૧૭. સત્તરસમો પરિચ્છેદો

અભિઞ્ઞારમ્મણનિદ્દેસવણ્ણના

૧૧૦૪-૫. પઞ્ચ ઇદ્ધિવિધાદીનીતિ –

‘‘ઇદ્ધિવિધં દિબ્બસોતં, પરચિત્તવિજાનના;

પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિ, દિબ્બચક્ખૂતિ પઞ્ચધા’’તિ. –

એવમાગતા પઞ્ચ. સત્તાભિઞ્ઞા ઇમા પનાતિ અતીતંસઞાણસ્સ પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણે, મનોમયઞાણસ્સ ચ ઇદ્ધિવિધઞાણે અન્તોગધત્તા વુત્તં. અતીતંસઞાણં નામ પરેસં પચ્ચુપ્પન્નભવે યાવ પટિસન્ધિપરિયોસાનં પવત્તચિત્તારમ્મણં ઞાણં. મનોમયઞાણમ્પિ નામ મનોમયકાયાભિનિમ્માનાદિવસપ્પવત્તં ઇદ્ધિવિધઞાણં.

૧૧૦૬. ઇદાનિ ઇમેસં અભિઞ્ઞાઞાણાનં આરમ્મણવિનિચ્છયે અસમ્મોહત્થં તં દસ્સેતુમારભન્તો આહ ‘‘સત્તન્ન’’ન્તિઆદિ. ચત્તારો આરમ્મણત્તિકાતિ પરિત્તારમ્મણત્તિકો મગ્ગારમ્મણત્તિકો અતીતારમ્મણત્તિકો અજ્ઝત્તારમ્મણત્તિકોતિ ઇમે ચત્તારો આરમ્મણત્તિકા. એત્થાતિ ઇદં પચ્ચામસનં કિં તિકાનં, ઉદાહુ આરમ્મણાનન્તિ, કિઞ્ચેત્થ – યદિ તિકાનં, તદયુત્તં. ન હિ તિકેસુ અભિઞ્ઞાઞાણાનિ પવત્તન્તિ. અથ આરમ્મણાનં, તમ્પિ અયુત્તં. ન હિ અઞ્ઞં ઉદ્દિસિત્વા અઞ્ઞસ્સ પચ્ચામસનં યુત્તન્તિ. યથા ઇચ્છસિ, તથા હોતુ. ભવતુ તાવ તિકાનં, નનુ વુત્તં ‘‘તિકેસુ અભિઞ્ઞાઞાણાનિ નપ્પવત્તન્તી’’તિ? નાયં વિરોધો તિકવોહારેન આરમ્મણાનંયેવ ગય્હમાનત્તા. અથ વા પન હોતુ આરમ્મણાનં, નનુ વુત્તં ‘‘અઞ્ઞં ઉદ્દિસિત્વા અઞ્ઞસ્સ પચ્ચામસનં અયુત્ત’’ન્તિ. અયમ્પિ ન દોસો યથાવુત્તકારણેનેવાતિ.

