૧૯. એકૂનવીસતિમો પરિચ્છેદો

કઙ્ખાવિતરણવિસુદ્ધિનિદ્દેસવણ્ણના

૧૨૨૭. અનન્તરં નિદ્દિટ્ઠાય દિટ્ઠિવિસુદ્ધિયા વિસયભાવેન દસ્સિતત્તા ‘‘એતસ્સા’’તિ વુત્તં, ન તદઞ્ઞતો વિસેસનત્થં તદઞ્ઞસ્સ ચ અભાવતો. અજ્ઝત્તં વા હિ વિપસ્સનાભિનિવેસો હોતુ બહિદ્ધા વા, અત્થસિદ્ધિયં પન લક્ખણતો સબ્બમ્પિ નામરૂપં અનવસેસતો પરિગ્ગહિતમેવ હોતીતિ. જાનિત્વા હેતુપચ્ચયેતિ હેતુપચ્ચયે પરિગ્ગણ્હિત્વા, હેતુપચ્ચયે પરિગ્ગણ્હનહેતૂતિ વુત્તં હોતિ. પચ્ચયપરિગ્ગહણહેતુ હિસ્સ અદ્ધત્તયે કઙ્ખાવિતરણં હોતીતિ. વિતરિત્વાતિ અતિક્કમિત્વા, વિક્ખમ્ભેત્વાતિ અત્થો. તં પન ઞાણં તથાવિગતં વસિભાવપ્પત્તં ઝાનં વિય યોગિનો સન્તાને પબન્ધવસેન પવત્તતીતિ કત્વા વુત્તં ‘‘ઠિત’’ન્તિ.

૧૨૨૯-૩૦. નામરૂપસ્સ…પે… આવજ્જિત્વાતિ યથા નામ કુસલો ભિસક્કો રોગં દિસ્વા તસ્સ સમુટ્ઠાનં પરિયેસતિ, યથા વા પન અનુકમ્પકો પુરિસો કુમારં ઉત્તાનસેય્યં રથિકાય નિપન્નં દિસ્વા ‘‘કસ્સ નુ ખો અયં પુત્તકો’’તિ તસ્સ માતાપિતરો આવજ્જતિ, એવમેવં નામરૂપસ્સ કો હેતુ, કો વા પચ્ચયો ભવે. ન તાવેતં અહેતુકં સબ્બત્થ, સબ્બદા, સબ્બેસઞ્ચ એકસદિસભાવાપત્તિતો, ન ઇસ્સરાદિહેતુકં નામરૂપતો ઉદ્ધં ઇસ્સરાદીનં અભાવતો. યેપિ નામરૂપમત્તમેવ ઇસ્સરાદયોતિ વદન્તિ તેસં ઇસ્સરાદિસઙ્ખાતનામરૂપસ્સ અહેતુભાવાપત્તિતો, તસ્મા ભવિતબ્બમસ્સ હેતુપચ્ચયેહિ, ‘‘કો નુ ખો’’તિ નામરૂપસ્સ હેતુપચ્ચયે આવજ્જિત્વાતિ અત્થો. એવં તાવ કત્વા ઇમસ્સ નામરૂપસ્સ હેતુપચ્ચયે પરિગ્ગણ્હન્તેન ઓળારિકત્તા, સુપાકટત્તા ચ રૂપસ્સ પચ્ચયપરિગ્ગહો સુકરોતિ પઠમં તસ્સ પચ્ચયપરિગ્ગહો કાતબ્બોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘રૂપકાયસ્સા’’તિઆદિ. તત્થ યથા નામરૂપસ્સ પચ્ચયપરિગ્ગહો અહેતુવિસમહેતુવાદનિવત્તિયા હોતિ, એવં નિબ્બિદાવિરાગાવહભાવેન તત્થ તત્થ અભિરતિનિવત્તિયાપિ ઇચ્છિતબ્બોતિ તં દ્વત્તિંસાકારવસેન દસ્સેતું ‘‘કેસા લોમા’’તિઆદિ વુત્તં.

૧૨૩૨-૩. અવિજ્જા…પે… મતોતિ અવિજ્જા તણ્હા ઉપાદાનં કમ્મન્તિ ઇદં ચતુબ્બિધં ધમ્મજાતં એતસ્સ યથાવુત્તસ્સ રૂપકાયસ્સ હેતુ, ચતુબ્બિધો આહારો પચ્ચયોતિ અત્થો. કસ્મા પન પુરિમં હેતુ, ઇતરો પચ્ચયોતિ ચોદનં સન્ધાય ‘‘જનકો’’તિઆદિં વત્વા તં લોકવસેન સમત્થેતું ‘‘હેત્વઙ્કુરસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ જનકોતિ, અનુપાલકોતિ ચ અન્તોગતહેત્વત્થમિદં વિસેસનં, જનકત્તા, અનુપાલકત્તાતિ વુત્તં હોતિ. તત્થ જનકત્તાતિ નિબ્બત્તકત્તા. ઇમિના બીજં વિય અઙ્કુરસ્સ અવિજ્જાદયો રૂપકાયસ્સ અસાધારણકારણતાય હેતૂતિ દસ્સિતં. અનુપાલકત્તાતિ ઉપત્થમ્ભકત્તા. ઇમિના પન અઙ્કુરસ્સ પથવીસલિલાદયો વિય આહારો સાધારણકારણતાય પચ્ચયોતિ દસ્સિતન્તિ વેદિતબ્બં.

