૧૮. અટ્ઠારસમો પરિચ્છેદો

દિટ્ઠિવિસુદ્ધિનિદ્દેસવણ્ણના

૧૧૭૦-૨. ઇદાનિ યસ્મા એવં અભિઞ્ઞાવસેન અધિગતાનિસંસાય થિરતરાય સમાધિભાવનાય સમન્નાગતેન ભિક્ખુના પઞ્ઞા ભાવેતબ્બા હોતિ. એવઞ્હિ સા સબ્બાકારેન થિરતરા સિખપ્પત્તા ચ હોતિ, તસ્મા તસ્સા ભાવનાનયવિભાવનત્થમારભન્તો આહ ‘‘સમાધિં પના’’તિઆદિ. કા પઞ્ઞાતિ સરૂપપુચ્છા. કો ચત્થોતિ ઇમિસ્સા કો અત્થો. પઞ્ઞાતિ પદં કં અભિધેય્યત્થં નિસ્સાય વત્તતીતિ અધિપ્પાયો.

૧૧૭૩-૪. પઞ્ઞા વિપસ્સનાપઞ્ઞાતિ ઇધાધિપ્પેતમેવ પઞ્ઞં દસ્સેતિ, અઞ્ઞત્થ પન બહુવિધો પઞ્ઞાપભેદો હોતિ. પુઞ્ઞચિત્તસમાયુતાતિ કુસલચિત્તસમ્પયુત્તા. એત્થ ચ પુઞ્ઞ-ગ્ગહણેન દુવિધમ્પિ અબ્યાકતં નિવત્તેતિ, તથા ‘‘અત્થિ સંકિલિટ્ઠા’’તિ એવં પવત્તં મિચ્છાવાદં પટિસેધેતિ. વિપસ્સના-ગ્ગહણેન કમ્મસ્સકતાદિવસપ્પવત્તં સેસકુસલપઞ્ઞં. જાનના વા પકારતોતિ વુત્તે ‘‘કિમિદં પકારતો જાનનં નામા’’તિ અનુયોગં મનસિ નિધાય સઞ્જાનનવિજાનનાકારવિસિટ્ઠં નાનપ્પકારતો જાનનન્તિ દસ્સેતું ‘‘સઞ્ઞાવિઞ્ઞાણપઞ્ઞાનં, કો વિસેસો કિમન્તર’’ન્તિ કથેતુકમ્યતાપુચ્છં કત્વા વિસ્સજ્જનમાહ ‘‘સઞ્ઞાવિઞ્ઞાણપઞ્ઞાન’’ન્તિઆદિના. જાનનત્તે સમેપિ ચાતિ વિસયવિજાનનાકારે સમાનેપિ.

૧૧૭૫. સઞ્જાનનમત્તંવાતિ ‘‘નીલપીત’’ન્તિઆદિકં આરમ્મણે વિજ્જમાનં, અવિજ્જમાનં વા સઞ્ઞાનિમિત્તં કત્વા જાનનં. તથા હેસા પુન સઞ્જાનનપચ્ચયકરણરસા. મત્ત-સદ્દેન વિસેસનિવત્તિઅત્થેન વિજાનનપ્પજાનનાકારે નિવત્તેતિ, એવ-કારેન કદાચિપિ ઇમિસ્સા તે વિસેસા ન સન્તિયેવાતિ અવધારેતિ. તેનાહ ‘‘લક્ખણપ્પટિવેધ’’ન્તિઆદિ. ‘‘અનિચ્ચં દુક્ખમનત્તા’’તિ લક્ખણપટિવેધં કાતું નેવ સક્કોતિ, વિઞ્ઞાણકિચ્ચમ્પિ કાતું ન સક્કોતિ, સઞ્ઞા કુતો પઞ્ઞાકિચ્ચં કરેય્યાતિ લક્ખણપટિવેધં કાતું ન સક્કોતિચ્ચેવ વુત્તં, ન વુત્તં ‘‘મગ્ગં પાપેતું ન સક્કોતી’’તિ.

૧૧૭૬. વિઞ્ઞાણં પન આરમ્મણે પવત્તમાનં ન તત્થ સઞ્ઞા વિય નીલપીતાદિકસ્સ સઞ્જાનનવસેનેવ પવત્તતિ, અથ ખો તં તત્થ અનિચ્ચતાદિવિસેસં, અઞ્ઞઞ્ચ તાદિસં વિસેસં જાનન્તમેવ પવત્તતીતિ આહ ‘‘વિઞ્ઞાણં પના’’તિઆદિ. કથં પન વિઞ્ઞાણં લક્ખણપટિવેધં કરોતીતિ? પઞ્ઞાય દસ્સિતમગ્ગેન. લક્ખણારમ્મણિકવિપસ્સનાય હિ અનેકવારં લક્ખણાનિ પટિવિજ્ઝિત્વા પવત્તમાનાય પગુણભાવતો પરિચયવસેન ઞાણવિપ્પયુત્તચિત્તેનપિ વિપસ્સના સમ્ભવતિ, યથા તં પગુણસ્સ ગન્થસ્સ સજ્ઝાયને ઞાયાગતાપિ વારા ન વિઞ્ઞાયન્તિ. લક્ખણં પટિવિજ્ઝિતુન્તિ ચ લક્ખણાનં આરમ્મણકરણં સન્ધાય વુત્તં, ન પટિવિજ્ઝનં.

૧૧૭૭. ઉસ્સક્કિત્વાતિ ૨૨૦ ઉદયબ્બયાદિઞાણપટિપાટિયા આરભિત્વા મગ્ગં પાપેતુમેવ તં વિઞ્ઞાણં ન સક્કોતિ અસમ્બોધસભાવત્તા. વુત્તનયન્તિ વિઞ્ઞાણે વુત્તનયં. સા હિ આરમ્મણઞ્ચ જાનાતિ, લક્ખણઞ્ચ પટિવિજ્ઝતિ. અત્તનો પન અનઞ્ઞસાધારણેન આનુભાવેન મગ્ગં પાપેતુઞ્ચ સક્કોતિ. બાલગામિકહેરઞ્ઞિકાનં કહાપણજાનનમિવ ચ નેસં આરમ્મણજાનનં વેદિતબ્બં. યથા હિ હેરઞ્ઞિકફલકે ઠપિતં કહાપણરાસિં એકો અસઞ્જાતવોહારબુદ્ધિ બાલદારકો, એકો ગામિકપુરિસો, એકો હેરઞ્ઞિકોતિ તીસુ જનેસુ પસ્સમાનેસુ બાલદારકો કહાપણાનં ચિત્તવિચિત્તદીઘરસ્સચતુરસ્સપરિમણ્ડલભાવમત્તમેવ જાનાતિ, ‘‘ઇદં મનુસ્સાનં ઉપભોગપરિભોગાવહં રતનસમ્મત’’ન્તિ ન જાનાતિ. ગામિકપુરિસો તદુભયં જાનાતિ, ‘‘અયં છેકો મહાસારો, અયં કૂટો, અયં અડ્ઢસારો, અયં પાદસારો’’તિઆદિકં પન વિભાગં ન જાનાતિ. હેરઞ્ઞિકો સબ્બેપિ તે પકારે જાનાતિ, જાનન્તો ચ ઓલોકેત્વાપિ જાનાતિ, આકોટિતસદ્દં સુત્વાપિ જાનાતિ, ગન્ધં ઘાયિત્વાપિ રસં સાયિત્વાપિ હત્થેન ધારયિત્વાપિ ‘‘અસુકસ્મિં ગામે વા નિગમે વા નગરે વા પબ્બતે વા નદીતીરે વા કતો’’તિપિ ‘‘અસુકઆચરિયેન કતો’’તિપિ જાનાતિ. તત્થ સઞ્ઞા અસઞ્જાતવોહારબુદ્ધિનો બાલદારકસ્સ કહાપણદસ્સનં વિય વિભાગં અકત્વા પિણ્ડવસેનેવ આરમ્મણં ગણ્હાતિ નીલાદિવસેન આરમ્મણસ્સ ઉપટ્ઠાનાકારગ્ગહણતો, વિઞ્ઞાણં ગામિકપુરિસસ્સ કહાપણદસ્સનમિવ એકચ્ચવિસેસગ્ગહણસમત્થતાય, પઞ્ઞા અનવસેસગ્ગહણસમત્થતાય હેરઞ્ઞિકસ્સ કહાપણદસ્સનમિવ દટ્ઠબ્બાતિ.