૧૧૦૭-૧૦. પરિત્તાદીસુ સત્તસૂતિ અસતિપિ વત્થુભેદે ભૂમિકાલસન્તાનભેદવસેન ભિન્નેસુ પરિત્તમહગ્ગતઅતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નઅજ્ઝત્તબહિદ્ધારમ્મણવસેન સત્તસુ પરિત્તાદિઆરમ્મણવિભાગેસુ. ઇદ્ધિવિધઞાણસ્સ મગ્ગારમ્મણતાય અભાવતો ઇધ મગ્ગારમ્મણત્તિકો ન લબ્ભતિ. કાયં ચિત્તસન્નિસ્સિતં કત્વા અદિસ્સમાનેન કાયેન ગન્તુકામોતિ સમ્બન્ધો. ચિત્તસન્નિસ્સિતકરણઞ્ચ તં વિય કાયસ્સ અદિસ્સમાનસીઘગતિકતાવસેન તગ્ગતિકતાપાદનં. યથા ચિત્તં ન દિસ્સતિ સીઘગમનઞ્ચ, એવં કાયમ્પિ અદિસ્સમાનં, સીઘગમનઞ્ચ કત્વા યથિચ્છિતટ્ઠાનં ગન્તુકામોતિ અયઞ્હેત્થ અત્થો. ચિત્તવસેનાતિ મહગ્ગતચિત્તવસેન પરિણામેતીતિ પાઠસેસો. તેનાહ ‘‘તં મહગ્ગતે ચ ચિત્તસ્મિં સમારોપેતી’’તિ. પાદકજ્ઝાનઞ્હિ સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય ‘‘અયં કાયો ઇદં ચિત્તં વિય અદિસ્સમાનો, સીઘગમનો ચ હોતૂ’’તિ પરિકમ્મં કરોતિ, પરિકમ્મં પન કત્વા પુન સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય તથેવ પરિકમ્મં કરોન્તો કાયં ગહેત્વા મહગ્ગતે પાદકચિત્તે સમારોપેતિ, તગ્ગતિકં કરોતિ વિય, અદિસ્સમાનં, સીઘગમનઞ્ચ કરોતિ. તં પન સીઘગમનત્થં અભાવિતિદ્ધિપાદાનં વિય દન્ધં અપ્પવત્તિત્વા કતિપયચિત્તવારેહેવ ઇચ્છિતટ્ઠાનપ્પત્તિવસેન દટ્ઠબ્બં, ન એકચિત્તક્ખણેનેવ. ‘‘નાહં, ભિક્ખવે, અઞ્ઞં એકધમ્મમ્પિ સમનુપસ્સામિ, યં એવં લહુપરિવત્તં, યથયિદં, ભિક્ખવે, ચિત્ત’’ન્તિ (અ. નિ. ૧.૪૮) હિ એત્થ અઞ્ઞ-ગ્ગહણેનેવ રૂપધમ્માનં ગહિતત્તા ચિત્તક્ખણવસેન રૂપપ્પવત્તિ ન યુત્તા. યત્થ યત્થ ચ ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ, તત્થ તત્થેવ ભિજ્જન્તિ ચ, ન ચ ઇદ્ધિબલેન ધમ્માનં કેનચિ લક્ખણઞ્ઞથત્તં સક્કા કાતુન્તિ. ચિત્તવસેન રૂપકાયં પાદકજ્ઝાને સમારોપેન્તસ્સ કાયમેવ આરમ્મણન્તિ આહ ‘‘કાયારમ્મણતો’’તિ, કાયે વણ્ણારમ્મણતોતિ વુત્તં હોતિ. કાયસન્નિસ્સિતં કત્વા ચિત્તન્તિ એત્થ ન ચિત્તં કાયં વિય દન્ધં દિસ્સમાનં કરોતિ, કિન્તુ દન્ધદિસ્સમાનગતિકરણમત્તમેવાતિ દટ્ઠબ્બં.

૧૧૧૨-૩. અનાગતમતીતઞ્ચ કરોતિ વિસયં યદાતિ મહાધાતુનિધાને મહાકસ્સપત્થેરાદીનં વિય અનાગતં અધિટ્ઠહન્તાનં અનાગતં આરમ્મણં કરોતિ, કાયવસેન ચિત્તપરિણામનકાલે તદેવ ચિરનિરુદ્ધં પાદકજ્ઝાનં આરમ્મણં કરોન્તાનં અતીતં આરમ્મણં કરોતિ, તદા અતીતારમ્મણં, અનાગતગોચરઞ્ચ હોતિ, પચ્ચુપ્પન્નો ગોચરો પચ્ચુપ્પન્નસ્સ રૂપકાયસ્સ આરમ્મણકરણતો. હત્થિઆદયો અભિનિમ્મિનન્તસ્સાપિ હિ કિઞ્ચાપિ પરિકમ્મં અનાગતારમ્મણં હોતિ, અધિટ્ઠાનચિત્તં પન પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણમેવ. ઉપચારારમ્મણં વિય હિ પટિભાગનિમિત્તં તેન સહ પાતુભૂતમેવ તસ્સારમ્મણં હોતિ.