૧૨૩૪-૭. ઇતિમે…પે… ગતાતિ એવમેતે અવિજ્જાદયો પઞ્ચ ધમ્મા યથારહં હેતુભાવં, પચ્ચયભાવઞ્ચ ગતા. માતાવ ઉપનિસ્સયાતિ અવિજ્જા ભવેસુ વિજ્જમાનદોસપટિચ્છાદનભાવેન, તણ્હા પત્થનાભાવેન, ઉપાદાનં દળ્હગ્ગાહભાવેનાતિ એવં સઙ્ખારભવાનં હેતુભૂતા જનકસહાયતાય ભવનિકન્તિતંસહજાતઆસન્નકારણત્તા અભિસઙ્ખારિકા, અપસ્સયભૂતા વાતિ માતા વિય ઉપનિસ્સયા હોન્તિ. યથા પિતુજનિતસુક્કે પુત્તસ્સ ઉપ્પત્તીતિ પિતા જનકો, એવં કમ્મં સત્તસ્સ ઉપ્પાદકત્તા જનકન્તિ આહ. યથા ધાતી જાતસ્સ કુમારસ્સ વડ્ઢિતા સન્ધારિકા, એવં આહારો ઉપ્પન્નસ્સ કાયસ્સ બ્રૂહેતા, સન્ધારકો ચાતિ વુત્તં ‘‘ધાતી…પે… ભવે’’તિ. કામઞ્ચેત્થ અવિજ્જાદયો નામકાયસ્સાપિ પચ્ચયો, પકારન્તરેન પન તસ્સ પાકટં પચ્ચયપરિગ્ગહવિધિં દસ્સેતું ‘‘ચક્ખુઞ્ચા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ચક્ખુઞ્ચાતિ ચ-સદ્દો સમુચ્ચયત્થો, તેન ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ આવજ્જનાદિં અજ્ઝત્તં સબ્બં પચ્ચયજાતં સઙ્ગણ્હાતિ. રૂપમાલોકમેવ ચાતિ પન ચ-સદ્દેન યથા બાહિરરૂપં ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ આરમ્મણપચ્ચયો, યથા ચ આલોકો ઉપનિસ્સયપચ્ચયો, એવં અઞ્ઞમ્પિ બાહિરં પચ્ચયજાતં સઙ્ગણ્હાતિ. પટિચ્ચાતિ પચ્ચયભૂતં લદ્ધાતિ અત્થો. તેન ચક્ખુસ્સ નિસ્સયપુરેજાતઇન્દ્રિયવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતવસેન, રૂપાલોકાનઞ્ચ યથાસમ્ભવં આરમ્મણઉપનિસ્સયપુરેજાતઅત્થિઅવિગતવસેન, ઇતરેસઞ્ચ સદ્દસઙ્ગહિતાનં અનન્તરાદિસહજાતાદિવસેન પચ્ચયભાવં દસ્સેતિ. આદિ-સદ્દેન ફસ્સાદીનં વિય સહ પચ્ચયેહિ સોતવિઞ્ઞાણાદીનં સઙ્ગહો વેદિતબ્બો. એવં સમ્મસનૂપગં સબ્બં નામં સહ પચ્ચયેન સઙ્ગહિતં હોતિ. તેનાહ ‘‘નામકાયસ્સ પચ્ચયં પરિગણ્હતી’’તિ.

૧૨૩૮-૪૦. દિસ્વાનાતિ એતરહિ પવત્તિં દિસ્વા. તથેવિદન્તિ ઇમિના ન કેવલં સપ્પચ્ચયતામત્તમેવ પચ્ચામટ્ઠં, અથ ખો યાદિસેહિ એતરહિ પવત્તતિ, તાદિસેહિ અવિજ્જાદિપચ્ચયેહેવ અતીતેપિ પવત્તિત્થાતિ પચ્ચયસહિતતાપિ પચ્ચામટ્ઠાતિ દટ્ઠબ્બં. પુબ્બન્તેતિ અતીતખન્ધપ્પબન્ધકોટ્ઠાસે. પઞ્ચધાગતાતિ –

‘‘અહોસિં નુ ખો અહમતીતમદ્ધાનં, ન નુ ખો અહોસિં અહમતીતમદ્ધાનં, કિં નુ ખો અહોસિં અહમતીતમદ્ધાનં, કથં નુ ખો અહોસિં અહમતીતમદ્ધાનં, કિં હુત્વા કિં અહોસિં નુ ખો અહમતીતમદ્ધાન’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૧૮; સં. નિ. ૨.૨૦; મહાનિ. ૧૭૪) –

પઞ્ચહિ આકારેહિ આગતા, પવત્તા વા. અપરન્તેતિ અનાગતે ખન્ધપ્પબન્ધકોટ્ઠાસે. પઞ્ચધા સમુદીરિતાતિ –

‘‘ભવિસ્સામિ નુ ખો અહમનાગતમદ્ધાનં, ન નુ ખો ભવિસ્સામિ અહમનાગતમદ્ધાનં, કિં નુ ખો ભવિસ્સામિ અહમનાગતમદ્ધાનં, કથં નુ ખો ભવિસ્સામિ અહમનાગતમદ્ધાનં, કિં હુત્વા કિં ભવિસ્સામિ નુ ખો અહમનાગતમદ્ધાન’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૧૮; સં. નિ. ૨.૨૦; મહાનિ. ૧૭૪) –

એવં પઞ્ચધા કથિતા.

