અટ્ઠકથાય (વિસુદ્ધિ. ૨.૭૨૩) વીણૂપમા આગતા. સા ઇધાપિ આહરિત્વા વત્તબ્બાતિ અધિપ્પાયેન ‘‘એત્થ વીણૂપમા’’તિઆદિમાહ. એતસ્સત્થસ્સાતિ અવિજ્જમાનાનંયેવ ઉપ્પાદો, ઉપ્પન્નાનઞ્ચ પરતો અભાવોતિ ઇમસ્સ અત્થસ્સ પકાસને. વીણૂપમાતિ વીણાવસેન આગતા ઉપમા. સા પનેવં દટ્ઠબ્બા – યથા વીણાય વાદિયમાનાય ઉપ્પન્નસ્સ સદ્દસ્સ નેવ ઉપ્પત્તિતો પુબ્બે સન્નિચયો અત્થિ, ન ઉપ્પજ્જમાનો સન્નિચયતો આગતો. ન નિરુજ્ઝમાનસ્સ દિસાવિદિસાગમનં અત્થિ, ન નિરુદ્ધો કત્થચિ સન્નિચિતો તિટ્ઠતિ, અથ ખો વીણઞ્ચ વીણવાદનઞ્ચ પુરિસસ્સ ચ તજ્જં વાયામં પટિચ્ચ અહુત્વા સમ્ભોતિ, હુત્વા પટિવેતિ, એવં સબ્બેપિ રૂપારૂપધમ્મા અહુત્વા સમ્ભોન્તિ, હુત્વા પટિવેન્તીતિ.

૧૨૬૯-૭૦. એવં સઙ્ખેપતો ઉદયબ્બયમનસિકારવિધિં દસ્સેત્વા પુન યાનિ એતસ્સેવ ઉદયબ્બયઞાણસ્સ વિભઙ્ગે ‘‘અવિજ્જાસમુદયા રૂપસમુદયો’’તિ (પટિ. મ. ૧.૫૦) પચ્ચયસમુદયટ્ઠેન રૂપક્ખન્ધસ્સ ઉદયં પસ્સતિ, ‘‘તણ્હાસમુદયા…પે… કમ્મસમુદયા…પે… આહારસમુદયા રૂપસમુદયો’’તિ (પટિ. મ. ૧.૫૦) પચ્ચયસમુદયટ્ઠેન રૂપક્ખન્ધસ્સ ઉદયં પસ્સતિ, નિબ્બત્તિલક્ખણં પસ્સન્તોપિ રૂપક્ખન્ધસ્સ ઉદયં પસ્સતિ, રૂપક્ખન્ધસ્સ ઉદયં પસ્સન્તો ઇમાનિ પઞ્ચ લક્ખણાનિ પસ્સતિ. ‘‘અવિજ્જાનિરોધા રૂપનિરોધો’’તિ (પટિ. મ. ૧.૫૦) પચ્ચયનિરોધટ્ઠેન રૂપક્ખન્ધસ્સ વયં પસ્સતિ, ‘‘તણ્હાનિરોધા…પે… કમ્મનિરોધા…પે… આહારનિરોધા રૂપનિરોધો’’તિ (પટિ. મ. ૧.૫૦) પચ્ચયનિરોધટ્ઠેન રૂપક્ખન્ધસ્સ વયં પસ્સતિ, વિપરિણામલક્ખણં પસ્સન્તોપિ રૂપક્ખન્ધસ્સ વયં પસ્સતિ, રૂપક્ખન્ધસ્સ વયં પસ્સન્તો ઇમાનિ પઞ્ચ લક્ખણાનિ પસ્સતિ. તથા ‘‘અવિજ્જાસમુદયા વેદનાસમુદયો’’તિ (પટિ. મ. ૧.૫૦) પચ્ચયસમુદયટ્ઠેન વેદનાક્ખન્ધસ્સ ઉદયં પસ્સતિ, ‘‘તણ્હાસમુદયા…પે… કમ્મસમુદયા…પે… ફસ્સસમુદયા વેદનાસમુદયો’’તિ (પટિ. મ. ૧.૫૦) પચ્ચયસમુદયટ્ઠેન વેદનાક્ખન્ધસ્સ ઉદયં પસ્સતિ, નિબ્બત્તિલક્ખણં પસ્સન્તો વેદનાક્ખન્ધસ્સ ઉદયં પસ્સતિ, વેદનાક્ખન્ધસ્સ ઉદયં પસ્સન્તો ઇમાનિ પઞ્ચ લક્ખણાનિ પસ્સતિ. ‘‘અવિજ્જાનિરોધા…પે… તણ્હાનિરોધા…પે… કમ્મનિરોધા…પે… ફસ્સનિરોધા વેદનાનિરોધો’’તિ (પટિ. મ. ૧.૫૦) પચ્ચયનિરોધટ્ઠેન વેદનાક્ખન્ધસ્સ વયં પસ્સતિ, વિપરિણામલક્ખણં પસ્સન્તોપિ વેદનાક્ખન્ધસ્સ વયં પસ્સતિ, વેદનાક્ખન્ધસ્સ વયં પસ્સન્તો ઇમાનિ પઞ્ચ લક્ખણાનિ પસ્સતિ, વેદનાક્ખન્ધસ્સ વિય સઞ્ઞાસઙ્ખારવિઞ્ઞાણક્ખન્ધાનં. અયં પન વિસેસો – વિઞ્ઞાણક્ખન્ધસ્સ ફસ્સટ્ઠાને ‘‘નામરૂપસમુદયા નામરૂપનિરોધા’’તિ.