૧૧૧૪-૫. કાયં …પે… સિયાતિ અત્તનો કાયં ચિત્તવસેન પરિણામનકાલે અજ્ઝત્તસ્સ કાયસ્સ આરમ્મણકરણતો, અત્તનો ચિત્તં કાયવસેન પરિણામનકાલે ચિત્તસ્સ આરમ્મણકરણતો. વા-સદ્દેન અવુત્તસમુચ્ચયત્થેન ગહિતે અત્તનો કુમારવણ્ણાદિઅભિનિમ્માનકાલે કાયસ્સ આરમ્મણકરણતો ચ અજ્ઝત્તારમ્મણં સિયા. બહિદ્ધા રૂપદસ્સનેતિ બહિદ્ધા હત્થિઅસ્સાદિરૂપદસ્સનકાલે.

૧૧૧૬-૮. પચ્ચુપ્પન્ને પરિત્તે ચાતિ સરૂપવિભાવનમેતં. દિબ્બસોતસ્સ હિ પચ્ચુપ્પન્નોવ સદ્દો આરમ્મણં હોતિ, સો ચ સભાવતો પરિત્તોવ. કુચ્છિસદ્દસ્સાતિ કુચ્છિયં વાતસદ્દસ્સ. તત્થ પાણકસદ્દસ્સ પન સવને બહિદ્ધારમ્મણમેવ. વસિતાપત્તસ્સ અત્તનો વિતક્કવિપ્ફારસદ્દસવનેપિ અજ્ઝત્તારમ્મણન્તિ વદન્તિ, તં પન એકાદસભવઙ્ગચિત્તતો ઉપરિ ભવઙ્ગં પવત્તિતુમદત્વા ભવઙ્ગતો વુટ્ઠાય આવજ્જનસમત્થતાવસેન વસિતાપત્તસ્સેવ યુજ્જતિ. ‘‘પરસ્સ ચ સદ્દસ્સા’’તિ સમ્બન્ધિતબ્બં. ન હિ પરસ્સ કુચ્છિસદ્દસવનેયેવ બહિદ્ધારમ્મણં હોતિ, અથ ખો પરસ્સ ચિત્તસમુટ્ઠાનસદ્દસવનેપીતિ.

૧૧૧૯-૨૨. પરિત્તાદીસૂતિ પરિત્તમહગ્ગતઅપ્પમાણમગ્ગઅતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નબહિદ્ધારમ્મણેસુ. પરિત્તાનન્તિ કામાવચરચિત્તાનં. મજ્ઝિમાનન્તિ પરિત્તઅપ્પમાણાનં મજ્ઝે ભવત્તા મજ્ઝિમસઙ્ખાતાનં રૂપારૂપાવચરચિત્તાનં. મજ્ઝેભવતા ચ દેસનાવસેન, ન સભાવવસેન. ચેતોપરિયઞાણં પરસ્સ ચિત્તમેવ જાનાતિ, અવસેસક્ખન્ધત્તયં પન ન જાનાતીતિ ઇમં મહાઅટ્ઠકથાવાદં સન્ધાયાહ ‘‘મગ્ગચિત્તસ્સ જાનને’’તિઆદિ. અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો – યસ્મા ચેતોપરિયઞાણં ચિત્તમેવ જાનાતિ, તસ્મા તં મગ્ગારમ્મણં ન હોતિ, મગ્ગસમ્પયુત્તચિત્તજાનનતો પન પરિયાયેન મગ્ગારમ્મણતા અટ્ઠકથાયં અનુઞ્ઞાતાતિ. પટ્ઠાને પન –

‘‘કુસલા ખન્ધા ઇદ્ધિવિધઞાણસ્સ ચેતોપરિયઞાણસ્સ પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણસ્સ યથાકમ્મૂપગઞાણસ્સ અનાગતંસઞાણસ્સ આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૦૪) –

વુત્તત્તા ચત્તારોપિ ખન્ધા ચેતોપરિયઞાણસ્સ આરમ્મણં હોન્તિ, તસ્મા નિપ્પરિયાયેનેવ મગ્ગારમ્મણતા લબ્ભતીતિ ઇદમેત્થ સઙ્ગહકારાનં સન્નિટ્ઠાનં.