૧૨૪૧. પચ્ચુપ્પન્નેપિ અદ્ધાનેતિ એતરહિ પટિસન્ધિં આદિં કત્વા ચુતિપરિયન્તે અદ્ધાનેપિ. અદ્ધાન-ગ્ગહણેન ચેત્થ પચ્ચુપ્પન્નખન્ધકોટ્ઠાસમેવ વદતિ. ન હિ તબ્બિનિમુત્તો અઞ્ઞો કોચિ કાલો નામ અત્થીતિ. છબ્બિધા પરિકિત્તિતાતિ –

‘‘અહં નુ ખોસ્મિ, નો નુ ખોસ્મિ, કિં નુ ખોસ્મિ, કથં નુ ખોસ્મિ, અયં નુ ખો સત્તો કુતો આગતો, સો કુહિં ગામી ચ ભવિસ્સતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૮; સં. નિ. ૨.૨૦; મહાનિ. ૧૭૪) –

એવં છબ્બિધા વુત્તા. ‘‘સબ્બે તસન્તિ દણ્ડસ્સા’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૧૨૯-૧૩૦) વિય પદેસેપિ સબ્બ-સદ્દસ્સ પવત્તનતો ‘‘સબ્બા’’તિ વત્વાપિ ‘‘અનવસેસા’’તિ વુત્તં. નત્થિ એતિસ્સા અવસેસો અવસિટ્ઠોતિ અનવસેસા, સોળસવિધાપિ ચેસા એકકઙ્ખાવસેનાપિ અનવસિટ્ઠા હુત્વાતિ વુત્તં હોતિ. પહિય્યતીતિ વિક્ખમ્ભનવસેન પહિય્યતિ. કામં નામરૂપમત્તં વિના સત્તસ્સ અદસ્સનેન દિટ્ઠિવિસુદ્ધિયાવ પચ્ચુપ્પન્ને કઙ્ખા પહીના, અતીતાનાગતે કઙ્ખાનં પહાનેન પન પચ્ચુપ્પન્ને કઙ્ખાય અતિસયપ્પહાનં દસ્સેતું ઇધેવ સા વુત્તા. અથ વા પચ્ચુપ્પન્ને નિસ્સત્તનામરૂપસ્સ પચ્ચયેસુ પવત્તકઙ્ખાય ઇધેવ તીરણતો સા ઇધ વુત્તા. વણ્ણભણનં વા એતં ઇધ પચ્ચુપ્પન્નકઙ્ખાય પહાનવચનં યથા તં સોતાપત્તિમગ્ગાદીસુ પહીનાનમ્પિ ચ પઞ્ચન્નં ઓરમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં પહાનાતિઆદિના અનાગામિમગ્ગાદીસુ વચનન્તિ.

૧૨૪૨. કમ્મવિપાકાનં વસેનાપીતિ પુરિમકમ્મભવસ્મિં મોહો અવિજ્જા, આયૂહનં સઙ્ખારા, નિકન્તિ તણ્હા, ઉપગમનં ઉપાદાનં, ચેતના ભવો ઇતિ ઇમે પઞ્ચ ધમ્મા પુરિમકમ્મભવસ્મિં ઇધ પટિસન્ધિયા પચ્ચયા, ઇધ પટિસન્ધિ વિઞ્ઞાણં, ઓક્કન્તિ નામરૂપં, પસાદો આયતનં, ફુટ્ઠો ફસ્સો, વેદયિતં વેદના ઇતિ ઇમે પઞ્ચ ધમ્મા ઇધૂપપત્તિભવસ્મિં પુરે કતસ્સ કમ્મસ્સ પચ્ચયા, ઇધ પરિપક્કત્તા આયતનાનં મોહો અવિજ્જા…પે… ચેતના ભવો ઇતિ ઇમે પઞ્ચ ધમ્મા કમ્મભવસ્મિં આયતિં પટિસન્ધિયા પચ્ચયાતિ એવં વુત્તાનં કમ્મવટ્ટવિપાકવટ્ટાનં વસેન. કિલેસવટ્ટોપિ ચેત્થ કમ્મસહાયતાય કમ્મવટ્ટેનેવ સઙ્ગહિતોતિ દટ્ઠબ્બં.

૧૨૪૩. દિટ્ઠધમ્મવેદનીયન્તિ એત્થ દિટ્ઠધમ્મો વુચ્ચતિ પચ્ચક્ખભૂતો પચ્ચુપ્પન્નો અત્તભાવો, તત્થ વેદિતબ્બફલં કમ્મં દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં. ઉપપજ્જાપરાપરિયાહોસિકમ્મવસા પનાતિ ઉપપજ્જવેદનીયઅપરાપરિયવેદનીયઅહોસિકમ્મવસેન. ઉત્તરપદલોપવસેન હિ ‘‘ઉપપજ્જાપરાપરિય’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ પચ્ચુપ્પન્નભવતો અનન્તરં ઉપપજ્જિત્વા વેદિતબ્બફલં કમ્મં ઉપપજ્જવેદનીયં. અપરે અપરે દિટ્ઠધમ્મતો અઞ્ઞસ્મિં અઞ્ઞસ્મિં યત્થકત્થચિ અત્તભાવે વેદિતબ્બફલં કમ્મં અપરાપરિયવેદનીયં. અહોસિ એવ કમ્મં, ન તસ્સ વિપાકો અહોસિ, અત્થિ, ભવિસ્સતિ ચાતિ એવં વત્તબ્બકમ્મં અહોસિકમ્મં.