એવં એકેકસ્સ ખન્ધસ્સ ઉદયબ્બયદસ્સને દસ દસ કત્વા સમપઞ્ઞાસ લક્ખણાનિ વુત્તાનિ, તેસં વસેનપિ ‘‘એવમ્પિ રૂપસમુદયો, એવમ્પિ રૂપવયો, એવમ્પિ રૂપં ઉદેતિ, એવમ્પિ રૂપં વેતી’’તિ પચ્ચયતો ચેવ ખણતો ચ વિત્થારેન ચ મનસિકારવિધિં દસ્સેતું ‘‘તસ્સેવ ઞાણસ્સા’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ અવિજ્જાસમુદયાતિ અવિજ્જાય ઉપ્પાદા, અત્થિભાવાતિ અત્થો. નિરોધવિરુદ્ધો હિ ઉપ્પાદો અત્થિભાવો હોતિ, તસ્મા પુરિમભવસિદ્ધાય અવિજ્જાય સતિ ઇમસ્મિં ભવે રૂપસમુદયો રૂપસ્સ ઉપ્પાદો હોતીતિ અત્થો. આદિ-સદ્દસઙ્ગહિતેસુ ‘‘તણ્હાસમુદયા રૂપસમુદયો, કમ્મસમુદયા રૂપસમુદયો, આહારસમુદયા રૂપસમુદયો’’તિ ચ, તથા વયદસ્સને ‘‘અવિજ્જાનિરોધા રૂપનિરોધો, તણ્હાનિરોધા… કમ્મનિરોધા… આહારનિરોધા રૂપનિરોધો’’તિ ચ આદીસુ અવિજ્જાદીહિ તીહિ અતીતકાલિકાનિ તેસં સહકારીકારણભૂતાનિ ઉપાદાનાદીનિપિ ગહિતાનેવાતિ વેદિતબ્બં.

પવત્તિપચ્ચયેસુ કબળીકારાહારસ્સ બલવતાય સો એવ ગહિતો ‘‘આહારસમુદયા’’તિ. તસ્મિં પન ગહિતે પવત્તિપચ્ચયતાસામઞ્ઞેન ઉતુચિત્તાનિપિ ગહિતાનેવ હોન્તીતિ ચતુસમુટ્ઠાનિકરૂપસ્સ પચ્ચયતો ઉદયદસ્સનં વિભાવિતમેવાતિ દટ્ઠબ્બં. અવિજ્જાતણ્હૂપનિસ્સયસહિતેનેવ કમ્મુના રૂપકાયસ્સ નિબ્બત્તિ, અસતિ ચ અવિજ્જૂપનિસ્સયાય ભવનિકન્તિયા જાતિયા અસમ્ભવોયેવાતિ. યથા રૂપસ્સ અવિજ્જાતણ્હૂપનિસ્સયતા, એવં વેદનાદીનમ્પિ દટ્ઠબ્બા. આહારો પન ઉપ્પન્નસ્સ રૂપસ્સ પોસકો કબળીકારાહારસ્સ અધિપ્પેતત્તા, કામં યથાધિટ્ઠાનત્તા વા દેસનાય. ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસેન વા આહારગ્ગહણં. અવિજ્જાનિરોધાતિ અગ્ગમગ્ગઞાણેન અવિજ્જાય અનુપ્પાદનિરોધતો અનાગતસ્સ રૂપસ્સ અનુપ્પાદનિરોધો હોતિ પચ્ચયાભાવે અભાવતો. ‘‘તણ્હાનિરોધા કમ્મનિરોધો’’તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. આહારનિરોધાતિ પવત્તિપચ્ચયસ્સ કબળીકારાહારસ્સ અભાવે. રૂપનિરોધોતિ તંસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ અભાવો હોતીતિ. સેસં હેટ્ઠા વુત્તનયાનુસારેન વેદિતબ્બં. અયં પન વિસેસો – ‘‘ફુટ્ઠો વેદેતિ, ફુટ્ઠો સઞ્જાનાતિ, ફુટ્ઠો ચેતેતીતિ (સં. નિ. ૪.૯૩), ફસ્સપચ્ચયા વેદના, ચક્ખુસમ્ફસ્સજા વેદના, સઞ્ઞા ચેતના’’તિ વચનતો ફસ્સો વેદનાસઞ્ઞાસઙ્ખારક્ખન્ધાનં પવત્તિપચ્ચયો, તન્નિરોધા ચ તેસં નિરોધો, મહાપદાનમહાનિદાનસુત્તેસુ, અભિધમ્મે ચ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયવારે ‘‘નામરૂપપચ્ચયા વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ (દી. નિ. ૨.૫૭, ૯૭; કથા. ૭૧૯) વચનતો નામરૂપં વિઞ્ઞાણસ્સ પવત્તિપચ્ચયો, તન્નિરોધા ચ તસ્સ નિરોધોતિ વુત્તં ‘‘ફસ્સસમુદયા વેદનાસમુદયો’’તિઆદિ.