૧૧૭૮-૮૦. સભાવપટિવેધનન્તિ સકો ભાવો, સમાનો વા ભાવો સભાવો, તસ્સ પટિવેધનં ઞાતપરિઞ્ઞાતીરણપરિઞ્ઞાવસેન સભાવસામઞ્ઞલક્ખણપટિવેધનં. ઘટપટાદિપટિચ્છાદકસ્સ બાહિરન્ધકારસ્સ દીપાલોકો વિય યથાવુત્તધમ્મસભાવપટિચ્છાદકસ્સ વિદ્ધંસનરસા. ઉપ્પજ્જમાનોયેવ હિ ઞાણાલોકો હદયન્ધકારં વિધમેન્તો ઉપ્પજ્જતીતિ આહ ‘‘સમ્મોહનન્ધકારસ્સ, વિદ્ધંસનરસા મતા’’તિ. તતોયેવ સબ્બધમ્મેસુ અસમ્મુય્હનાકારેન પચ્ચુપતિટ્ઠતિ, કારણભૂતા વા સયં ફલભૂતં અસમ્મોહં પચ્ચુપતિટ્ઠાપેતીતિ આહ ‘‘અસમ્મોહપચ્ચુપટ્ઠાના’’તિ. વિપસ્સનાપઞ્ઞાય ઇધાધિપ્પેતત્તા સમાધિ તસ્સા પદટ્ઠાનં. તથા હિ ‘‘સમાહિતો યથાભૂતં પજાનાતી’’તિ (સં. નિ. ૩.૫; ૪.૯૯; ૫.૧૦૭૧; અ. નિ. ૧૧.૨) સુત્તપદન્તિ આહ ‘‘સમાધાસન્નકારણા’’તિ.

૧૧૮૧-૨. ધમ્મસભાવપટિવેધો નામ પઞ્ઞાય આવેણિકો સભાવો, ન તેનસ્સા કોચિ વિભાગો લબ્ભતીતિ આહ ‘‘લક્ખણેનેકધા વુત્તા’’તિ. લુજ્જનપલુજ્જનટ્ઠેન લોકો વુચ્ચતિ વટ્ટં, તપ્પરિયાપન્નતાય લોકે નિયુત્તા, તત્થ વા વિદિતાતિ લોકિકા. તત્થ અપરિયાપન્નત્તા અલોકિકા. કતમા પનેત્થ લોકિયા, કતમા લોકુત્તરા ચાતિ આહ ‘‘લોકિયેના’’તિઆદિ. લોકિયકુસલચિત્તુપ્પાદેસુ મગ્ગસમ્પયુત્તા લોકિયેન મગ્ગેન યુત્તા. વિસેસતો પન દિટ્ઠિવિસુદ્ધિઆદિવિસુદ્ધિચતુક્કસઙ્ગહિતમગ્ગસંયુત્તા સમુદાયે પવત્તા પઞ્ઞા તદેકદેસેસુપિ પવત્તતીતિ મગ્ગ-ગ્ગહણં કતં, પચ્ચેકમ્પિ વા સમ્માદિટ્ઠિઆદીનં મગ્ગસમઞ્ઞાતિ કત્વા. લોકતો ઉત્તરા ઉત્તિણ્ણાતિ લોકુત્તરા. લોકુત્તરાપિ હિ મગ્ગસમ્પયુત્તા ભાવેતબ્બા, વિપસ્સનાપરિયોસાને લબ્ભતેવાતિ લોકુત્તર-ગ્ગહણં ન વિરુજ્ઝતિ. તેનાહ ‘‘લોકુત્તરેના’’તિઆદિ. સુતમયાદિતોતિઆદિગ્ગહણેન ભાવનામયં સઙ્ગણ્હાતિ.

૧૧૮૩-૫. અત્તનોવ ચિન્તાયાતિ તસ્સ તસ્સ અનવજ્જસ્સ અત્થસ્સ સાધને પરોપદેસેન વિના અત્તનો ઉપાયચિન્તાવસેનેવ. ભૂરિપઞ્ઞેનાતિ મહાપઞ્ઞેન, પત્થટતાય પથવીસમાનપઞ્ઞેન વાતિ અત્થો. પરતો પન સુત્વાનાતિ પરતો ઉપદેસં સુત્વા. સુતેનેવ ચ નિપ્ફન્નાતિ અન્તોગતહેત્વત્થમિદં વિસેસનં, સુતેનેવ નિપ્ફન્નત્તાતિ અત્થો. ‘‘નિપ્ફન્નત્તા સુતેન વા’’તિ વા પાઠો. યથા વાપિ તથા વાતિ પરતો સુત્વા વા અસુત્વા વા. અપ્પનાપત્તાતિ ઇદં સિખાપત્તં ભાવનામયં દસ્સેતું વુત્તં, ન પન અપ્પનાપત્તાવ ભાવનામયાતિ. તિસ્સોપિ પનેતા પઞ્ઞા પાળિવસેન એવં વેદિતબ્બા –

‘‘તત્થ કતમા ચિન્તામયા પઞ્ઞા? યોગવિહિતેસુ વા કમ્માયતનેસુ યોગવિહિતેસુ વા સિપ્પાયતનેસુ યોગવિહિતેસુ વા વિજ્જાઠાનેસુ કમ્મસ્સકતં વા સચ્ચાનુલોમિકં વા રૂપં અનિચ્ચન્તિ વા, વેદના, સઞ્ઞા, સઙ્ખારા, વિઞ્ઞાણં અનિચ્ચન્તિ વા, યં એવરૂપં અનુલોમિકં ખન્તિં દિટ્ઠિં રુચિં મુદિં પેક્ખં ધમ્મનિજ્ઝાનક્ખન્તિં પરતો અસુત્વા પટિલભતિ, અયં વુચ્ચતિ ચિન્તામયા પઞ્ઞા. તત્થ કતમા સુતમયા પઞ્ઞા…પે… સુત્વા પટિલભતિ, અયં વુચ્ચતિ સુતમયા પઞ્ઞા. સબ્બાપિ સમાપન્નસ્સ પઞ્ઞા ભાવનામયા પઞ્ઞા’’તિ (વિભ. ૭૬૮).

એત્થ ચ કિઞ્ચાપિ કમ્માયતનાદિવસેન ચિન્તામયસુતમયપઞ્ઞા મહગ્ગતલોકુત્તરવસેન ભાવનામયપઞ્ઞા ચ વુત્તા, ઇધ પન અન્તિમભવિકાનં દ્વિન્નં બોધિસત્તાનમેવ લબ્ભમાના ચિન્તામયભૂતા સચ્ચાનુલોમિકા પઞ્ઞા, પૂરિતપારમીનં અવસેસમહાપઞ્ઞાનં લબ્ભમાના સુતમયા સચ્ચાનુલોમિકા પઞ્ઞા, લોકુત્તરપ્પનાપત્તાપિ ભાવનામયપઞ્ઞાવ અધિપ્પેતા.