પટિપક્ખેહિ અનભિભૂતતાય, પચ્ચયવિસેસેન પટિલદ્ધવિસેસતાય ચ બલવભાવપ્પત્તા તાદિસસ્સ પુબ્બાભિસઙ્ખારસ્સ વસેન સાતિસયા હુત્વા પવત્તા પઠમજવનચેતના તસ્મિંયેવ અત્તભાવે ફલદાયિની દિટ્ઠધમ્મવેદનીયા નામ. સા હિ વુત્તાકારેન બલવતિ જવનસન્તાને ગુણવિસેસયુત્તેસુ ઉપકારાનુપકારવસપ્પવત્તિયા, આસેવનાલાભેન અપ્પવિપાકતાય ચ ઇતરદ્વયં વિય પવત્તસન્તાનુપરમાપેક્ખં, ઓકાસલાભાપેક્ખઞ્ચ કમ્મં ન હોતીતિ ઇધેવ પુપ્ફમત્તં વિય પવત્તિવિપાકમત્તં અહેતુકફલં દેતિ, સહેતુકફલદાને પન પટિસન્ધિઆકડ્ઢનમ્પિ આપજ્જેય્ય. તથા અસક્કોન્તન્તિ કમ્મસ્સ વિપાકદાનં નામ ઉપધિપ્પયોગાદિપચ્ચયન્તરસમવાયેનેવ હોતીતિ તદભાવતો તસ્મિંયેવ અત્તભાવે વિપાકં દાતું અસક્કોન્તં. અહોસિકમ્મં…પે… વિપાકોતિ એત્થ ‘‘અહોસિ કમ્મ’’ન્તિ પદં વિસું વિસું યોજેતબ્બં ‘‘અહોસિ કમ્મં નાહોસિ કમ્મવિપાકો, અહોસિ કમ્મં ન ભવિસ્સતિ કમ્મવિપાકો, અહોસિ કમ્મં નત્થિ કમ્મવિપાકો’’તિ (પટિ. મ. ૧.૨૩૪). તત્થ સકસકકાલાતિક્કન્તસ્સ ઉપપજ્જવેદનીયસ્સ, દિટ્ઠધમ્મવેદનીયસ્સ ચ વસેન પુરિમં વુત્તં. તઞ્હિ કમ્મસ્સ, વિપાકકાલસ્સ ચ અતીતત્તા તથા વત્તબ્બત્તં લભતિ, દુતિયં અનાગતે અરહત્તં પાપુણન્તસ્સ પુરિમભવેસુ કતં અદિન્નવિપાકં અપરાપરિયવેદનીયં સન્ધાય વુત્તં, તતિયં પન અનન્તરભવે કતં ઉપપજ્જવેદનીયં, અરહતો અતીતભવેસુ કતં અપરાપરિયવેદનીયઞ્ચ સન્ધાય વુત્તં. અપરે પન ‘‘એકમેવ અતીતં કમ્મં અદ્ધત્તયે વિપાકાભાવં સન્ધાય તિધા વિભજિત્વા વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ.

અત્થસાધિકાતિ દાનાદિપાણાતિપાતાદિઅત્થસ્સ નિપ્ફાદિકા. કા પન સાતિ આહ ‘‘સત્તમજવનચેતના’’તિ. સા હિ સન્નિટ્ઠાપકચેતના વુત્તનયેન પટિલદ્ધવિસેસા, પટિસન્ધિયા અનન્તરપચ્ચયભાવિનો વિપાકસન્તાનસ્સ અનન્તરપચ્ચયભાવેન વા તથા અભિસઙ્ખતા સમાના અનન્તરત્તભાવે વિપાકદાયિની ઉપપજ્જવેદનીયં નામ. યેભુય્યવુત્તિયા ચેત્થ ‘‘સત્તમજવનચેતના’’તિ વુત્તં. પચ્ચવેક્ખણવસિતાદિપવત્તિયં પન પઞ્ચમાદિકાપિ હોતિ. વિપાકં દેતીતિ પટિસન્ધિં દત્વા પવત્તિવિપાકં દેતિ, અદિન્નપટિસન્ધિકં પન પવત્તિવિપાકં દેતીતિ નત્થિ. ચુતિઅનન્તરઞ્હિ ઉપપજ્જવેદનીયસ્સ ઓકાસોતિ આચરિયા. પટિસન્ધિયા પન દિન્નાય જાતિસતેપિ પવત્તિવિપાકં દેતિ. તેનાહ ભગવા ‘‘તિરચ્છાનગતે દાનં દત્વા સતગુણા પાટિકઙ્ખિતબ્બા’’તિ (મ. નિ. ૩.૩૭૯). ઉભિન્ન…પે… દેતીતિ યથાવુત્તકારણવિરહતો દિટ્ઠધમ્મૂપપજ્જવેદનીયભાવં અસમ્પત્તા પઞ્ચ ચેતના વિપાકદાનસભાવસ્સ અનુપચ્છિન્નત્તા યદા ઓકાસં લભતિ, તદા પટિસન્ધિવિપાકં, પવત્તિવિપાકં વા દેતિ. સતિ સંસારપ્પવત્તિયાતિ ઇમિના અસતિ સંસારપ્પવત્તિયં અહોસિકમ્મપક્ખે તિટ્ઠતિ વિપચ્ચનોકાસસ્સ અભાવતોતિ દીપેતિ.

૧૨૪૪. એવં તાવ વિપાકદાનકાલવસેન ચતુબ્બિધં દસ્સેત્વા ઇદાનિ વિપાકદાનપરિયાયતો, કિચ્ચતો ચ ચતુબ્બિધતં દસ્સેતું ‘‘ગરુક’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ગરુકન્તિ મહાસાવજ્જં, મહાનુભાવઞ્ચ અઞ્ઞેન કમ્મેન પટિબાહિતું અસક્કુણેય્યકમ્મં. બહુલન્તિ અભિણ્હસો કતં, એકવારં કત્વાપિ અભિણ્હસમાસેવિતઞ્ચ. આસન્નન્તિ મરણાસન્નકાલે અનુસ્સરિતં, તદા કતઞ્ચ. કટત્તાકમ્મન્તિ ગરુકાદિભાવં અસમ્પત્તં કતમત્તતોયેવ કમ્મન્તિ વત્તબ્બકમ્મં. તત્થ કુસલં વા હોતુ અકુસલં વા, ગરુકાગરુકેસુ યં ગરુકં માતુઘાતકાદિકમ્મં વા મહગ્ગતકમ્મં વા, તદેવ પઠમં વિપચ્ચતિ. તથા બહુલાબહુલેસુ યં બહુલં સુસીલ્યં દુસ્સીલ્યં વા, તદેવ પઠમં વિપચ્ચતિ. દૂરાસન્નેસુ યં આસન્નં મરણકાલે અનુસ્સરિતં, તેનેવ ઉપપજ્જતિ. આસન્નકાલે કતે ચ વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ. કટત્તા પન કમ્મં પુનપ્પુનં લદ્ધાસેવનં પુરિમાનં અભાવે પટિસન્ધિં આકડ્ઢતિ. ઇતિ ગરુકં સબ્બપઠમં વિપચ્ચતિ. તથા હિ તં ‘‘ગરુક’’ન્તિ વુત્તં. ગરુકે અસતિ બહુલીકતં, તસ્મિમ્પિ અસતિ આસન્નં, તસ્મિમ્પિ અસતિ કટત્તાકમ્મન્તિ વુત્તં ‘‘પુરિમજાતીસુ કતકમ્મં વિપચ્ચતી’’તિ.