૧૨૭૧. દસ દસાતિ રૂપક્ખન્ધસ્સ ઉદયદસ્સને અવિજ્જા તણ્હા કમ્મં આહારોતિ ઇમેસં પચ્ચયાનં અત્થિતાસઙ્ખતલક્ખણાનિ ચેવ રૂપસ્સ નિબ્બત્તિલક્ખણઞ્ચાતિ ઇમાનિ પઞ્ચ લક્ખણાનિ, વયદસ્સને અવિજ્જાદીનં ચતુન્નં પચ્ચયાનં અનુપ્પાદનિરોધો, રૂપસ્સ ખણનિરોધો ચાતિ ઇમાનિ પઞ્ચ લક્ખણાનીતિ રૂપક્ખન્ધસ્સ દસ લક્ખણાનિ, તથા વેદનાક્ખન્ધાદીનં ચતુન્નં ચત્તાલીસ લક્ખણાનીતિ એવં સમપઞ્ઞાસ લક્ખણાનિ હોન્તિ. તેનાહ ‘‘પઞ્ઞાસ લક્ખણાની’’તિ. લક્ખણટ્ઠો પન તેસં ચતુન્નં પચ્ચયાનં અત્થિતા, અનુપ્પાદનિરોધો ચાતિ અટ્ઠ લક્ખીયતિ એતેહિ રૂપાદીનં ઉદયો ચ વયો ચાતિ લક્ખણાનિ. ચતુન્નઞ્હિ પચ્ચયાનં અત્થિતાહિ રૂપાદિઉદયો લક્ખીયતિ, અનુપ્પાદનિરોધઅચ્ચન્તનિરોધેહિ વયો, નિબ્બત્તિવિપરિણામાનિ પન સઙ્ખતલક્ખણાનેવાતિ. ધમ્મે સમનુપસ્સતીતિ રૂપાદિકે ધમ્મે ઉદયબ્બયવન્તે સમનુપસ્સતિ. એત્થ ચ કેચિ તાવ આહુ ‘‘અરૂપક્ખન્ધાનં ઉદયબ્બયદસ્સનં અદ્ધાસન્તતિવસેન, ન ખણવસેના’’તિ, તેસં મતેન ખણતો ઉદયબ્બયદસ્સનમેવ ન સિયા. અપરે પનાહુ ‘‘પચ્ચયતો ઉદયબ્બયદસ્સનેન અતીતાદિવિભાગં અનામસિત્વા સબ્બસાધારણતો અવિજ્જાદિપચ્ચયા વેદનાય સમ્ભવં લબ્ભમાનતં પસ્સતિ, ન ઉપ્પાદં. અવિજ્જાદિઅભાવે ચ તસ્સા અસમ્ભવં અલબ્ભમાનતં પસ્સતિ, ન ભઙ્ગક્ખણતો. ઉદયબ્બયસ્સ દસ્સને પચ્ચુપ્પન્નાનં ઉપ્પાદં, ભઙ્ગઞ્ચ પસ્સતી’’તિ, તં અયુત્તં. સન્તતિવસેન હિ રૂપારૂપધમ્મે ઉદયબ્બયતો મનસિ કરોન્તસ્સ અનુક્કમેન ભાવનાય બલપ્પત્તકાલે ઞાણસ્સ તિક્ખવિસદભાવપ્પત્તિયા ખણતો ઉદયબ્બયા ઉપટ્ઠહન્તીતિ.

૧૨૭૨-૫. અયઞ્હિ પઠમં પચ્ચયતો ઉદયબ્બયં મનસિ કરોન્તો પચ્છા અવિજ્જાદિકે પચ્ચયધમ્મે વિસ્સજ્જેત્વા ઉદયબ્બયવન્તે ખન્ધે ગહેત્વા તેસં પચ્ચયતો ઉદયબ્બયદસ્સનમુખેન ખણતોપિ ઉદયબ્બયં મનસિ કરોતિ. તસ્સ યદા ઞાણં તિક્ખં વિસદં હુત્વા પવત્તતિ, તદા રૂપારૂપધમ્મા ખણે ખણે ઉપ્પજ્જન્તા, ભિજ્જન્તા ચ હુત્વા ઉપટ્ઠહન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘એવં રૂપુદયો હોતી’’તિઆદિ. તત્થ એવં રૂપુદયોતિ એવં વુત્તનયેન અવિજ્જાસમુદયા…પે… તણ્હાસમુદયા…પે… કમ્મ…પે… આહારસમુદયાપિ રૂપસ્સ સમ્ભવો. એવમસ્સ વયોતિ એવં વુત્તનયેનેવ અવિજ્જાનિરોધા…પે… તણ્હાનિરોધા…પે… કમ્મ…પે… આહારનિરોધા રૂપસ્સ વયો અનુપ્પાદોતિ અયં પચ્ચયતો વિત્થારેન મનસિકારો. ઉદેતિ એવં રૂપમ્પીતિ એવં સમુદયતો કમ્મસમુટ્ઠાનરૂપમ્પિ આહારઉતુચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપમ્પિ ઉદેતિ ઉપ્પજ્જતિ નિબ્બત્તતિ. એવં રૂપં તુ વેતીતિ કમ્મસમુટ્ઠાનરૂપમ્પિ આહારઉતુચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપમ્પિ એવં વેતિ નિરુજ્ઝતીતિ અયં ખણતો વિત્થારેન મનસિકારો. તેન વુત્તં ‘‘એવં પચ્ચયતોપેત્થ ખણતો ઉદયબ્બય’’ન્તિ. સબ્બધમ્મા પાકટા હોન્તીતિ ઇતિ ઇમે ધમ્મા અહુત્વા સમ્ભોન્તિ, હુત્વા પટિવેન્તિ. યથા પચ્ચુપ્પન્ને, એવં અતીતાનાગતેપીતિ નયવસેન અતીતાદિધમ્માનં દ્વેધા ઉદયબ્બયં પસ્સતો સચ્ચપટિચ્ચસમુપ્પાદનયલક્ખણભેદા પાકટા હોન્તિ. તસ્સેવં પાકટીભૂતસબ્બધમ્મસભાવસ્સ ‘‘એવં કિર નામિમે ધમ્મા અનુપ્પન્નપુબ્બા ઉપ્પજ્જન્તિ, ઉપ્પન્ના નિરુજ્ઝન્તી’’તિ નિચ્ચનવાવ હુત્વા સઙ્ખારા ઉપટ્ઠહન્તિ. ન કેવલઞ્ચ નિચ્ચનવાવ, ઉદકે દણ્ડકેન કતલેખા વિય, આરગ્ગે ઠપિતસાસપો વિય, વિજ્જુસઞ્ચારો વિય ચ પરિત્તકાલટ્ઠાયિનો ઉપટ્ઠહન્તિ. તેનાહ ‘‘ઉદકે દણ્ડરાજીવા’’તિઆદિ. ઉદકે દણ્ડરાજિઆદયોવ કિઞ્ચાપિ ઉત્તરુત્તરિ અતિપરિત્તટ્ઠાયિભાવનિદસ્સનત્થં દસ્સિતા, તથાપિ દન્ધનિરોધા એવ નિદસ્સિતા, તતોપિ લહુતરનિરોધત્તા સઙ્ખારાનં. તથા હિ ગમનસ્સાદાનં દેવપુત્તાનં હેટ્ઠુપરિયેન પરિમુખં ધાવન્તાનં સિરસિ, પાદે ચ બદ્ધખુરધારાસન્નિપાતતોપિ સીઘતરો રૂપનિરોધો વુત્તો, પગેવ અરૂપધમ્માનં. ન કેવલં પરિત્તતરકાલટ્ઠાયિનોવ ઉપટ્ઠહન્તિ, અથ ખો અસારાપિ ખાયન્તીતિ આહ ‘‘કદલી’’તિઆદિ. તત્થ મણ્ડલાકારેન આવિજ્ઝિયમાનં અલાતમેવ અલાતચક્કં. મન્તોસધપ્પભાવિતા ઇન્દજાલાદિકા માયા.