૧૧૨૩-૫. અતીતસત્તદિવસબ્ભન્તરે, અનાગતસત્તદિવસબ્ભન્તરેયેવ ચ પવત્તં પરચિત્તં ચેતોપરિયઞાણં જાનાતિ, તતો પટ્ઠાય પન પટિસન્ધિપરિયોસાનં, ચુતિપરિયોસાનઞ્ચ પવત્તં અતીતંસઞાણસ્સ, અનાગતંસઞાણસ્સ ચ ગોચરન્તિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘અતીતે’’તિઆદિ. અતીતસ્સ, અનાગતસ્સ ચ પરચિત્તસ્સ જાનનં સમ્ભવતિ, પચ્ચુપ્પન્નસ્સ પન ન સમ્ભવતીતિ પુચ્છતિ ‘‘કથઞ્ચ પના’’તિઆદિ. ઇતરો યત્થ સમ્ભવતિ, તં દસ્સેતું પચ્ચુપ્પન્નં તાવ વિભજિત્વા દસ્સેન્તો ‘‘પચ્ચુપ્પન્નં તિધા વુત્ત’’ન્તિઆદિમાહ. ખણસન્તતિઅદ્ધતોતિ ખણપચ્ચુપ્પન્નં સન્તતિપચ્ચુપ્પન્નં અદ્ધાપચ્ચુપ્પન્નન્તિ એવં ખણસન્તતિઅદ્ધાવસેન તિધા વુત્તં.

૧૧૨૬. તિક્ખણસમ્પત્તન્તિ ઉપ્પાદટ્ઠિતિભઙ્ગવસેન ખણત્તયપરિયાપન્નં. પચ્ચુપ્પન્નખણાદિકન્તિ ખણ-સદ્દાદિકં પચ્ચુપ્પન્નં ખણપચ્ચુપ્પન્નન્તિ વુત્તં હોતિ. એકદ્વેસન્તતિવારપરિયાપન્નન્તિ એત્થ અન્ધકારે નિસીદિત્વા આલોકટ્ઠાનં ગતસ્સ ન ચ તાવ આરમ્મણં પાકટં હોતિ, યાવ પન તં પાકટં હોતિ, એત્થન્તરે પવત્તા રૂપસન્તતિ, અરૂપસન્તતિ વા ‘‘એકદ્વેસન્તતિવારા’’તિ વેદિતબ્બા. ‘‘આલોકટ્ઠાને વિચરિત્વા ઓવરકં પવિટ્ઠસ્સાપિ ન તાવ સહસા રૂપં પાકટં હોતિ, યાવ તં પાકટં હોતિ, પુબ્બેવ તત્થ નિસિન્નસ્સ વિય એત્થન્તરે એકદ્વેસન્તતિવારા વેદિતબ્બા. દૂરે ઠત્વા પન રજકાદીનં હત્થવિકારં, ઘણ્ટિભેરીઆદિઆકોટનહત્થવિકારઞ્ચ દિસ્વા ન પન તાવ સદ્દં સુણાતિ, યાવ પન તં સુણાતિ, એત્થન્તરે એકદ્વેસન્તતિવારા વેદિતબ્બા’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૨.૪૧૬) એવં તાવ મજ્ઝિમભાણકત્થેરા વદન્તિ.