૧૧૮૬. પટિસમ્ભિદાચતુક્કસ્સાતિ અત્થધમ્મનિરુત્તિપટિભાનસઙ્ખાતસ્સ પટિસમ્ભિદાચતુક્કસ્સ વસેન. નનુ ચેત્થ વિપસ્સનાપઞ્ઞા અધિપ્પેતા, કસ્મા પટિસમ્ભિદા આહટાતિ? વિપસ્સકાનં ઞાણપાટવત્થં પઞ્ઞાપ્પભેદે નિદ્દિસિયમાને પટિસમ્ભિદાપઞ્ઞાપિ વત્તુકામતાય, પટિસમ્ભિદાપઞ્ઞાય વા વિપસ્સનાફલભૂતત્તા લોકિયલોકુત્તરપઞ્ઞાધિકારે વા લોકુત્તરપઞ્ઞાય સહ પાપુણિતબ્બં પટિસમ્ભિદાપઞ્ઞમ્પિ વત્તુકામતાય ઇધેવ વુત્તાતિ. અત્થધમ્મનિરુત્તીસુ ઞાણન્તિ ‘‘અત્થે ઞાણં અત્થપટિસમ્ભિદા, ધમ્મે ઞાણં ધમ્મપટિસમ્ભિદા, તત્ર ધમ્મનિરુત્તાભિલાપે ઞાણં નિરુત્તિપટિસમ્ભિદા’’તિ (વિભ. ૭૧૮) એવમાગતં અત્થાદીસુ તીસુ પભેદગતં ઞાણત્તયં. તીસુપીતિ યથાવુત્તેસુ તીસુપિ પટિસમ્ભિદાઞાણેસુ ગોચરકિચ્ચલક્ખણરસપચ્ચુપટ્ઠાનપદટ્ઠાનભૂમિઆદિવસેન તે આરમ્મણં કત્વા પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ ઇમાનિ ઞાણાનિ ઇદમત્થજોતકાનીતિ એવં પભેદગતં ઞાણં, પરિત્તમહગ્ગતઅપ્પમાણવસેન વા તીસુ ઞાણેસુ ઞાણં. પટિસમ્ભિદારમ્મણમ્પિ હિ પટિભાનપટિસમ્ભિદા હોતિ. તેનેવ ચ સુત્તન્તભાજનીયપાળિયં ‘‘ઞાણેસુ ઞાણ’’ન્તિ, અટ્ઠકથાય ચ ‘‘સબ્બત્થકઞાણં આરમ્મણં કત્વા ઞાણં પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ પભેદગતં ઞાણ’’ન્તિ (વિભ. અટ્ઠ. ૭૧૮) અવિસેસેન વુત્તં. એવઞ્ચ કત્વા મહગ્ગતપટિસમ્ભિદાઞાણસ્સ અભાવેપિ નિરુત્તિપટિસમ્ભિદા પરિત્તારમ્મણા, તિસ્સો પટિસમ્ભિદા સિયા પરિત્તારમ્મણા, સિયા મહગ્ગતારમ્મણા, સિયા અપ્પમાણારમ્મણાતિ પટિભાનપટિસમ્ભિદાય મહગ્ગતારમ્મણતાપિ પઞ્હાપુચ્છકપાળિયં વુત્તા.

અભિધમ્મભાજનીયે પન –

‘‘યસ્મિં સમયે કામાવચરં કુસલં ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતિ સોમનસ્સસહગતં ઞાણસમ્પયુત્તં રૂપારમ્મણં વા…પે… ધમ્મારમ્મણં વા, યં યં વા પનારબ્ભ, તસ્મિં સમયે ફસ્સો હોતિ…પે… અવિક્ખેપો હોતિ. યે વા પન તસ્મિં સમયે અઞ્ઞેપિ અત્થિ અરૂપિનો ધમ્મા, ઇમે ધમ્મા કુસલા. તેસુ ધમ્મેસુ ઞાણં ધમ્મપટિસમ્ભિદા. તેસં વિપાકે ઞાણં અત્થપટિસમ્ભિદા. યાય નિરુત્તિયા તેસં ધમ્માનં પઞ્ઞત્તિ હોતિ, તત્ર ધમ્મનિરુત્તાભિલાપે ઞાણં નિરુત્તિપટિસમ્ભિદા. યેન ઞાણેન તાનિ ઞાણાનિ જાનાતિ ‘ઇમાનિ ઞાણાનિ ઇદમત્થજોતકાની’તિ, તેસુ ઞાણેસુ ઞાણં પટિભાનપટિસમ્ભિદા’’તિ (વિભ. ૭૨૫) –

ચિત્તુપ્પાદક્કમેન દેસનાય પવત્તત્તા સાવસેસો પાઠો કતો. ચિત્તુપ્પાદસઙ્ગહિતે અત્થે અસેસેત્વા દેસના હિ અભિધમ્મભાજનીયે પવત્તા, ન સબ્બઞેય્યેતિ યથાદસ્સિતવિસયવચનવસેન ‘‘યેન ઞાણેન તાનિ ઞાણાનિ જાનાતી’’તિ વુત્તં, ન તં અઞ્ઞારમ્મણતં પટિસેધેતિ દેસનાય અતપ્પરભાવતો. એવઞ્ચ કત્વા તત્થ નિબ્બાને, અનાગતેપિ અત્થપટિસમ્ભિદા સિયા ન વત્તબ્બા અતીતારમ્મણાતિપિ અનાગતારમ્મણાતિપિ પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણાતિપીતિ અત્થપટિસમ્ભિદાય નિબ્બાનારમ્મણતા વુત્તા. એત્થ ચ અત્થોતિ સઙ્ખેપતો હેતુફલસ્સેતં અધિવચનં. હેતુફલઞ્હિ યસ્મા હેતુઅનુસારેન અરીયતિ અધિગમીયતિ સમ્પાપુણીયતિ, તસ્મા અત્થોતિ વુચ્ચતિ. ધમ્મોતિપિ સઙ્ખેપતો પચ્ચયસ્સેતં અધિવચનં. સો હિ યસ્મા તં તં દહતિ પવત્તેતિ, સમ્પાપુણિતું વા ધારેતિ, તસ્મા ધમ્મોતિ વુચ્ચતિ. નિરુત્તીતિ સત્તાનં મૂલભાસાભૂતા માગધિકભાસા, યાય બુદ્ધાનં દેસના હોતિ. પટિભાનન્તિ હેટ્ઠા વુત્તં ઞાણત્તયમેવ. વુત્તઞ્હેતં અભિધમ્મે ‘‘દુક્ખે ઞાણં…પે… તસ્સ વિપાકે ઞાણં અત્થપટિસમ્ભિદા’’તિઆદિ.