૧૨૭૬-૭. એત્તાવતાતિ ય્વાયં કલાપસમ્મસનનિયોજનતો પટ્ઠાય યાવ ઉદયબ્બયપટિવેધાય ભાવના વિધિ આરદ્ધો, એત્તાવતા ભાવનાવિધાનેન કલાપસમ્મસનમ્પિ ઉદયબ્બયઞાણુપ્પાદસ્સેવ પરિકમ્મન્તિ. ઉદયબ્બયદસ્સનં ઞાણન્તિ સમ્બન્ધો. લક્ખણાનિ ચ…પે… ઠિતન્તિ વયધમ્મમેવ ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નઞ્ચ વયં ઉપેતીતિ ઇમિના આકારેન સમપઞ્ઞાસ લક્ખણાનિ પટિવિજ્ઝિત્વા ઠિતં. અધુના ઉપ્પન્નં ન તાવ બલપ્પત્તન્તિ આહ ‘‘તરુણ’’ન્તિ. કલાપસમ્મસનાદિવસેન પવત્તસમ્મસનં નિપ્પરિયાયેન વિપસ્સનાસમઞ્ઞં લભતિ. ઉદયબ્બયાનુપસ્સનાદિવસેન પવત્તમેવ લભતીતિ આહ ‘‘યસ્સ ચા’’તિઆદિ.

૧૨૭૮-૮૦. અથસ્સ ઇમાય તરુણવિપસ્સનાય વિપસ્સન્તસ્સ દસ વિપસ્સનુપક્કિલેસા ઉપ્પજ્જન્તીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘વિપસ્સનાયા’’તિઆદિ. એતાયાતિ ઉદયબ્બયાનુપસ્સનાસઙ્ખાતાય તરુણવિપસ્સનાય, ન ભઙ્ગાનુપસ્સનાદિસઙ્ખાતાય તરુણવિપસ્સનાય, નાપિ નિબ્બિદાનુપસ્સનાદિસઙ્ખાતાય બલવવિપસ્સનાયાતિ અત્થો. ન હિ તદા વિપસ્સનુપક્કિલેસા ઉપ્પજ્જન્તીતિ. વિપસ્સકસ્સાતિ ચ વિપસ્સકસ્સેવાતિ એવ-કારો લુત્તનિદ્દિટ્ઠો. તેનેવ વક્ખતિ ‘‘સમ્પત્તપટિવેધસ્સા’’તિઆદિ. દિટ્ઠિગ્ગાહાદિવત્થુભાવેન વિપસ્સનં ઉપક્કિલેસન્તીતિ ઉપક્કિલેસા. સમ્પત્તો ચતુસચ્ચફલપટિવેધો યેન સો સમ્પત્તપટિવેધો, સો ચ સોતાપન્નાદીનં અઞ્ઞતરો હોતીતિ આહ ‘‘સોતાપન્નાદિનો’’તિ. અપિચાતિ અયં વક્ખમાનસમુચ્ચયત્થો. ઇદઞ્ચ ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસવસેન વુત્તં બલવવિપસ્સનાપત્તસ્સાપિ અનુપ્પજ્જનતો. સમ્પત્તપટિવેધસ્સાતિ વા બલવિપસ્સનાપત્તં સન્ધાય વુત્તં. સોપિ હિ પટિવેધપ્પત્તિયા આસન્નારહદેસે ઠિતત્તા સમ્પત્તપટિવેધો નામ હોતિ. એવઞ્ચ સતિ અપિચાતિ વુત્તસમુચ્ચયત્થો હોતિ. અથ વા અપિ-સદ્દો વુત્તસમુચ્ચયત્થો. ચ-સદ્દો અવુત્તસમુચ્ચયત્થો. તેન નિક્ખિત્તકમ્મટ્ઠાનં સઙ્ગણ્હાતિ. વિપસ્સનં આરભિત્વા અન્તરા વોસાનં આપન્નસ્સાપિ વિપસ્સનુપક્કિલેસા ન ઉપ્પજ્જન્તિ. વિપ્પટિપન્નસ્સાતિ સીલવિપત્તિઆદિવસેન યથા તથા વિપ્પટિપન્નકસ્સ, ગરહિતબ્બપટિપન્નસ્સાતિ અત્થો. અથ વા વિપ્પટિપન્નસ્સાતિ વિપસ્સનાભાવનાસઙ્ખાતાય સમ્માપટિપત્તિયા અભાવેન વિરહિતપટિપત્તિકસ્સ.