૧૨૪૫. પટિસન્ધિદાનાદિવસેન વિપાકસન્તાનસ્સ નિબ્બત્તકં જનકં. સુખદુક્ખસન્તાનસ્સ, નામરૂપપ્પબન્ધસ્સ વા ચિરતરપ્પત્તિહેતુભૂતં ઉપત્થમ્ભકં. તેનાહ ‘‘સુખદુક્ખં ઉપત્થમ્ભેતિ, અદ્ધાનં પવત્તેતી’’તિ. સુખદુક્ખે પવત્તમાને બવ્હાબાધતાદિપચ્ચયૂપનિપાતનેન સણિકં સણિકં તસ્સ વિબાધકં ઉપપીળકં. તેનાહ ‘‘સુખદુક્ખં પીળેતિ બાધતિ, અદ્ધાનં પવત્તિતું ન દેતી’’તિ. તથા પટિપક્ખકમ્મવિપાકસ્સ અપ્પવત્તિકરણવસેન ઉપચ્છેદકં પટિબાહકં ઉપઘાતકં. તેનાહ ‘‘તસ્સ વિપાકં પટિબાહિત્વા’’તિ.

રૂપઞ્ચ અરૂપવિપાકક્ખન્ધો ચાતિ રૂપારૂપવિપાકક્ખન્ધો, કમ્મજરૂપસ્સાપિ વિપાકપરિયાયો અત્થીતિ ‘‘રૂપારૂપવિપાકક્ખન્ધે’’તિ વુત્તં. અઞ્ઞેન કમ્મેનાતિ કુસલેન વા અકુસલેન વા અઞ્ઞેન કમ્મેન કત્તુભૂતેન દિન્નાય પટિસન્ધિયા વિપાકે જનિતે. તેનાહ ‘‘જનિતે વિપાકે’’તિ. પવત્તિવિપાકં સન્ધાય ‘‘જનિતે વિપાકે’’તિ વદન્તિ. ઉપ્પજ્જનકસુખદુક્ખં ઉપત્થમ્ભેતીતિ ઉપત્થમ્ભકકમ્મં કુસલં સમાનં અઞ્ઞેનપિ કુસલકમ્મેન ઉપ્પજ્જમાનકં સુખં તસ્સ પટિપક્ખવિબાધનવસેન ઉપત્થમ્ભેતિ. અકુસલં અઞ્ઞેન અકુસલકમ્મેન ઉપપજ્જમાનં દુક્ખં તથેવ ઉપત્થમ્ભેતિ. એવઞ્ચ ઉપત્થમ્ભેન્તં તં દીઘકાલં પવત્તેતિ નામાતિ આહ ‘‘અદ્ધાનં પવત્તેતી’’તિ. ઉપ્પજ્જનકસુખદુક્ખં પીળેતીતિ ઉપપીળકં અકુસલં સમાનં સુખિતસ્સ રોગાદિઅન્તરાયકારણસમ્પાદકભાવેન સુખસન્તાનં ઉપચ્છિન્દન્તં પીળેતિ, કુસલઞ્ચ રોગાદિના દુક્ખિતસ્સ ભેસજ્જાદિસુખાદિકારણસમ્પાદકભાવેન દુક્ખસન્તાનં વિચ્છિન્દન્તં પીળેતિ. કેચિ પન ‘‘સુખદુક્ખસ્સ કારણં અસમ્પાદેન્તમ્પિ પટિસન્ધિદાયકકમ્મસ્સ પવત્તિવિપાકં પટિબાહિત્વા સયં વિપાકદાયકકમ્મં ઉપપીળકકમ્મ’’ન્તિ વદન્તિ. એવં સન્તે પન પટિસન્ધિદાયકમેવ જનકકમ્મન્તિ વુત્તં સિયા.

અપિચ ઉપઘાતકેન સહ ઇમસ્સ વિસેસભાવો આપજ્જતિ, તં પટિસન્ધિવિપાકસ્સ પટિબાહકન્તિ ચે? તં ન, અવિસેસેન વુત્તત્તાતિ. ‘‘દુબ્બલં કમ્મં ઘાતેત્વા’’તિ વુત્તે ‘‘નનુ તસ્સ પુબ્બેયેવ સિદ્ધત્તા, નિરુદ્ધત્તા ચ કથમિદં તદુપઘાતકં હોતી’’તિ આપન્નં ચોદનં સન્ધાય કમ્મસ્સ ઘાતનં નામ તસ્સ વિપાકપટિબાહનમેવાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘તસ્સ વિપાકં પટિબાહિત્વા’’તિ. તંપટિબાહનઞ્ચ અત્તનો વિપાકુપ્પત્તિયા ઓકાસકરણન્તિ વુત્તં ‘‘અત્તનો વિપાકસ્સ ઓકાસં કરોતી’’તિ. વિપચ્ચનાય કતોકાસં કમ્મં વિપક્કમેવ નામ હોતીતિ આહ ‘‘એવં…પે… ઉપ્પન્નં નામ હોતી’’તિ.