સંયુત્તભાણકા પન ‘‘રૂપસન્તતિ અરૂપસન્તતીતિ દ્વે સન્તતિયો વત્વા ઉદકં અક્કમિત્વા ગતસ્સ યાવ તીરે અક્કન્તઉદકલેખા ન વિપ્પસીદતિ, અદ્ધાનતો આગતસ્સ યાવ કાયે ઉસુમભાવો ન વૂપસમ્મતિ, આતપા આગન્ત્વા ગબ્ભં પવિટ્ઠસ્સ યાવ અન્ધકારભાવો ન વિગચ્છતિ, અન્તોગબ્ભે કમ્મટ્ઠાનં મનસિકત્વા દિવા વાતપાનં વિવરિત્વા ઓલોકેન્તસ્સ યાવ અક્ખીનં ફન્દનભાવો ન વૂપસમ્મતિ, અયં રૂપસન્તતિ નામ. દ્વે તયો જવનવારા અરૂપસન્તતિ નામાતિ વત્વા તદુભયમ્પિ સન્તતિપચ્ચુપ્પન્નં નામા’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૨.૪૧૬) એવં એકમેવ સન્તતિવારં વદન્તિ. તત્થ મજ્ઝિમભાણકવાદે એકચ્ચસ્સ સીઘમ્પિ પાકટં હોતીતિ એકદ્વેસન્તતિવારાતિ એક-ગ્ગહણમ્પિ કતં. આચરિયધમ્મપાલત્થેરો પન ‘‘અતિપરિત્તસભાવઉતુઆદિસમુટ્ઠાના વા એકદ્વેસન્તતિવારા વેદિતબ્બા’’તિપિ (વિસુદ્ધિ. મહા. ૨.૪૧૬) આહ.

૧૧૨૭-૮. એકબ્ભવપરિચ્છિન્નન્તિ એકસ્મિં ભવે પટિસન્ધિચુતિવસેન પરિચ્છિન્નં એકભવપરિયાપન્નં ધમ્મજાતં. યં સન્ધાય વુત્તં ‘‘યો ચાવુસો મનો, યે ચ ધમ્મા, ઉભયમેતં પચ્ચુપ્પન્નં, તસ્મિં ચે પચ્ચુપ્પન્ને છન્દરાગપટિબદ્ધં હોતિ વિઞ્ઞાણ’’ન્તિઆદિ, સન્તતિપચ્ચુપ્પન્નઞ્ચેત્થ અભિધમ્મટ્ઠકથાસુ આગતં, અદ્ધાપચ્ચુપ્પન્નં સુત્તે. કેચીતિ અભયગિરિવાસિનો.

૧૧૨૯-૩૦. યથા ચાતિઆદિ એત્થ તેસં ઓપમ્મદસ્સનં. એકપુપ્ફં અત્તનો વણ્ટેન એકસ્સ વણ્ટં વિજ્ઝતીતિ સમ્બન્ધો. મહાજનસ્સાપિ…પે… વિજ્ઝતીતિ ‘‘અતીતં ચિત્તં, અનાગતં ચિત્તં, ઇમસ્સ ચિત્તં, અસુકસ્સ ચિત્ત’’ન્તિ એવં વિભાગં અકત્વા પરસ્સ ચિત્તં જાનામિચ્ચેવ રાસિવસેન મહાજનસ્સ ચિત્તે આવજ્જિતે એકસ્સ ચિત્તં એકેન ચિત્તેન ઉપ્પાદક્ખણે વા ઠિતિક્ખણે વા ભઙ્ગક્ખણે વા એકન્તેન પટિવિજ્ઝતીતિ અત્થો.

૧૧૩૧-૨. તં પન તેસં વચનં અયુત્તન્તિ દસ્સેતું ‘‘યેનાવજ્જતી’’તિઆદિ વુત્તં. વસ્સસહસ્સમ્પિ હિ એવં આવજ્જયતો આવજ્જનજવનાનં એકસ્મિં આરમ્મણે ઠાનં નત્થિ, અભિઞ્ઞાચિત્તઞ્ચ સચે ખણપચ્ચુપ્પન્નં જાનાતિ, આવજ્જનેન સહ એકારમ્મણે વત્તમાનમેવ જાનાતિ, નો અઞ્ઞથા, તસ્મા તેસં આવજ્જનજવનાનં દ્વિન્નં સહ એકસ્મિં આરમ્મણે અટ્ઠાનાભાવતો તં ન યુજ્જતિ. ભવતુ તાવ કો એત્થ દોસોતિ ચે આહ ‘‘આવજ્જનજવનાન’’ન્તિઆદિ. તત્થ મગ્ગફલવીથિતો અઞ્ઞં અનિટ્ઠટ્ઠાનં. મગ્ગફલવીથિયઞ્હિ આવજ્જનાદીનં સઙ્ખારારમ્મણત્તા, ગોત્રભુઆદીનઞ્ચ નિબ્બાનારમ્મણત્તા નાનારમ્મણતા ઇટ્ઠા, અઞ્ઞત્થ પન અનિટ્ઠા, તસ્મા અનિટ્ઠે ઠાને જવનાવજ્જનાનં નાનારમ્મણતાપત્તિદોસો અયુત્તોતિ તં તેસં વચનં અયુત્તન્તિ પકાસિતં અટ્ઠકથાસૂતિ અધિપ્પાયો.