૧૨૮૧. વિપસ્સનાપટિપત્તિયેવ હિ સસમ્ભારા પુબ્બભાગે સમ્માપટિપત્તિ, તદઞ્ઞા વિપ્પટિપત્તિ, તેનેવસ્સ વિસુદ્ધિપક્ખે ‘‘સમ્માવ પટિપન્નસ્સા’’તિ વુત્તં. સા ચ નિક્ખિત્તધુરસ્સાપિ હોતીતિ ઇમસ્મિં પક્ખે નિક્ખિત્તકમ્મટ્ઠાનોપિ ઇમિનાવ સઙ્ગહિતો હોતીતિ. સમ્માવ પટિપન્નસ્સાતિ હેટ્ઠા વુત્તવિધાનેન સમ્મા એવ પટિપન્નસ્સ, ન વિપ્પટિપન્નસ્સ વા નિક્ખિત્તધુરસ્સ વા. યુત્તયોગસ્સાતિ યુત્તેન યોગેન, ઞાણેન વા ભાવનમનુયુઞ્જનસીલસ્સ. સા પન યુત્તયોગિતા સમથવસેનાપિ હોતીતિ તન્નિવત્તનત્થમાહ ‘‘સદા વિપસ્સકસ્સેવા’’તિ. ઉપ્પજ્જન્તીતિ એત્થાપિ એવ-કારો સમ્બન્ધિતબ્બો, તેન ન નુપ્પજ્જન્તીતિ અત્થો. અઞ્ઞથા મગ્ગામગ્ગઞાણસ્સેવ અસમ્ભવતો. કિરાતિ અનુસ્સુતિયં. સા પનેસા અનુસ્સુતિ પાળિવસેનેવ આગતાતિ દટ્ઠબ્બં. યથાહ –

‘‘કથં ધમ્મુદ્ધચ્ચવિગ્ગહિતં માનસં હોતિ? અનિચ્ચતો મનસિકરોતો ઓભાસો ઉપ્પજ્જતિ, ઓભાસો ધમ્મોતિ ઓભાસં આવજ્જેતિ, તતો વિક્ખેપો ઉદ્ધચ્ચં, તેન ઉદ્ધચ્ચેન વિગ્ગહિતમાનસો અનિચ્ચતો ઉપટ્ઠાનં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. દુક્ખતો…પે… અનત્તતો ઉપટ્ઠાનં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. તથા અનિચ્ચતો મનસિકરોતો ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ…પે… પીતિ પસ્સદ્ધિ સુખં અધિમોક્ખો પગ્ગહો ઉપટ્ઠાનં ઉપેક્ખા નિકન્તિ ઉપ્પજ્જતિ, નિકન્તિ ધમ્મોતિ નિકન્તિં આવજ્જેતિ, તતો વિક્ખેપો ઉદ્ધચ્ચં, તેન ઉદ્ધચ્ચેન વિગ્ગહિતમાનસો અનિચ્ચતો ઉપટ્ઠાનં યથાભૂતં નપ્પજાનાતિ. દુક્ખતો…પે… અનત્તતો ઉપટ્ઠાનં યથાભૂતં નપ્પજાનાતી’’તિ (પટિ. મ. ૨.૬).

૧૨૮૨. ઇદાનિ તેસં ઓભાસાદીનં સરૂપવિભાવનત્થં તેસુ ઉપ્પન્નેસુ વિપસ્સનાય ઉપક્કિલિસ્સનાકારઞ્ચ દસ્સેતું ‘‘વિપસ્સનાયા’’તિઆદિ વુત્તં. વિપસ્સનાય ઓભાસોતિ વિપસ્સનાચિત્તસમુટ્ઠિતં, સસન્તતિપતિતઉતુસમુટ્ઠાનઞ્ચ ભાસુરં રૂપં. તત્થ વિપસ્સનાચિત્તસમુટ્ઠાનં યોગિનો સરીરટ્ઠમેવ પભસ્સરં હુત્વા તિટ્ઠતિ, ઇતરં સરીરં મુઞ્ચિત્વા ઞાણાનુભાવાનુરૂપં સમન્તતો ફરતિ, તં તસ્સેવ પઞ્ઞાયતિ, તેન ફુટ્ઠોકાસે રૂપગતમ્પિ પસ્સતિ. પસ્સન્તો ચ ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન પસ્સતિ, ઉદાહુ મનોવિઞ્ઞાણેનાતિ વીમંસિતબ્બમેતન્તિ વદન્તિ. આચરિયધમ્મપાલત્થેરેન પન ‘‘દિબ્બચક્ખુલાભિનો વિય તં મનોવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞેય્યમેવાતિ યુત્તં વિય દિસ્સતી’’તિ (વિસુદ્ધિ. મહા. ૨.૭૩૩) વુત્તં.