ઉપપીળકં અઞ્ઞસ્સ વિપાકં ઉપચ્છિન્દતિ, ન સયં અત્તનો વિપાકં દેતિ, ઉપઘાતકં પન દુબ્બલકમ્મં ઉપચ્છિન્દિત્વા અત્તનો વિપાકં ઉપ્પાદેતીતિ અયમેતેસં વિસેસો. કેચિ પન આચરિયા અપરેનાપિ નયેન જનકાદિકમ્મં ઇચ્છન્તિ. કથં? યસ્મિં કમ્મે કતે પટિસન્ધિયં, પવત્તે ચ વિપાકકટત્તારૂપાનં ઉપ્પત્તિ હોતિ, તં જનકં. યસ્મિં પન કતે અઞ્ઞેન જનિતસ્સ ઇટ્ઠસ્સ વા અનિટ્ઠસ્સ વા ફલસ્સ વિબાધકવિચ્છેદકપચ્ચયાનુપ્પત્તિયા, ઉપબ્રૂહકપચ્ચયુપ્પત્તિયા ચ જનકાનુભાવાનુરૂપં પરિપોસકચિરતરપ્પબન્ધા હોન્તિ, તં ઉપત્થમ્ભકં. જનકેન નિબ્બત્તિતં કુસલફલં, અકુસલફલં વા યેન પચ્ચનીકભૂતેન રોગધાતુવિસમતાદિનિમિત્તતાય બાધીયતિ, તં ઉપપીળકં. યેન પન કમ્મુના જનકસામત્થિયવસેન ચિરતરપ્પબન્ધારહમ્પિ સમાનં ફલવિચ્છેદકપચ્ચયુપ્પત્તિયા ઉપહઞ્ઞતિ વિચ્છિજ્જતિ, તં ઉપઘાતકન્તિ.

એત્થ ચ કેચિ અપ્પાબાધદીઘાયુકતાસંવત્તનવસેન દુતિયસ્સ કુસલભાવં, બવ્હાબાધઅપ્પાયુકતાસંવત્તનવસેન પચ્છિમાનં દ્વિન્નં અકુસલભાવઞ્ચ વણ્ણેન્તિ, ભૂરિદત્તાદીનં પન નાગાદીનં, ઇતો અનુપ્પદિન્નયાપનકપેતાનઞ્ચ અપાયેસુ અકુસલવિપાકસ્સ ઉપત્થમ્ભનૂપપીળનૂપઘાતકાનિ કમ્માનિ સન્તીતિ ચતુન્નમ્પિ કુસલાકુસલભાવો ન વિરુજ્ઝતિ. કિઞ્ચાપિ કમ્માનં કમ્મન્તરઞ્ચેવ વિપાકન્તરઞ્ચ બુદ્ધાનં કમ્મવિપાકઞાણસ્સેવ યાથાવસરસતો પાકટં હોતિ. બુદ્ધાવેણિકઞ્હેતં અસાધારણં સાવકેહિ, વિપસ્સકેન પન એકદેસતો જાનિતબ્બં. ન હિ સબ્બેન સબ્બં અજાનન્તસ્સ પચ્ચયપરિગ્ગહો પરિપૂરતિ, તસ્મા તાદિસં પરિગ્ગહં સન્ધાય ‘‘ઇતિ ઇમ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. યાદિસેહિ પચ્ચયેહિ પચ્ચુપ્પન્ને અદ્ધાને નામરૂપસ્સ પવત્તિ, તાદિસેહેવ ઇતરસ્મિમ્પિ અદ્ધદ્વયેતિ એવં યથા અતીતાનાગતે નયં નેતિ, તં દસ્સેતું ‘‘યથા ઇદ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. અદ્ધત્તયેપિ કિરિયાકિરિયાફલમત્તતાદસ્સનપરત્તા ચોદનાય. ઇતી કમ્મઞ્ચેવાતિઆદિના વુત્તસ્સેવત્થસ્સ નિગમનવસેન વુત્તં. તસ્સેવં…પે… પહિય્યતીતિ તસ્સેવં સમનુપસ્સતો યા સા પુબ્બન્તાદયો આરબ્ભ ‘‘અહોસિં નુ ખો અહ’’ન્તિઆદિના નયેન પવત્તા વિચિકિચ્છા પહિય્યતિ.

૧૨૪૬-૮. પહીનાય પન તાય સબ્બભવયોનિગતિઠિતિસત્તાવાસેસુ હેતુફલસમ્બન્ધવસેનેવ પવત્તનામરૂપમત્તમેવ ખાયતિ. તેનેવાહ ‘‘હેતુફલસ્સ સમ્બન્ધવસેનેવા’’તિઆદિ. કારણસામગ્ગિયં દાનાદીહિ સાધિતકિરિયાય પવત્તમાનાય કારણમત્તે કત્તુવોહારોતિ આહ ‘‘કારણતો ઉદ્ધં કારણં ન ચ પસ્સતી’’તિ. પાક…પે… પટિવેદકં ન પસ્સતીતિ સમ્બન્ધો. પાકપટિવેદકન્તિ વિપાકવિન્દકં. એવં અપસ્સન્તો પન કારણે સતિ કારકોતિ, વિપાકપ્પવત્તિયા સતિ પટિસંવેદકોતિ સમઞ્ઞામત્તેનેવ પણ્ડિતા વોહરન્તિ. ઇચ્ચેવં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતિ. સુદ્ધધમ્માતિ કેનચિ સત્તેન વા પુગ્ગલેન વા અમિસ્સધમ્મા. એવેતન્તિ એવંવિધં એતં દસ્સનં સમ્મદસ્સનં, અવિપરીતદસ્સનન્તિ અત્થો.

૧૨૪૯. બીજરુક્ખાદિકાનં વાતિ યથા બીજતો રુક્ખો, રુક્ખતો બીજન્તિ એવં કારણપરમ્પરગવેસને અનાદિકાલિકત્તા બીજરુક્ખસન્તાનસ્સ પુબ્બા કોટિ નત્થિ, એવં કમ્મપચ્ચયા વિપાકો, વિપાકપચ્ચયા કમ્મન્તિ પરિયેસને અનાદિકાલિકત્તા કમ્મવિપાકસન્તાનસ્સ પુબ્બા કોટિ ન પઞ્ઞાયતિ. આદિ-સદ્દેન ‘‘કુક્કુટિયા અણ્ડં, અણ્ડતો કુક્કુટી, પુનપિ કુક્કુટિયા અણ્ડ’’ન્તિ એવમાદિં સઙ્ગણ્હાતિ.