૧૧૮૭. યસ્મા પનાયં સઙ્ખેપત્થોવ, પભેદવસેન ચ વુચ્ચમાનો પાકટો હોતિ, તસ્મા તં સઙ્ગહેત્વા પભેદતોવ અત્થાદિકે દસ્સેતું ‘‘યં કિઞ્ચિ પચ્ચયુપ્પન્ન’’ન્તિઆદિ આરદ્ધં. યં કિઞ્ચિ પચ્ચયુપ્પન્નન્તિ યં કિઞ્ચિ હેતાદિપચ્ચયતો સમુપ્પન્નં. તં પન ‘‘ઇદં ઇતો નિબ્બત્ત’’ન્તિ એવં હેતુઅનુસારેન વિઞ્ઞાયમાનમેવ ઇધ અધિપ્પેતં, તથા કુસલાકુસલફલભૂતા વિપાકા અબ્યાપારસન્તિવસેન વિઞ્ઞાયમાના, સેસા અબ્યાપારભૂતા કિરિયા ધમ્મા અવિપાકસન્તિવસેન, અસઙ્ખતં નિસ્સરણભૂતો નિરોધો નિબ્બુતિસન્તિવસેન, બુદ્ધવચનત્થભૂતો ખન્ધાદિપરમત્થધમ્મો ઇમાય અયં દીપિતોતિ એવં પાળિઅનુસારેન વિઞ્ઞાયમાનોવ અત્થસમઞ્ઞં લભતીતિ આહ ‘‘યં કિઞ્ચિ પચ્ચયુપ્પન્ન’’ન્તિઆદિ. તત્થ હેતુફલં, ભાસિતત્થો ચ સકસકહેતુપટિબદ્ધો, ભાસિતપટિબદ્ધો ચ વિઞ્ઞાયતીતિ પરિયાયતો, સેસં સકસકભાવવસેનેવ વિઞ્ઞાયતીતિ નિપ્પરિયાયતોવ અત્થો નામ. તત્થ પરિયાયત્થો સુત્તન્તભાજનીયવસેન વુત્તો, નિપ્પરિયાયત્થો અભિધમ્મભાજનીયવસેનાતિ દટ્ઠબ્બં. ભાસિતન્તિ પાળિધમ્મમાહ. સેસં અત્થપઞ્ચકેસુ વુત્તનયેન યથારહં યોજેત્વા વેદિતબ્બં.

એત્થ ચ નિબ્બાનં પત્તબ્બો અત્થો, ભાસિતત્થો ઞાપેતબ્બો અત્થો, ઇતરો નિબ્બત્તેતબ્બો અત્થોતિ તિવિધો હોતિ અત્થો. મગ્ગો સમ્પાપકો હેતુ, ભાસિતં ઞાપકો હેતુ, ઇતરં નિબ્બત્તકો હેતૂતિ એવં તિવિધો હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. કિરિયાધમ્માનઞ્ચેત્થ અવિપાકતાય ધમ્મભાવો ન વુત્તો. યદિ એવં વિપાકા ન હોન્તીતિ અત્થભાવો ન વત્તબ્બો? ન, પચ્ચયુપ્પન્નભાવતો. એવં સતિ કુસલાકુસલાનમ્પિ પચ્ચયુપ્પન્નત્તા અત્થભાવો આપજ્જતિ? નાયં દોસો અપ્પટિસિદ્ધત્તા. વિપાકસ્સ પન પધાનહેતુતાય પાકટભાવતો ધમ્મભાવો એવ તેસં વુત્તો, કિરિયાનં પચ્ચયભાવા ધમ્મભાવો આપજ્જતીતિ ચે? નાયં દોસો અપ્પટિસિદ્ધત્તા. કમ્મફલસમ્બન્ધસ્સ પન હેતુભાવાભાવતો ધમ્મભાવો ન યુત્તોતિ. અપિચ ‘‘અયં ઇમસ્સ પચ્ચયો, અયં પચ્ચયુપ્પન્નો’’તિ એવં ભેદમકત્વા કેવલં કુસલાકુસલે વિપાકકિરિયધમ્મે ચ પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ ધમ્મત્થપટિસમ્ભિદા ન હોન્તીતિ તેસં અત્થધમ્મતા વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બં.

૧૧૮૯. સભાવનિરુત્તીતિ અવિપરીતનિરુત્તિ, અવિપરીતનિરુત્તીતિ તસ્સ તસ્સ અત્થસ્સ બોધને સબ્બકાલં પટિનિયતસમ્બન્ધો અબ્યભિચારવોહારો માગધભાસાતિ વુત્તં હોતિ. સા હિ સબ્બકાલં પટિનિયતસમ્બન્ધો, ઇતરા ભાસા પન કાલન્તરેન પરિવત્તન્તિ. અત્થતો પનેસા નામપઞ્ઞત્તીતિ આચરિયા. યથાહુ –

‘‘નિરુત્તિ માગધા ભાસા, અત્થતો નામસમ્મુતી’’તિ.

અપરે પન – યદિ સભાવનિરુત્તિ પઞ્ઞત્તિસભાવા, એવં સતિ પઞ્ઞત્તિ અભિલપિતબ્બા, ન વચનન્તિ આપજ્જતિ, એવઞ્ચ સતિ ‘‘તત્ર ધમ્મનિરુત્તાભિલાપે ઞાણં નિરુત્તિપટિસમ્ભિદા’’તિ ઇદં ન સક્કા વત્તું, અભિલપિતબ્બોતિ અભિલાપો. ન હિ વચનતો અઞ્ઞં અભિલપિતબ્બં ઉચ્ચારેતબ્બં અત્થિ, અથ ફસ્સાદિવચનેહિ બોધેતબ્બં અભિલપિતબ્બં, એવઞ્ચ સતિ અત્થધમ્માનમ્પિ બોધેતબ્બત્તા તેસમ્પિ નિરુત્તિભાવો આપજ્જતિ, અપિચ અટ્ઠકથાયં ‘‘ફસ્સોતિ ચ સભાવનિરુત્તિ, ફસ્સા ફસ્સન્તિ ન સભાવનિરુત્તી’’તિ (વિભ. અટ્ઠ. ૭૧૮) વચનતો વિઞ્ઞત્તિવિકારસહિતો સદ્દો નિરુત્તીતિ દસ્સિતમેવ, ‘‘તં સભાવનિરુત્તિસદ્દં આરમ્મણં કત્વા પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ તસ્મિં સભાવનિરુત્તાભિલાપે પભેદગતં ઞાણં નિરુત્તિપટિસમ્ભિદા, એવમયં નિરુત્તિપટિસમ્ભિદા સદ્દારમ્મણા નામ જાતા, ન પઞ્ઞત્તિઆરમ્મણા’’તિ ચ અટ્ઠકથાયં (વિભ. અટ્ઠ. ૭૧૮) વુત્તત્તા નિરુત્તિસદ્દારમ્મણાય સોતવિઞ્ઞાણવીથિયા પરતો મનોદ્વારે નિરુત્તિપટિસમ્ભિદા પવત્તતિ, એવઞ્ચ કત્વા ‘‘નિરુત્તિપટિસમ્ભિદા પરિત્તારમ્મણા’’તિ વચનં ઉપપન્નં હોતીતિ વદન્તિ. આચરિયજોતિપાલત્થેરાદયો પનાહુ – ‘‘નિરુત્તિપટિસમ્ભિદા પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણા’’તિ વચનં પચ્ચુપ્પન્નં સદ્દં ગહેત્વા પચ્છાજાનનં સન્ધાય વુત્તં, એવઞ્ચ સતિ અઞ્ઞસ્મિં પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણે અઞ્ઞં પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણન્તિ વુત્તન્તિ આપજ્જતિ, યથા પન દિબ્બસોતઞાણં મનુસ્સાદિસદ્દભેદનિચ્છયસ્સ પચ્ચયભૂતં તંતંસદ્દવિભાવકં, એવં સભાવાસભાવનિરુત્તિનિચ્છયસ્સ પચ્ચયભૂતં પચ્ચુપ્પન્નસભાવનિરુત્તિસદ્દારમ્મણં તંવિભાવકં ઞાણં નિરુત્તિપટિસમ્ભિદાતિ વુચ્ચમાને ન કોચિ પાળિવિરોધો, તં સભાવનિરુત્તિસદ્દં આરમ્મણં કત્વા પચ્ચવેક્ખન્તસ્સાતિ ચ પચ્ચુપ્પન્નસદ્દારમ્મણપચ્ચવેક્ખણં પવત્તેન્તસ્સાતિ ન ન સક્કા વત્તું. તમ્પિ હિ ઞાણં સભાવનિરુત્તિં વિભાવેન્તમેવ તંતંસદ્દપચ્ચવેક્ખણાનન્તરં તંતંપભેદનિચ્છયસ્સ હેતુભાવતો નિરુત્તિં ભિન્દન્તં પટિવિજ્ઝન્તમેવ ઉપ્પજ્જતીતિ ચ પભેદગતમ્પિ હોતીતિ.