૧૨૮૩-૪. મગ્ગપ્પત્તો ફલપ્પત્તો, અહમસ્મીતિ ગણ્હતીતિ ‘‘ન વત મે ઇતો પુબ્બે એવરૂપો ઓભાસો ઉપ્પન્નપુબ્બો, અદ્ધા અરિયમગ્ગં પત્તોસ્મિ, ફલં સચ્છાકાસિ’’ન્તિ અમગ્ગંયેવ ‘‘મગ્ગો’’તિ ગણ્હાતિ. તસ્સેવં પન ગણ્હતોતિ તસ્સ અમગ્ગંયેવ ‘‘મગ્ગો’’તિ ગણ્હન્તસ્સ. વિપસ્સનાવીથીતિ પટિપાટિયા પવત્તમાના વિપસ્સનાવ ઉક્કન્તા નામ હોતિ, યોગિનો ‘‘મગ્ગં પત્તોસ્મી’’તિ અધિમાનેન વિસ્સટ્ઠત્તા. વિપસ્સનાવીથિન્તિપિ પાઠો, તસ્સેવં ગણ્હતો વિપસ્સના તતોયેવ વીથિં ઉક્કન્તા નામ હોતીતિ અત્થો. ઓભાસમેવ સો ભિક્ખુ, અસ્સાદેન્તો નિસીદતીતિ સો ભિક્ખુ અત્તના આરદ્ધં વિપસ્સનં વિસ્સજ્જેત્વા ઓભાસમેવ લોભવસેન વા દિટ્ઠિવસેન વા અસ્સાદેન્તો નિસીદતિ. સો ખો પનાયં ઓભાસો કસ્સચિ ભિક્ખુનો પલ્લઙ્કટ્ઠાનમત્તમેવ ઓભાસેન્તો ઉપ્પજ્જતિ, કસ્સચિ અન્તોગબ્ભં, કસ્સચિ બહિગબ્ભં, કસ્સચિ સકલવિહારં ગાવુતં અડ્ઢયોજનં યોજનં દ્વિયોજનં તિયોજનં, કસ્સચિ પથવીતલતો પટ્ઠાય યાવ અકનિટ્ઠબ્રહ્મલોકા એકાલોકં કુરુમાનો, યથા સમુદ્દમ્હિ યોજનમત્તે મચ્છકચ્છપા પઞ્ઞાયન્તિ, એવં ઉપ્પજ્જન્તિ. ભગવતો પન દસસહસ્સિલોકધાતું ઓભાસેન્તો ઉદપાદિ.

૧૨૮૫. વિપસ્સનાપીતીતિ વિપસ્સનાચિત્તસમ્પયુત્તા પીતિ. ખુદ્દિકાદિકા હેટ્ઠા વણ્ણિતાયેવ, અયઞ્ચ પઞ્ચવિધા પીતિ ઉદયબ્બયાનુપસ્સનાય વીથિપટિપન્નાય અનુક્કમેન ઉપ્પજ્જતિ. મત્થકપ્પત્તેન પન ઉદયબ્બયઞાણેન સદ્ધિં ફરણાપીતિયેવ હોતિ. ઉપચારપ્પનક્ખણતો અઞ્ઞદાપિ હિ ફરણાપીતિ હોતિયેવાતિ. તેન વુત્તં અટ્ઠકથાયં ‘‘સકલસરીરં પૂરયમાના ઉપ્પજ્જતી’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૨.૭૩૪; ધ. સ. અટ્ઠ. ૧.ધમ્મુદ્દેસવાર ઝાનઙ્ગરાસિવણ્ણના).

૧૨૮૬-૭. યોગિનો…પે… હોન્તિ હીતિ યસ્સાયં પસ્સદ્ધિ ઉપ્પન્ના, તસ્સ યોગિનો રત્તિટ્ઠાને વા દિવાટ્ઠાને વા નિસિન્નસ્સ કાયચિત્તાનિ પસ્સદ્ધાનેવ હોન્તિ, નેવ દરથો હોતીતિ અત્થો. પસ્સદ્ધિઆદીનિ છ યુગળાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞયોગીનીતિ પસ્સદ્ધિયા ઉપ્પન્નાય ઇતરાપિ ઉપ્પન્નાયેવ હોન્તીતિ કિચ્ચદસ્સનમુખેન તા સબ્બાપિ દસ્સેન્તો ‘‘લહૂનિ ચા’’તિઆદિમાહ. એત્થ ચ કાય-ગ્ગહણેન રૂપકાયસ્સાપિ ગહણં વેદિતબ્બં, ન વેદનાદિક્ખન્ધત્તયસ્સેવ. કાયપસ્સદ્ધિઆદયો હિ રૂપકાયસ્સાપિ દરથાદિનિમ્મદ્દકાતિ. કમ્મઞ્ઞાનેવ હોન્તીતિ ન કેવલં કમ્મઞ્ઞાનેવ સુવિસદાનિ ઉજુકાનિયેવ હોન્તિ, અવિનાભાવિતાય પન તદુભયં વિસું ન વુત્તં. કાયચિત્તાનં પસ્સદ્ધાદિભાવો ચ તેસં અપસ્સદ્ધાદિહેતુભૂતાનં ઉદ્ધચ્ચાદિથિનમિદ્ધાદિદિટ્ઠિમાનાદિસેસનીવરણાદિઅસ્સદ્ધિયાદિમાયાસાઠેય્યાદિસંકિલેસધમ્માનં વિદ્ધંસનવસેનેવ તદા વિપસ્સનાચિત્તુપ્પાદસ્સ પવત્તનતો.