૧૨૫૦-૩. અનાગતેપિ સંસારેતિ યથા અતીતે, એવં અનાગતેપિ અદ્ધાને ખન્ધાનં પટિપાટીતિઆદિના વુત્તસંસારે સતિ. અપ્પવત્તિ ન દિસ્સતીતિ કમ્મતો વિપાકો ભવિસ્સતિ, વિપાકતો કમ્મન્તિ અનાગતે કારિયપરમ્પરાય ગવેસિયમાનાય અપરિક્ખીણસંયોજનસ્સ કમ્મવિપાકાનં અપ્પવત્તનં ન દિસ્સતિ, પવત્તતિ એવાતિ અત્થો. હેતુફલસમ્બન્ધવસેન પવત્તમાને સંસારે ‘‘પુબ્બા કોટિ ન પઞ્ઞાયતી’’તિ વચનેન કારણે આદિસ્સ અભાવો વુત્તો, ‘‘અપ્પવત્તિ ન દિસ્સતી’’તિ વચનેન ફલસ્સ અવસાનાભાવો વુત્તોતિ. એતમત્થન્તિ ‘‘કમ્મસ્સ કારકો નત્થી’’તિઆદિના વુત્તમત્થં. અસયંવસીતિ ન સયંવસિનો, મિચ્છાભિનિવેસપરવસાતિ અત્થો. અઞ્ઞમઞ્ઞવિરોધિનોતિ ઇતરીતરવિરુદ્ધા દિટ્ઠિયો વા દિટ્ઠિયા વા અઞ્ઞમઞ્ઞેન સહ વિરોધિનો. ગમ્ભીરઞાણગોચરતાય ગમ્ભીરં. તથા નિપુણં. સત્તસુઞ્ઞતાય, અઞ્ઞમઞ્ઞસભાવસુઞ્ઞતાય ચ સુઞ્ઞં. પચ્ચયન્તિ નામરૂપસ્સ પચ્ચયં, તપ્પચ્ચયપટિવેધેનેવ ચ સબ્બં પટિવિદ્ધં હોતીતિ.

૧૨૫૪-૬. કમ્મં નત્થિ વિપાકમ્હીતિ કુટ્ટાદીસુ રજાદિ વિય વિપાકે સન્તિટ્ઠમાનં કમ્મં નત્થિ. પાકો કમ્મે ન વિજ્જતીતિ તથા કમ્મે સન્તિટ્ઠમાનો વિપાકો નત્થિ. યથાવુત્તમેવત્થં ઉપમાય વિભાવેતું ‘‘યથા ન સૂરિયે’’તિઆદિ વુત્તં. મણિમ્હીતિ સૂરિયકન્તમણિમ્હિ. ન તેસં બહિ સો અત્થીતિ તે મુઞ્ચિત્વા તેહિ બહિ સો અગ્ગિ નત્થિ. સમ્ભારેહીતિ સમઙ્ગીભૂતેહિ આતપાદીહિ તીહિ કારણેહિ. ન અન્તો કમ્મસ્સાતિઆદિ અત્થતો હેટ્ઠા વુત્તમ્પિ ઉપમાનિગમનત્થં પુનપિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

૧૨૫૭-૮. યદિ હેતુ, ફલઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞરહિતં, કથં હેતુતો ફલં નિબ્બત્તતીતિ આહ ‘‘કમ્મઞ્ચ ખો ઉપાદાયા’’તિ. ન કેવલં કમ્મફલમેવ સુઞ્ઞં કત્તુરહિતં, સબ્બમ્પિ ધમ્મજાતં કારકરહિતન્તિ દસ્સેતું ‘‘ન હેત્થ દેવો’’તિઆદિગાથા વુત્તા. હેતુસમ્ભારપચ્ચયાતિ એકેન હેતુના એકસ્સ, અનેકસ્સ વા ફલસ્સ અનિબ્બત્તિતો હેતુસમૂહનિમિત્તં, સમ્ભારોતિ વા પચ્ચયાધિવચનન્તિ હેતુપચ્ચયનિમિત્તન્તિ અત્થો.

૧૨૫૯. અદ્ધાસુ તરિત્વા કઙ્ખન્તિ તીસુ અદ્ધાસુ સોળસવિધં કઙ્ખં વિતરિત્વા. ન કેવલમેતં સોળસવિધમેવ કઙ્ખં વિતરતિ, અથ ખો ‘‘સત્થરિ કઙ્ખતી’’તિઆદિનયપ્પવત્તં (ધ. સ. ૧૧૨૩; વિભ. ૯૧૫) અટ્ઠવિધં કઙ્ખમ્પિ પજહતિ. તથા હેત્થ બુદ્ધો ધમ્મો સઙ્ઘો સિક્ખાતિ કઙ્ખાય ગોચરભૂતા લોકિયા ધમ્મા અધિપ્પેતા. ન હિ લોકુત્તરધમ્મે આરબ્ભ કિલેસા પવત્તિતું સક્કોન્તિ. પુબ્બન્તોતિ અતીતા ખન્ધાયતનધાતુયો, અપરન્તોતિ અનાગતા, પુબ્બન્તાપરન્તોતિ તદુભયં, અદ્ધાપચ્ચુપ્પન્નં વા તદુભયભાગયુત્તત્તા. પટિચ્ચસમુપ્પન્નધમ્મગ્ગહણેન ગહિતો અટ્ઠમો કઙ્ખાવિસયો નામરૂપમત્તં, ઇદપ્પચ્ચયતા-ગ્ગહણેન પન તસ્સ પચ્ચયો ગહિતો, તસ્મા સોળસવત્થુકાય પહીનાય અટ્ઠવત્થુકા કઙ્ખા અપ્પતિટ્ઠાવ હોતીતિ. એતાસઞ્ચ પહાનેન દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિગતાનિપિ વિક્ખમ્ભન્તિ દિટ્ઠેકટ્ઠત્તા વિચિકિચ્છાય. યથા હિ દિટ્ઠિ સમુચ્છિજ્જમાના વિચિકિચ્છાય સદ્ધિંયેવ સમુચ્છિજ્જતિ, એવં વિચિકિચ્છા વિક્ખમ્ભિયમાના દિટ્ઠિયા સદ્ધિંયેવ વિક્ખમ્ભીયતિ. અત્તાભિનિવેસૂપનિસ્સયા હિ ‘‘અહોસિં નુ ખો અહ’’ન્તિઆદિનયપ્પવત્તા (મ. નિ. ૧.૧૮; સં. નિ. ૨.૨૦; મહાનિ. ૧૭૪) સોળસવત્થુકા કઙ્ખા, સા એવ ચ પુબ્બન્તાદિવત્થુભાવેન વુત્તા, અત્તાભિનિવેસવત્થુકાનિ દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિગતાનિ, બુદ્ધાદિવત્થુકા ચ તદેકટ્ઠાતિ. ઉટ્ઠિતન્તિ ઉપ્પજ્જિત્વા ઠિતં.