૧૧૯૦. તિવિધન્તિ ઇદં હેટ્ઠા વિભાવિતનયમેવાતિ. પચ્ચવેક્ખતોતિ ઇમાનિ ઞાણાનિ ઇદમત્થજોતકાનીતિ અસમ્મોહવસેન પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ. નનુ ચ તીણિ ઞાણાનિપિ અત્થધમ્મસભાવં નાતિવત્તન્તીતિ ઞાણેસુ ઞાણં અત્થપટિસમ્ભિદા, ધમ્મપટિસમ્ભિદા ચ હોતિ, કસ્મા પન ‘‘તેસુ…પે… મત’’ન્તિ વિસું વુત્તન્તિ? સારમ્મણેસુ તીસુ ઞાણેસુ પવત્તઞાણસ્સ અધિપ્પેતત્તા. યઞ્હિ ઞાણારમ્મણં ઞાણં તસ્સ આરમ્મણમ્પિ અસમ્મોહવસેન પટિવિજ્ઝન્તમેવ પવત્તતિ, તં ઇધ પટિભાનપટિસમ્ભિદા નામ. એવઞ્ચ કત્વા વુત્તં ‘‘ઇમાનિ ઞાણાનિ ઇદમત્થજોતકાની’’તિ. ઞાણમત્તારમ્મણં પન ઞાણં અત્થપટિસમ્ભિદાયેવ. એત્થ ચ કિઞ્ચાપિ અયં પટિસમ્ભિદા સારમ્મણેસુ ઞાણેસુ પવત્તતિ, આરમ્મણાનં પન પભેદં હેટ્ઠા ઞાણત્તયમેવ વિભાવેતિ. યથા કિં? યથા ધમ્મદેસનાય અસમત્થો બહુસ્સુતો કિઞ્ચાપિ ધમ્મકથિકેન કથેતબ્બં ધમ્મં જાનાતિ, દેસના પન ધમ્મકથિકસ્સેવ વિસયોતિ, એવંસમ્પદમિદં દટ્ઠબ્બં. ઇમાસુ પન પચ્છિમાનં તિસ્સન્નં સેખાસેખમગ્ગક્ખણે અસમ્મોહવસેન પટિવેધો હોતિ, અત્થપટિસમ્ભિદાય આરમ્મણકરણવસેનપિ. તથા હિ સા મગ્ગફલસભાવાપિ હોતિ. એવઞ્ચ કત્વા સા લોકિયલોકુત્તરા, સેસા તિસ્સો લોકિયાવ. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘લાભો તાસમસમ્મોહા, સેખાસેખપથક્ખણે;

અત્થપઞ્ઞા યથાલમ્બા, સા દ્વિધાઞ્ઞા તુ સાસવા’’તિ.

૧૧૯૧. ઇમા પન ચતસ્સો પટિસમ્ભિદા પઞ્ચહિ આકારેહિ વિસદભાવં ગચ્છન્તીતિ દસ્સેતું ‘‘પરિયત્તી’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ પરિયત્તિ નામ બુદ્ધવચનસ્સ પરિયાપુણનં, પાળિઅટ્ઠકથાસુ ગણ્ઠિપદઅત્થપદવિનિચ્છયકથા પરિપુચ્છા પરિતો સબ્બતો ઞાતું પુચ્છાતિ કત્વા. સવનં સક્કચ્ચં અટ્ઠિં કત્વા સોતવિઞ્ઞાણવસેન ગહણં, અધિગમો મગ્ગુપ્પત્તિ. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘અધિગમો નામ અરહત્તમગ્ગુપ્પત્તી’’તિ (વિભ. અટ્ઠ. ૭૧૮) વુત્તં. તં સેખભૂમિયં પભેદગમનં અપ્પવિસયં, અસેખભૂમિયં બહુવિસયન્તિ કત્વા વુત્તં. સાતિસયં વા અધિગમનં સન્ધાયેવ વુત્તં. સેખેન પત્તાનમ્પિ હિ ઇમાસં અરહત્તપ્પત્તિયા વિસદભાવાધિગમોતિ. પુબ્બયોગો વિય પન અરહત્તપ્પત્તિ અરહતોપિ પટિસમ્ભિદાવિસદતાય પચ્ચયો ન ન હોતીતિ પઞ્ચન્નમ્પિ યથાયોગં સેક્ખાસેક્ખપટિસમ્ભિદાવિસદતાય કારણતા યોજેતબ્બા. પુબ્બયોગો નામ પુબ્બબુદ્ધાનં સાસને ગતપચ્ચાગતિકભાવેન યાવ અનુલોમગોત્રભુસમીપં, તાવ વિપસ્સનાભિયોગો. અધિગમપુબ્બયોગા ચેત્થ અનુપ્પન્નં ઉપ્પાદેન્તિ, ઉપ્પન્નઞ્ચ વિસદં કરોન્તિ, સેસાનિ પન સુવિસદભાવસ્સેવ પચ્ચયાતિ દટ્ઠબ્બં.

૧૧૯૨-૪. એવં એકવિધાદિવસેન પઞ્ઞાય પભેદં દસ્સેત્વા ઇદાનિ ભાવનાવિધાનં વિભાવેતું ‘‘કથં ભાવેતબ્બા’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ યસ્મા ઇમાય પઞ્ઞાય ખન્ધાદયો ધમ્મા ભૂમિ, સીલવિસુદ્ધિ ચેવ ચિત્તવિસુદ્ધિ ચાતિ ઇમા દ્વે વિસુદ્ધિયો મૂલં, દિટ્ઠિવિસુદ્ધિ કઙ્ખાવિતરણવિસુદ્ધિ મગ્ગામગ્ગઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધીતિ ઇમા પઞ્ચ વિસુદ્ધિયો સરીરં, તસ્મા તેસુ ભૂમિભૂતેસુ ધમ્મેસુ ઉગ્ગહપરિપુચ્છાવસેન ઞાણપરિચયં કત્વા મૂલભૂતા દ્વે વિસુદ્ધિયો સમ્પાદેત્વા સરીરભૂતા પઞ્ચ વિસુદ્ધિયો સમ્પાદેન્તેન ભાવેતબ્બાતિ દસ્સેતું ‘‘ખન્ધાદીસૂ’’તિઆદિ આરદ્ધં. ખન્ધાદીસૂતિ ખન્ધાયતનધાતુઇન્દ્રિયપટિચ્ચસમુપ્પાદાદિભેદેસુ. ભૂમિભૂતેસુ ચાતિ લક્ખણાદિગ્ગહણવસેન ઞાણસ્સ પવત્તિટ્ઠાનભૂતેસુ. સીલં ચિત્તવિસુદ્ધિન્તિ મૂલભૂતં સીલવિસુદ્ધિં, ચિત્તવિસુદ્ધિઞ્ચ. સતિ હિ સીલવિસુદ્ધિયં, ચિત્તવિસુદ્ધિયઞ્ચ અયં પઞ્ઞા મૂલજાતા નામ હોતિ, નાસતીતિ. દિટ્ઠિવિસુદ્ધાદયો પઞ્ચાતિ ઉપબ્રૂહેતબ્બત્તા સરીરભૂતા દિટ્ઠિવિસુદ્ધિઆદયો પઞ્ચ. ઇમિસ્સા હિ પઞ્ઞાય સન્તાનવસેન પવત્તમાનાય પાદપાણિસીસટ્ઠાનિયા દિટ્ઠિવિસુદ્ધિઆદયો ઇમા પઞ્ચ વિસુદ્ધિયો અવયવેન સમુદાયૂપલક્ખણનયેન સરીરન્તિ વેદિતબ્બા. તાય પઞ્ઞાયાતિ ઉગ્ગહપરિપુચ્છાદિવસેન ખન્ધાદીસુ ધમ્મેસુ પવત્તપઞ્ઞાય. જનનાદિતોતિ જાતિજરામરણાદીહિ.