૧૧૩૩-૪. યદિ એવં, કથં ચેતોપરિયઞાણં પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણં હોતીતિ આહ ‘‘તસ્મા’’તિઆદિ. યસ્મા એવં અયુત્તન્તિ પકાસિતં, તસ્મા. જવનવારતોતિ એકજવનવારવસેન. ઇદં પન ખણપચ્ચુપ્પન્નાનન્તરં લહુકં કત્વા પચ્ચુપ્પન્નદસ્સનત્થં વુત્તં, યં પન વત્તમાનજવનવીથિતો અતીતાનાગતવસેન દ્વિતિજવનવીથિપરિમાણકાલે પવત્તં પરચિત્તં, તં સબ્બમ્પિ ‘‘સન્તતિપચ્ચુપ્પન્નં નામા’’તિ અટ્ઠકથાયં (વિસુદ્ધિ. ૨.૪૧૬) વુત્તં, તસ્મા જવનવારતોતિ દ્વિતિજવનવારવસેન દીપેતબ્બં, ન સકલેન પચ્ચુપ્પન્નદ્ધુનાતિ અધિપ્પાયો. નિદ્દિટ્ઠં સંયુત્તટ્ઠકથાયં. તત્રાયં દીપનાતિઆદિ જવનવારસ્સ અદ્ધાપચ્ચુપ્પન્નભાવદીપનમુખેન ઇદ્ધિચિત્તસ્સ પવત્તિઆકારદીપનં.

૧૧૩૯-૪૧. સન્તતિપચ્ચુપ્પન્નમ્પિ અદ્ધાપચ્ચુપ્પન્નેનેવ સઙ્ગહેત્વા આહ ‘‘અદ્ધાવસા…પે… પના’’તિ. આનન્દાચરિયો પનેત્થ અભિધમ્મમાતિકાય આગતસ્સ પચ્ચુપ્પન્નપદસ્સ અદ્ધાસન્તતિપચ્ચુપ્પન્નપદત્થતા ન કત્થચિ પાળિયં વુત્તા, તસ્મા ચિત્તસામઞ્ઞેન ચિત્તં આવજ્જયમાનં અભિમુખીભૂતં વિજ્જમાનચિત્તં આવજ્જેતિ, પરિકમ્માનિ ચ તં તં વિજ્જમાનચિત્તં ચિત્તસામઞ્ઞેનેવ આરમ્મણં કત્વા ચિત્તજાનનપરિકમ્માનિ હુત્વા પવત્તન્તિ. ચેતોપરિયઞાણં પન વિજ્જમાનચિત્તં પટિવિજ્ઝન્તં તેન સહ એકક્ખણે ઉપ્પજ્જતિ. તત્થ યસ્મા સન્તાનગ્ગહણતો એકત્તવસેન આવજ્જનાદીનિ ચિત્તન્તેવ પવત્તાનિ, તઞ્ચ ચિત્તમેવ, યં ચેતોપરિયઞાણેન વિભાવિતં, તસ્મા સમાનાકારપ્પવત્તિતો ન અનિટ્ઠે ઠાને નાનારમ્મણતા હોતીતિ ખણપચ્ચુપ્પન્નવસેનેવ ઇમસ્સ પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણતં ઇચ્છતિ. ઇતરાનીતિ આવજ્જનપરિકમ્મચિત્તાનિ. ચક્ખુદ્વારે વિઞ્ઞાણન્તિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં.