૧૨૮૮-૯૦. મનુસ્સાનં અયન્તિ માનુસી, મનુસ્સયોગ્યકામસુખરતિ. તાદિસેહિ મનુસ્સવિસેસેહિ અનુભવિતબ્બતાનતિવત્તનતો દિબ્બરતિપિ સઙ્ગહિતા, માનુસીસદિસતાય, કામસુખભાવેન દિબ્બા રતિ વા માનુસી, તસ્સા અતિક્કન્તતાય ન માનુસીતિ અમાનુસી, તં અમાનુસિં. સુઞ્ઞાગારન્તિ યં કિઞ્ચિ વિવિત્તં સેનાસનં, વિપસ્સનં એવ વા, સાપિ હિ નિચ્ચભાવાદિસુઞ્ઞતાય, યોગિનો સુખસન્નિસ્સયતાય ચ ‘‘સુઞ્ઞાગાર’’ન્તિ વત્તબ્બતં લભતિ. ચિત્તસ્સ અનુપસમકરાનં કિલેસાનં વિગમેન સન્તચિત્તસ્સ સંસારે ભયસ્સ ઇક્ખનેન ભિક્ખુનો સમ્મા ઞાયેન રૂપારૂપધમ્માનં ઉદયબ્બયાનુપસ્સનાદિવસેન તે વિપસ્સતો સમ્મસતો સમ્મારદ્ધવિપસ્સનાનં મનુસ્સાનં વિસયતાય અમાનુસી વિપસ્સનાપીતિસુખસઞ્ઞિતા રતિ હોતીતિ અયમેત્થ ગાથાય સઙ્ખેપત્થો. દુતિયગાથા પન ઉદયબ્બયઞાણમેવ સન્ધાય વુત્તા. તત્થ યતો યતોતિ રૂપતો, અરૂપતો વા.

૧૨૯૧. ઞાણાદયોતિ ઞાણસદ્ધાદયો સત્ત. વુત્તનયેનાતિ ‘‘ઞાણન્તિ વિપસ્સનાઞાણં, સદ્ધાતિ વિપસ્સનાચિત્તસમ્પયુત્તા સદ્ધા’’તિઆદિના વુત્તનયાનુસારેન વિપસ્સનાવસેનેવ ઞેય્યા. તત્થ ઞાણં રૂપારૂપધમ્મે ઉદયબ્બયાનુપસ્સનાવસેન તુલયન્તસ્સ તીરેન્તસ્સ વિસ્સટ્ઠઇન્દવજિરમિવ અવિગતવેગં તિખિણં સૂરં અતિવિસદં ઉપ્પજ્જતિ. તથા હિ તેન યોગી ‘‘મગ્ગં પત્તોસ્મી’’તિ મઞ્ઞતિ. સદ્ધાતિ કિલેસકાલુસિયાપગમેન ચિત્તચેતસિકાનં અતિસયપસાદભૂતા બલવતી સદ્ધા, ન પન કમ્મફલં, રતનત્તયં વા સદ્દહનવસેન પવત્તા. સતિપિ સૂપટ્ઠિતા અચલા પબ્બતરાજસદિસા ઉપ્પજ્જતિ. ઇમિસ્સા ચ ઉપ્પન્નાય સો યં યં ઠાનં પચ્ચવેક્ખતિ, તં તં ઠાનમસ્સ અનુપવિસિત્વા ઓક્ખન્દિત્વા પક્ખન્દિત્વા પરિભણ્ડભૂતસ્સ યથાકમ્મૂપગઞાણસ્સ ઉપટ્ઠહન્તે પરલોકવિસયત્તા વણ્ણાયતનવિસયમતીતન્તિ દિબ્બચક્ખુનો પરલોકો વિય સતિયા ઉપટ્ઠાતિ. સુખં પન સકલસરીરં અભિસન્દમાનં અતિપણીતં ઉપ્પજ્જતિ. તસ્મિઞ્હિ ઉપ્પન્ને તંસમુટ્ઠિતેહિ અતિપણીતેહિ રૂપેહિ સબ્બો કાયો પરિફુટો, પરિબ્રૂહિતો ચ હોતિ. ઉપેક્ખા પન વિપસ્સનુપેક્ખા ચેવ આવજ્જનુપેક્ખા ચ. તત્થ વિચિનિતવિચયત્તા સઙ્ખારાનં વિચિનને મજ્ઝત્તભાવેન ઠિતા વિપસ્સનુપેક્ખા. સા પન અત્થતો તથાપવત્તા તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખાવ. મનોદ્વારાવજ્જનચિત્તસમ્પયુત્તા વેદના આવજ્જને અજ્ઝુપેક્ખનવસેન પવત્તિયા આવજ્જનુપેક્ખાતિ વુચ્ચતિ. દુવિધા પનેસા તદા ઉપ્પજ્જતિ. તથા હિ તસ્મિં સમયે સબ્બસઙ્ખારાનં ઉદયબ્બયે મજ્ઝત્તભૂતા વિપસ્સનુપેક્ખા બલવતી ઉપ્પજ્જતિ, મનોદ્વારે આવજ્જનુપેક્ખાપિ. સા હિસ્સ તં તં ઠાનં આવજ્જન્તસ્સ વિસ્સટ્ઠઇન્દવજિરમિવ, પત્તપુટે પક્ખન્દતત્તનારાચો વિય ચ સૂરા તિખિણા હુત્વા પવત્તતિ. વીરિયમ્પિ અસિથિલમનચ્ચારદ્ધં સમ્પયુત્તધમ્મે કિલેસપક્ખતો કોસજ્જપક્ખતો પગ્ગણ્હન્તં સુપગ્ગહિતમુપ્પજ્જતિ, નિકન્તિ ચ ઓભાસાદિપટિમણ્ડિતાય વિપસ્સનાય આલયં કુરુમાના ભાવનાય સાતિસયપ્પવત્તિયા સુખુમા સન્તાકારા ઉપ્પજ્જતિ. યા કિલેસોતિ પરિગ્ગહિતુમ્પિ ન યુત્તા. યથા ચ ઓભાસે, એવં એતેસુપિ અઞ્ઞસ્મિં ઉપ્પન્ને યોગાવચરો ‘‘ન વત મે ઇતો પુબ્બે એવરૂપા પીતિ ઉપ્પન્નપુબ્બા, એવરૂપા પસ્સદ્ધિ ઞાણં સદ્ધા સતિ સુખં ઉપેક્ખા વીરિયં નિકન્તિ ઉપ્પન્નપુબ્બા, અદ્ધા મગ્ગફલપ્પત્તોસ્મી’’તિ ગણ્હાતિ, તસ્સેવં ગણ્હતો વિપસ્સના વીથિઉક્કન્તા નામ હોતિ. સો તેયેવ અસ્સાદેન્તો નિસીદતિ. ઇમે ચ પન વિપસ્સનુપક્કિલેસા યેભુય્યેન સમથવિપસ્સનાલાભિનો ઉપ્પજ્જન્તિ. સો સમાપત્તિવિક્ખમ્ભિતાનં કિલેસાનં અસમુદાચારતો ‘‘અરહા અહ’’ન્તિ ચિત્તં ઉપ્પાદેતીતિ.