૧૧૯૫-૬. ‘‘ભાવેતબ્બા’’તિ વત્વા ઇદાનિ યસ્મા ખન્ધાદિભૂમીસુ સીલવિસુદ્ધિચિત્તવિસુદ્ધિસઙ્ખાતેહિ મૂલેહિ સુપ્પતિટ્ઠિતેન પઞ્ચવિસુદ્ધિસઙ્ખાતસરીરસ્સ વડ્ઢનેનેવ પઞ્ઞાવડ્ઢના નામ હોતિ, તસ્મા વિપસ્સનાપઞ્ઞાય ભૂમિભૂતેસુ ખન્ધાદીસુ એકદેસદસ્સનત્થં ‘‘રૂપઞ્ચા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થાતિ તેસુ પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ. યં કિઞ્ચીતિ અનવસેસપરિયાદાનં. અતીતાનાગતાદિકન્તિઆદિના પન તદેવ એકાદસસુ ઓકાસેસુ પક્ખિપિત્વા દસ્સેતિ. આદિ-ગ્ગહણેન પચ્ચુપ્પન્નસ્સ ગહણં.

૧૧૯૭-૧૨૦૦. હીનન્તિઆદીસુ અકુસલકમ્મસમુટ્ઠાનતાય હીનં, કુસલકમ્મસમુટ્ઠાનતાય પણીતં. અકુસલવિપાકુપ્પત્તિહેતુભૂતતાય વા હીનં, વિપરિયાયેન પણીતં. દુપ્પરિગ્ગહભૂતસુખુમરૂપાદિવસેન દૂરં, ઇતરવસેન સન્તિકન્તિઆદિના અત્થો વેદિતબ્બો. સબ્બં તં એકતો કત્વાતિ અતીતાદિવિભાગભિન્નં સબ્બં તં રૂપરાસિવસેન બુદ્ધિયા એકજ્ઝં ગહેત્વા ‘‘મહાઉદકક્ખન્ધો’’તિઆદીસુ વિય ‘‘રાસટ્ઠેન રૂપક્ખન્ધો’’તિ વુચ્ચતિ. સુત્તેપિ હિ વુત્તં ‘‘તદેકજ્ઝં અભિસંયૂહિત્વા અભિસઙ્ખિપિત્વા’’તિ. વેદનાક્ખન્ધોતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. એકેકેસુ પન વેદનાદીસુ ‘‘સમુદ્દો મયા દિટ્ઠો’’તિઆદીસુ વિય સમુદાયવોહારસ્સ અવયવેપિ દિસ્સનતો ખન્ધ-સદ્દો રુળ્હીવસેન પવત્તતીતિ દટ્ઠબ્બં. યં તં કિઞ્ચિ વેદયિતલક્ખણન્તિ સમ્બન્ધો. વેદનાક્ખન્ધોયેવ વેદનાક્ખન્ધતા. વેદનાય અતીતાદિવિભાગે વિત્થારકથા વિસુદ્ધિમગ્ગતો (વિસુદ્ધિ. ૨.૪૯૭ આદયો) ગહેતબ્બા. અભિસઙ્ખારલક્ખણન્તિ સઙ્ખારક્ખન્ધસ્સ ચેતનાપધાનતાય એવં વુત્તં, સમ્પયુત્તધમ્મે આરમ્મણે રાસિકરણલક્ખણં સમ્પિણ્ડનલક્ખણન્તિ વુત્તં હોતિ. અથ વા ‘‘સઙ્ખતમભિસઙ્ખરોન્તી’’તિ (સં. નિ. ૩.૭૯) વુત્તત્તા યથા અત્તનો ફલસઙ્ખતં સમ્મદેવ નિપ્ફન્નં હોતિ, એવં અભિસઙ્ખરણસભાવન્તિ અત્થો. અયં પન કુસલાકુસલચેતનાય વસેન વટ્ટતિ.

૧૨૦૨-૫. એવં વિપસ્સનાપઞ્ઞાય ભૂમિભૂતે ધમ્મે એકદેસતો દસ્સેત્વા ઇદાનિ સીલચિત્તવિસુદ્ધીનં હેટ્ઠા વુત્તત્તા તા અવત્વા ઇદં પઞ્ઞાભાવનાય આદિભૂતં દિટ્ઠિવિસુદ્ધિં દસ્સેતું ‘‘ચત્તારો ચ મહાભૂતા’’તિઆદિ આરદ્ધં. તં સમ્પાદેતુકામેન ચ યોગાવચરેન ચતુધાતુવવત્થાનવસેન વા દ્વાદસાયતનવસેન વા પઞ્ચક્ખન્ધવસેન વા ઉભિન્નં સઙ્ખેપકોટ્ઠાસાનં વસેન વા પટિલદ્ધજ્ઝાનવસેન વા નામરૂપસ્સ વવત્થાપેતબ્બભાવેપિ તેન તેન મુખેન વવત્થાનપ્પકાસનસ્સ અતિપપઞ્ચાવહત્તા યથાધિગતક્ખન્ધવસેનેવ ઇધ વવત્થાનં દસ્સિતં. એકાસીતિયા ચિત્તેનાતિ એકાસીતિયા લોકિયચિત્તેન. લોકુત્તરચિત્તાનિ પન નેવ સુક્ખવિપસ્સકસ્સ, ન સમથયાનિકસ્સ પરિગ્ગહં ગચ્છન્તિ અનધિગતત્તા. ચત્તારોરૂપિનો ખન્ધેતિ ચત્તારો અરૂપિનો ખન્ધે. સીતુણ્હાદિવિરોધિપચ્ચયસમવાયે વિકારાપજ્જનતો રૂપં રુપ્પનલક્ખણં. આરમ્મણાભિમુખં નમનતો નામં નમનલક્ખણં. પરિગણ્હતીતિ પરિચ્છેદકારિકાય પઞ્ઞાય પરિચ્છિન્દિત્વા ગણ્હાતિ.