૧૧૪૩-૭. પરિત્તાદીસુ અટ્ઠસૂતિ ચેતોપરિયઞાણસ્સ વુત્તેસુ પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણં હિત્વા નવત્તબ્બારમ્મણઞ્ચ પક્ખિપિત્વા અટ્ઠસુ પરિત્તાદીસુ. અતીતે…પે… ફલમ્પિ વાતિ એત્થ અત્તનાતિ નિદસ્સનમત્તં. પરેહિપિ ભાવિતમગ્ગં, સચ્છિકતફલઞ્ચ પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણેન સમનુસ્સરતિ. વા-સદ્દેન વા અવુત્તસમુચ્ચયત્થેન અત્તના ભાવિતં મગ્ગં, ફલમ્પિ વા પરેહિ ભાવિતં મગ્ગં, ફલમ્પિ વાતિ એવમત્થો ગહેતબ્બો. તથા ચ વુત્તં અટ્ઠકથાયં ‘‘અત્તના, પરેહિ ભાવિતમગ્ગં, સચ્છિકતફલઞ્ચ અનુસ્સરણકાલે’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૨.૪૧૭). એવ-કારં પન પદપૂરણમત્તમેવ. ફલમ્પિ વાતિ એત્થ ‘‘ભાવિત’’ન્તિ ન સમ્બન્ધિતબ્બં. ન હિ ફલં ભાવેતબ્બં હોતિ, અથ ખો સચ્છિકાતબ્બમેવાતિ. સમનુસ્સરતો મગ્ગન્તિ એત્થાપિ ‘‘અત્તના, પરેહિ વા ભાવિત’’ન્તિ સમ્બન્ધિતબ્બં. એકન્તતોતિ નિયમતો.

૧૧૪૮-૫૦. નનુ ચ ચેતોપરિયઞાણયથાકમ્મૂપગઞાણાનિપિ અતીતારમ્મણાનેવ, કિં પન તેસં, ઇમસ્સ ચ આરમ્મણે નાનાકરણન્તિ આહ ‘‘ચેતોપરિયઞાણમ્પી’’તિઆદિ. કિઞ્ચાપીતિ અયં નિપાતસમુદાયો, એકો વા નિપાતો વિસેસાનભિધાનનિમિત્તે ઉપગમને દટ્ઠબ્બો. અથ ખોતિ વિસેસાભિધાનસમારમ્ભે. ચિત્તમેવાતિ ઇદં પુબ્બે વિચારિતમેવ. અતીતે ચેતનામત્તન્તિ ઇદમ્પિ પુબ્બે વિય મહાઅટ્ઠકથાવાદં સન્ધાયેવ વુત્તં. તત્થ હિ યથાકમ્મૂપગઞાણસ્સ ચેતનામત્તમેવ આરમ્મણં હોતિ, ન ચિત્તં, નાપિ ઇતરે ધમ્મા, યતો તં યથાકમ્મૂપગન્તિ વુચ્ચતીતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન યથાકમ્મૂપગઞાણં અતીતચેતનામત્તમેવ આરમ્મણં કરોતીતિ વુત્તં, હેટ્ઠા દસ્સિતપાળિવસેન સબ્બે ચત્તારોપિ ખન્ધા યથાકમ્મૂપગઞાણસ્સ આરમ્મણન્તિ સઙ્ગહકારાનં સન્નિટ્ઠાનં. નત્થિ કિઞ્ચિ અગોચરન્તિ કિઞ્ચિ ખન્ધં વા ખન્ધપટિબદ્ધં નામગોત્તાદિં વા અગોચરં નામ નત્થિ. તઞ્હિ અતીતક્ખન્ધખન્ધપટિબદ્ધેસુ ધમ્મેસુ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસમાનગતિકમેવાતિ અધિપ્પાયો.