૧૨૬૦-૨. કઙ્ખાવિતરણં નામાતિ યથાવુત્તકઙ્ખાવિતરણતો કઙ્ખાવિતરણં નામ. ન કેવલં કઙ્ખાવિતરણં નામ, ધમ્મટ્ઠિતિઞાણન્તિપિ યથાભૂતઞાણન્તિપિ સમ્માદસ્સનન્તિપિ ઇદં સમુદીરિતં. એત્થ ચ ધરીયન્તિ અત્તનો પચ્ચયેહીતિ ધમ્મા, તિટ્ઠતિ એત્થ ફલં તદાયત્તવુત્તિતાયાતિ ઠિતિ, ધમ્માનં ઠિતિ ધમ્મટ્ઠિતિ, પચ્ચયધમ્મા. અથ વા ધમ્મોતિ કારણં ‘‘ધમ્મપટિસમ્ભિદા’’તિઆદીસુ (વિભ. ૭૧૮-૭૨૧) વિય, ધમ્મસ્સ ઠિતિસભાવો, ધમ્મતો ચ અઞ્ઞો સભાવો નત્થીતિ પચ્ચયધમ્માનં પચ્ચયભાવો, ધમ્મટ્ઠિતિયં ઞાણં ધમ્મટ્ઠિતિઞાણં. સઙ્ખારાનં યથાભૂતં અનિચ્ચતાદિ યથાભૂતં, તત્થ ઞાણન્તિ યથાભૂતઞાણં. સમ્મા પસ્સતીતિ સમ્માદસ્સનં. લદ્ધપ્પતિટ્ઠોતિ સાસને પતિટ્ઠા નામ અરિયમગ્ગો. અયં પન તં અનધિગતોપિ તદધિગમુપાયપટિપત્તિયં ઠિતત્તા લદ્ધપ્પતિટ્ઠો વિય હોતીતિ ‘‘લદ્ધપ્પતિટ્ઠો’’તિ વુત્તો. તતોયેવ ચૂળકો સોતાપન્નો, લોકિયાહિ સીલસમાધિપઞ્ઞાહિ સમન્નાગતત્તા ઉત્તરિ અપ્પટિવિજ્ઝન્તો સોતાપન્નો વિય નિયતો, સુગતિપરાયણો ચ હોતીતિ ચૂળસોતાપન્નો. સોતાપન્નો હિ ખીણાપાયદુગ્ગતિવિનિપાતોતિ. અથ વા લદ્ધપ્પતિટ્ઠો કઙ્ખાવિતરણવિસુદ્ધિસમધિગમેન. સપ્પચ્ચયનામરૂપદસ્સનેન હિ સમ્મદ્દિતદિટ્ઠિકણ્ટકો વિનિદ્ધુતઅહેતુકવિસમહેતુવાદો યથાસકપચ્ચયેહેવ ધમ્મપ્પવત્તિં ઞત્વા સાસને પતિટ્ઠિતસદ્ધો લદ્ધપ્પતિટ્ઠો નામ હોતીતિ. નામરૂપવવત્થાનેન દુક્ખસચ્ચં, ધમ્મટ્ઠિતિઞાણેન સમુદયસચ્ચં, તસ્સેવ અપરભાગે અનિચ્ચતો મનસિકારાદિવિધિના મગ્ગસચ્ચઞ્ચ અભિઞ્ઞાય પવત્તિયા દુક્ખભાવં દિસ્વા તસ્સ અપ્પવત્તે નિરોધે એકંસેનેવ નિન્નજ્ઝાસયતાય લોકિયેનેવ ઞાણેન ચતુન્નં અરિયસચ્ચાનં અધિગતત્તા અપાયેસુ અભબ્બુપ્પત્તિકો, સોતાપન્નભૂમિયઞ્ચ ભબ્બુપ્પત્તિકો હોતીતિ ચૂળસોતાપન્નો નામાતિ વુત્તં ‘‘સોતાપન્નો હિ ચૂળકો’’તિ. તસ્માતિ યસ્મા એવં મહાનિસંસમેતં ઞાણં, તસ્મા સપઞ્ઞો અત્તનો હિતાનુપેક્ખનપઞ્ઞાય સમન્નાગતો. તેનાહ ‘‘અત્થકામો’’તિ.

ઇતિ અભિધમ્મત્થવિકાસિનિયા નામ

અભિધમ્માવતારસંવણ્ણનાય

કઙ્ખાવિતરણવિસુદ્ધિનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.