૧૨૦૬-૯. તાલસ્સ કન્દં તુ યમકન્તિ દ્વીહિ બીજેહિ નિબ્બત્તિતં એકીભૂતં યમકતાલકન્દં. તઞ્હિ યમકં ભિન્નસન્તાનમ્પિ અભિન્નં વિય ઉપટ્ઠાતિ, એવં રૂપારૂપધમ્માતિ. નામઞ્ચ રૂપઞ્ચાતિ એતેનેવ તસ્સ દુવિધભાવે સિદ્ધે ‘‘દ્વિધા વવત્થપેતી’’તિ ઇદં નામરૂપવિનિમુત્તસ્સ અઞ્ઞસ્સ અભાવદસ્સનત્થં. તેનેવાહ ‘‘નામતો રૂપતો’’તિઆદિ. નામરૂપમત્તતાય અવિનિચ્છિતત્તા, સન્તાનાદિઘનભેદસ્સ ચ અકતત્તા અભિનિવેસેન વિના સમૂહેકત્તગ્ગહણવસેન ‘‘સત્તો’’તિ પવત્તો સમ્મોહો સત્તસમ્મોહો, તસ્સ ઘાતત્થં વિક્ખમ્ભનત્થં. બહુસુત્તવસેનાતિ ‘‘યથા હી’’તિઆદિના ઇધ દસ્સિતાનં, અઞ્ઞેસઞ્ચ ‘‘રૂપઞ્ચ હિદં, મહાલિ, અત્તા અભવિસ્સ, નયિદં રૂપં આબાધાય સંવત્તેય્યા’’તિ (મહાવ. ૨૦; સં. નિ. ૩.૫૯) એવમાદીનં સમ્બહુલાનં સુત્તન્તાનં વસેન. તન્તિ તં નામરૂપં.

૧૨૧૦-૨. અઙ્ગસમ્ભારાતિ અઙ્ગસમ્ભારહેતુ તન્નિમિત્તં અમુઞ્ચિત્વા સતિ એવ તસ્મિન્તિ અત્થો. સદ્દોતિ વોહારો. ખન્ધેસૂતિ પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ સન્તેસુ તે અમુઞ્ચિત્વાવ સત્તોતિ સમ્મુતિ વોહારો. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા અક્ખચક્કપઞ્જરઈસાદીસુ અઙ્ગસમ્ભારેસુ એકેનાકારેન એકજ્ઝં રાસિ હુત્વા સણ્ઠિતેસુ ‘‘રથો’’તિ વોહારમત્તં હોતિ, પરમત્થતો પન એકેકસ્મિં અઙ્ગે ઉપપરિક્ખિયમાને રથો નામ નત્થિ, એવમેવ ઉપાદાનક્ખન્ધસઙ્ખાતેસુ રૂપારૂપધમ્મેસુ સન્તાનવસેન પવત્તમાનેસુ ‘‘સત્તો’’તિ વા ‘‘પુગ્ગલો’’તિ વા ‘‘જીવો’’તિ વા વોહારમત્તં, પરમત્થતો પન એકેકસ્મિં ધમ્મે ઉપપરિક્ખિયમાને ‘‘અસ્મી’’તિ વા ‘‘અહ’’ન્તિ વા ગાહસ્સ વત્થુભૂતો સત્તો નામ નત્થિ, કેવલં નામરૂપમત્તમેવ અત્થીતિ. એવં પસ્સતો હિ દસ્સનં યથાભૂતદસ્સનં નામ હોતિ, યં દિટ્ઠિવિસુદ્ધીતિ વુચ્ચતિ. સચે કોચિ સત્તો નામ નત્થિ, કથઞ્ચરહિ નામરૂપમત્તે ગમનાદિઅત્થકિચ્ચસિદ્ધતા હોતીતિ અનુયોગં સન્ધાયાહ ‘‘યથાપી’’તિઆદિ. અયં પનેત્થ સઙ્ખેપત્થો – યથા દારુમયં યન્તં નિજ્જીવં જીવવિરહિતં અબ્ભન્તરે વત્તમાનસ્સ જીવસ્સ અભાવતો તતોયેવ નિરીહકં નિબ્યાપારં, અથ ચ પન દારુરજ્જુસમાયોગે પચ્ચયવિસેસવસેન તં દારુયન્તં ગચ્છતિપિ તિટ્ઠતિપિ, સજીવં સબ્યાપારં વિય ગમનાદિકિચ્ચં સાધેન્તમિવ ખાયતિ, તથા ઇદં નામરૂપમ્પિ કિઞ્ચાપિ નિજ્જીવં નિરીહકઞ્ચ, અથ ચ પન અઞ્ઞમઞ્ઞસઙ્ખતપચ્ચયવિસેસસ્સ સમાયોગે સજીવં સબ્યાપારં ગચ્છન્તં તિટ્ઠન્તઞ્ચ ખાયતીતિ.

૧૨૧૩. સચ્ચતોતિ ભૂતતો, પરમત્થતોતિ વુત્તં હોતિ. ઇદં નામરૂપં અભિસઙ્ખતં યન્તમિવ સુઞ્ઞં જીવાદિના. પચ્ચયેહિ અભિસઙ્ખતં ઇદં નામરૂપં યન્તમિવ સુઞ્ઞન્તિ વા સમ્બન્ધો. દુક્ખસ્સ પુઞ્જોતિ નિચ્ચાતુરતાય દુક્ખસ્સ રાસિ. તિણકટ્ઠસાદિસોતિ અત્તસુઞ્ઞતાય તિણકટ્ઠસમો.

૧૨૧૫. યમકન્તિ યુગળં. સો ચ યમકભાવો અઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સિતભાવેનાતિ આહ ‘‘ઉભો અઞ્ઞોઞ્ઞનિસ્સિતા’’તિ. તતો એવ એકસ્મિં ભિજ્જમાનસ્મિં ઉભો ભિજ્જન્તિ. ન હિ કદાચિ પઞ્ચવોકારભવે મરણવસેન રૂપે નિરુજ્ઝન્તે અરૂપં અનિરુજ્ઝન્તં, અરૂપે વા નિરુજ્ઝન્તે રૂપં અનિરુજ્ઝન્તં અત્થિ. એકવોકારભવચતુવોકારભવેસુ પન તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞં અનિસ્સાય પવત્તિયા કારણં હેટ્ઠા વુત્તમેવાતિ. સો પનાયં ભઙ્ગો પચ્ચયવસેનેવ, પચ્ચયનિરોધેનેવ નામરૂપનિરોધોતિ અત્થો. પચ્ચયાતિ પચ્ચયભૂતા, અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ પચ્ચયા હોન્તાપિ એકસ્મિં ભિજ્જમાનસ્મિં ઉભો ભિજ્જન્તિયેવાતિ અત્થો.

૧૨૧૬-૯. નિત્તેજન્તિ તેજહીનં આનુભાવવિરહિતં. યત્થ પન તં નિત્તેજં, તં દસ્સેતું ‘‘ન બ્યાહરતી’’તિઆદિ વુત્તં. ન હિ અઞ્ઞથા સદ્દહનુસ્સાહનાદીસુ નામં નિત્તેજન્તિ સક્કા વત્તું, નાપિ રૂપં સન્ધારણાબન્ધનાદીસુ. તેનેવ હિ ‘‘તથા રૂપમ્પિ નિત્તેજ’’ન્તિ વત્વા ‘‘ભુઞ્જામીતિ…પે… ન વિજ્જતી’’તિ વુત્તં.