૧૧૫૧-૨. અત્તક્ખન્ધાનુસ્સરણેતિ અત્તનો ખન્ધાનુસ્સરણકાલે. સરણે…પે… ગોચરન્તિ ‘‘અતીતે વિપસ્સી ભગવા અહોસિ, તસ્સ માતા બન્ધુમતી, પિતા બન્ધુમા’’તિઆદિના નયેન નામગોત્તાદિં, પથવીનિમિત્તાદિઞ્ચ અનુસ્સરણકાલે નવત્તબ્બારમ્મણં હોતિ. નવત્તબ્બગોચરન્તિ હિ પરિત્તારમ્મણઅતીતારમ્મણત્તિકવસેન વુત્તં, અજ્ઝત્તારમ્મણત્તિકવસેન પન આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનજ્ઝાનસ્સ આરમ્મણભૂતધમ્મારમ્મણકાલે નવત્તબ્બારમ્મણં હોતિ, અવસેસપઞ્ઞત્તારમ્મણકાલે બહિદ્ધારમ્મણં હોતિ. નામગોત્તન્તિ ચેત્થ ખન્ધપટિબદ્ધો સમ્મુતિસિદ્ધો બ્યઞ્જનત્થો, ન બ્યઞ્જનં. બ્યઞ્જનઞ્હિ સદ્દાયતનસઙ્ગહિતત્તા પરિત્તં હોતિ. યથાહ ‘‘નિરુત્તિપટિસમ્ભિદા પરિત્તારમ્મણા’’તિ (વિભ. ૭૪૯).

૧૧૫૪. દિબ્બસોતસમન્તિ યસ્મા પચ્ચુપ્પન્નં, પરિત્તઞ્ચ રૂપં આરમ્મણં કરોતિ, તસ્મા પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણં, પરિત્તારમ્મણઞ્ચ હોતિ, અત્તનો કુચ્છિગતરૂપદસ્સને, પરસ્સ હદયનિસ્સિતલોહિતદસ્સનાદીસુ ચ અજ્ઝત્તારમ્મણં, બહિદ્ધારમ્મણઞ્ચ હોતિ.

૧૧૫૫-૬. પરિત્તાદીસુ અટ્ઠસૂતિ પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણસ્સ વુત્તેસુ અતીતારમ્મણં વજ્જેત્વા અનાગતારમ્મણં પક્ખિપિત્વા અટ્ઠસુ. નિબ્બત્તિસ્સતિ…પે… પજાનતોતિ ઇમિના નિબ્બત્તક્ખન્ધજાનનમાહ. અનાગતંસઞાણસ્સ અનાગતમગોચરં નત્થિ. તમ્પિ હિ અનાગતક્ખન્ધખન્ધપટિબદ્ધેસુ ધમ્મેસુ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસમાનગતિકમેવ.

૧૧૬૩. જાનને નામગોત્તસ્સાતિ ‘‘અનાગતે મેત્તેય્યો નામ સમ્માસમ્બુદ્ધો ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, તસ્સ સુબ્રહ્મા નામ પિતા ભવિસ્સતિ, બ્રહ્મવતી નામ માતા’’તિઆદિના નયેન નામગોત્તાદિજાનનકાલે.

૧૧૬૪-૫. પરિત્તાદીસુ પઞ્ચસૂતિ પરિત્તમહગ્ગતઅતીતઅજ્ઝત્તબહિદ્ધારમ્મણવસેન પઞ્ચસુ. કામકમ્મસ્સાતિ કામાવચરકમ્મસ્સ.

૧૧૬૯. વિવિધત્થવણ્ણપદન્તિ નાનપ્પકારઅત્થપદેહિ, બ્યઞ્જનપદેહિ ચ સમ્પન્નં. મધુરત્થમતિનીહરન્તિ મધુરત્થં અતિનીહરઞ્ચાતિ પદચ્છેદો.

ઇતિ અભિધમ્મત્થવિકાસિનિયા નામ

અભિધમ્માવતારસંવણ્ણનાય

અભિઞ્ઞારમ્મણનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.