૧૨૯૨-૩. ઉપક્લેસસ્સ વત્થુતોતિ નિપ્પરિયાયતો દિટ્ઠિમાનતણ્હા ઇધ ઉપક્કિલેસા તેસં વત્થુતો ઉપ્પત્તિટ્ઠાનતાય, ન સભાવતો અકુસલત્તા. યથા પન ઓભાસાદયો, એવં નિકન્તિપિ દિટ્ઠિગ્ગાહાદીનં ઠાનં હોતીતિ વત્થુભાવોપિસ્સા યુજ્જતેવ. તંતમાવજ્જમાનસ્સ, ભાવના પરિહાયતીતિ તં તં ઓભાસાદિકં આવજ્જમાનસ્સ દિટ્ઠિમાનતણ્હાવસેન ‘‘મમ ઓભાસો’’તિઆદિગ્ગાહં પવત્તેન્તસ્સ ભાવના વીથિં ઓક્કમિત્વા પરિવટ્ટતિ. અપ્પં સુતમેતસ્સાતિ અપ્પસ્સુતો.

૧૨૯૪-૭. બહુસ્સુતો પન ઓભાસાદીસુ ઉપ્પન્નેસુ ‘‘અયં ખો મે ઓભાસો ઉપ્પન્નો, સો ખો પનાયં અનિચ્ચો સઙ્ખતો પટિચ્ચસમુપ્પન્નો ખયધમ્મો વયધમ્મો વિરાગધમ્મો નિરોધધમ્મો’’તિ વા, સચે ઓભાસો અત્તા ભવેય્ય, અત્તાતિ ગહેતું વટ્ટેય્ય, અનત્તા ચ પનાયં અત્તાતિ ગહિતો, તસ્મા ‘‘સો અવસવત્તનટ્ઠેન અનત્તા, હુત્વા અભાવટ્ઠેન અનિચ્ચો, ઉદયબ્બયપટિપીળનટ્ઠેન દુક્ખો’’તિઆદિના સમનુપસ્સતિ, સો એવં સમનુપસ્સન્તો ઉપક્કિલેસજટં વિજટેત્વા ઓભાસાદયો ધમ્મા ન મગ્ગો, ઉપક્કિલેસવિનિમુત્તં પન વીથિપટિપન્નં વિપસ્સનાઞાણં મગ્ગોતિ મગ્ગઞ્ચ અમગ્ગઞ્ચ વવત્થપેતિ. તેન વુત્તં ‘‘સબ્બોભાસાદયો’’તિઆદિ. મગ્ગામગ્ગેસુ ઞાણન્તિ મગ્ગામગ્ગઞાણં, મગ્ગામગ્ગઞાણદસ્સનવિસુદ્ધીતિ વુત્તં હોતિ. મગ્ગામગ્ગઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિપત્તિયા ચ તેન યોગિના તિણ્ણં સચ્ચાનઞ્ચ વવત્થાનં કતં હોતિ. કથં? દિટ્ઠિવિસુદ્ધિયા તાવ નામરૂપવવત્થાપનેન દુક્ખસચ્ચવવત્થાનં કતં હોતિ, કઙ્ખાવિતરણવિસુદ્ધિયા પચ્ચયપરિગ્ગહેન સમુદયસચ્ચસ્સ વવત્થાનં. અભિધમ્મનયસ્મિઞ્હિ સબ્બકિલેસા, કમ્મઞ્ચ સમુદયસચ્ચં, ઇમિસ્સં મગ્ગામગ્ગઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિયં સમ્મા મગ્ગસ્સ અવધારણેન મગ્ગસચ્ચં. તદુપાયભૂતસ્સ હિ મગ્ગસ્સ અવધારણેન તં અવધારિતમેવાતિ એવં લોકિયેનેવ તાવ ઞાણેન તિણ્ણં સચ્ચાનં વવત્થાનં કતં હોતિ.

ઇતિ અભિધમ્મત્થવિકાસિનિયા નામ

અભિધમ્માવતારસંવણ્ણનાય

મગ્ગામગ્ગઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.