૧૨૨૦-૧. નામં નિસ્સાયાતિઆદિના બ્યતિરેકવસેનપિ નામરૂપાનં નિત્તેજતંયેવ વિભાવેતિ. રૂપઞ્હિ ગમનાદિકિરિયાસુ નામં નિસ્સાય પવત્તતિ, નામં દસ્સનાદિકિરિયાસુ રૂપં નિસ્સાય. અઞ્ઞમઞ્ઞં સન્નિસ્સાય ચસ્સ અત્તકિચ્ચસિદ્ધિપિ પચ્ચેકં અસમત્થતં વિભાવેતિ. તથા હિ નામરૂપસ્સ અત્તસુઞ્ઞતા, નિબ્યાપારતા ચ સુટ્ઠુતરં પાકટા હોન્તીતિ. કથં પન પચ્ચેકં અસમત્થાનં સમુદિતભાવે સતિ સમત્થતા હોતિ અસામગ્ગિયં અહેતૂનં સામગ્ગિયમ્પિ અહેતુકભાવાપત્તિતો. ન હિ પચ્ચેકં દટ્ઠું અસક્કોન્તાનં સતમ્પિ સહસ્સમ્પિ સમુદિતં દટ્ઠું સક્કોતીતિ ચોદનં હદયે કત્વા આહ ‘‘ઇમસ્સ પના’’તિઆદિ. ઉપમાયપિ હિ અસિદ્ધો અત્થો સાધેતબ્બો. તેનેવાહ ‘‘ઉપમં તે કરિસ્સામિ, ઉપમાયપિ ઇધેકચ્ચે વિઞ્ઞૂ પુરિસા ભાસિતસ્સ અત્થં જાનન્તી’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૫૮; અ. નિ. ૮.૮; ૧૦.૯૫; જા. ૨.૧૯.૨૪). અયં પનેત્થ જચ્ચન્ધપીઠસપ્પીનં ઉપમા – યથા જચ્ચન્ધો ચ પીઠસપ્પી ચ દિસા પક્કમિતુકામા અસ્સુ. જચ્ચન્ધો પીઠસપ્પિં એવમાહ ‘‘અહં ખો, ભણે, સક્કોમિ પાદેહિ પાદકરણીયં કાતું, નત્થિ ચ મે ચક્ખૂનિ, યેહિ સમં વિસમં પસ્સેય્ય’’ન્તિ. પીઠસપ્પી જચ્ચન્ધં એવમાહ ‘‘અહં ખો, ભણે, સક્કોમિ ચક્ખુના ચક્ખુકરણીયં કાતું, નત્થિ ચ મે પાદા, યેહિ અભિક્કમેય્યં પટિક્કમેય્યં વા’’તિ. સો તુટ્ઠહટ્ઠો જચ્ચન્ધો પીઠસપ્પિં અંસકૂટં આરોપેસિ, પીઠસપ્પી જચ્ચન્ધસ્સ અંસકૂટે નિસીદિત્વા એવમાહ ‘‘વામં મુઞ્ચ, દક્ખિણં ગણ્હ, દક્ખિણં મુઞ્ચ, વામં ગણ્હા’’તિ. તત્થ જચ્ચન્ધોપિ નિત્તેજો દુબ્બલો ન સકેન બલેન ગચ્છતિ, તથેવ પીઠસપ્પી ન સકેન બલેન ગચ્છતિ, ન ચ તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞં નિસ્સાય ગમનં ન પવત્તતિ, એવમેવ નામમ્પિ નિત્તેજં ન સકેન તેજેન ઉપ્પજ્જતિ, ન તાસુ તાસુ કિરિયાસુ પવત્તતિ, રૂપમ્પિ નિત્તેજં ન સકેન તેજેન ઉપ્પજ્જતિ, ન તાસુ તાસુ કિરિયાસુ પવત્તતિ, ન ચ તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞં નિસ્સાય ઉપ્પત્તિ વા પવત્તિ વા ન હોતીતિ. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘ન સકેન બલેન જાયરે,

નોપિ સકેન બલેન તિટ્ઠરે;

પરધમ્મવસાનુવત્તિનો,

જાયરે સઙ્ખતા અત્તદુબ્બલા.

‘‘પરપચ્ચયતો ચ જાયરે, પરઆરમ્મણતો સમુટ્ઠિતા;

આરમ્મણપચ્ચયેહિ ચ, પરધમ્મેહિ ચિમે પભાવિતા’’તિ. (વિસુદ્ધિ. ૨.૬૭૭);

૧૨૨૨-૩. ઇદાનિ નાવાયન્તિકૂપમાયપિ નામરૂપાનં અવસવત્તિતં વિભાવેતું ‘‘યથા હી’’તિઆદિગાથાદ્વયં વુત્તં. તત્થ નિસ્સાયાતિ પતિટ્ઠાય. યન્તીતિ ગચ્છન્તિ. મનુસ્સે નિસ્સાયાતિ નેતુભૂતે નિયામકકમ્મકરાદિમનુસ્સે અપસ્સાય. ન હિ તેસં અરણગ્ગહણલઙ્કારસણ્ઠાપનઉદકસિઞ્ચનાદિકિરિયાય વિના નાવા ઇચ્છિતદેસં પાપુણાતિ, યથા પન ઉભોપિ અઞ્ઞમઞ્ઞં નિસ્સાય અણ્ણવે ગચ્છન્તિ, એવં નામઞ્ચ રૂપઞ્ચ ઉભો અઞ્ઞમઞ્ઞં નિસ્સિતા પવત્તન્તીતિ અધિપ્પાયો.

૧૨૨૪. સત્તસઞ્ઞં વિનોદેત્વાતિ યથાવુત્તનયેહિ અનાદિકાલભાવિતં ખન્ધપઞ્ચકે સત્તગ્ગાહં વિક્ખમ્ભેત્વા. નામ…પે… વુચ્ચતીતિ ‘‘ઇદં નામં, એત્તકં નામં, ન ઇતો ભિય્યો. ઇદં રૂપં, એત્તકં રૂપં, ન ઇતો ભિય્યો’’તિ ચ એવં સબ્બાકારેન તેસં લક્ખણસલ્લક્ખણમુખેન તમત્થભાવદસ્સનં એતં અત્તદિટ્ઠિમલવિસોધનતો દિટ્ઠિવિસુદ્ધીતિ વુચ્ચતિ બુદ્ધાદીહીતિ અત્થો. ન કેવલઞ્ચેતં દિટ્ઠિવિસુદ્ધિયેવ વુચ્ચતિ, નામરૂપવવત્થાપનન્તિપિ એતસ્સેવ અધિવચનન્તિ વેદિતબ્બં. જાતિઆદિતોતિ જાતિજરાબ્યાધિઆદિતો દુક્ખતો. યથાહ ‘‘જાતિપિ દુક્ખા, જરાપિ દુક્ખા, બ્યાધિપિ દુક્ખો, મરણમ્પિ દુક્ખં, યમ્પિચ્છં ન લભતિ, તમ્પિ દુક્ખં, સંખિત્તેન પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા દુક્ખા’’તિ (મહાવ. ૧૪; સં. નિ. ૫.૧૦૮૧; પટિ. મ. ૨.૩૦). અન્તદ્વયન્તિ સસ્સતુચ્છેદસઙ્ખાતં અન્તદ્વયં. અથ વા સત્તસ્સ અચ્ચન્તં અત્થિભાવસઙ્ખાતં, તસ્સ નત્થિભાવસઙ્ખાતઞ્ચ અન્તદ્વયં. પરમત્થતો અનુપલબ્ભનતો હિ સત્તો અત્થીતિ વજ્જિતબ્બમેવ, લોકસઙ્કેતતોવ ઉપલબ્ભનતો નત્થીતિપિ વજ્જિતબ્બમેવાતિ. સુટ્ઠુતરં પરિસુદ્ધં કરોતીતિ સમ્બન્ધો. દિટ્ઠિગતાનિ મલાનીતિ દિટ્ઠિગતસઙ્ખાતાનિ મલાનિ. અસેસં નિસ્સેસતો નાસં વિનાસં વિક્ખમ્ભનં ઉપેન્તિ. તથા હેતં દિટ્ઠિમલવિસોધનતો દિટ્ઠિવિસુદ્ધીતિ વુચ્ચતિ.

ઇતિ અભિધમ્મત્થવિકાસિનિયા નામ

અભિધમ્માવતારસંવણ્ણનાય

દિટ્ઠિવિસુદ્ધિનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.