૧૬. સોળસમો પરિચ્છેદો

અભિઞ્ઞાનિદ્દેસવણ્ણના

૧૦૪૩-૭. પરન્તિ વિસિટ્ઠં કત્વા, વિસેસતોતિ અત્થો. ચતુત્થજ્ઝાનમત્તેપીતિ રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનમત્તેપિ, નાવસ્સં અરૂપજ્ઝાનેહીતિ અધિપ્પાયો. અરૂપાવચરજ્ઝાનં અપ્પટિલદ્ધોપિ હિ કતાધિકારો ભિક્ખુ અભિઞ્ઞા સમ્પાદેતું સમત્થો હોતિ. એત્થ ચતુત્થજ્ઝાનગ્ગહણેનેવ હેટ્ઠા તીણિ ઝાનાનિ ગહિતાનિ. તેસુ હિ અચિણ્ણવસી ચતુત્થજ્ઝાનં ઉપ્પાદેતુમ્પિ ન સક્કોતિ. અભિઞ્ઞાસુ અનુયોગં કાતું વટ્ટતીતિ વત્વા તત્થ પયોજનં દસ્સેતું ‘‘અભિઞ્ઞા નામા’’તિઆદિ વુત્તં. નિટ્ઠઙ્ગતાતિ અધિગતાનિસંસતાય ચેવ ભાવનાસુખતાય ચ નિટ્ઠં નિપ્ફત્તિં ગતા. સમાધિભાવનાય હિ લોકિયાભિઞ્ઞા ઉદયફલભાવેન પાકટા. સો અભિઞ્ઞાય ચ સમાધિના ચ સમન્નાગતો સુખેનેવ પઞ્ઞાભાવનં સમ્પાદેસ્સતિ.

૧૦૪૮-૯. દિબ્બાનીતિઆદિ લોકિયાભિઞ્ઞાનં સરૂપતો ઉદ્દિસનં. દિબ્બાનિ ચક્ખુસોતાનીતિ દિબ્બચક્ખુઞાણં, દિબ્બસોતઞાણઞ્ચાતિ દસ્સેતિ. ઇદ્ધીતિ ઇદ્ધિવિધઞાણં. ઇમા પન અભિઞ્ઞાયો પત્તુકામેન આદિકમ્મિકેન યોગિના યસ્મા ઓદાતકસિણપરિયન્તેસુ અટ્ઠસુ કસિણેસુ ચતુત્થજ્ઝાનં, તબ્બસેન ચ અરૂપસમાપત્તિયો નિબ્બત્તેત્વા વા ન વા કસિણાનુલોમતાદીહિ ચુદ્દસહિ આકારેહિ ચિત્તં દમેતબ્બં. ન હિ એવં અદમેત્વા પુબ્બે અભાવિતભાવનો આદિકમ્મિકો યોગાવચરો પઞ્ચ અભિઞ્ઞાયો નિપ્ફાદેસ્સતીતિ તસ્મા તં ચિત્તપરિદમનં અવસ્સં કાતબ્બન્તિ દસ્સેતું ‘‘કસિણાનુલોમતાદીહી’’તિઆદિ વુત્તં. કસિણાનુલોમતાદીહીતિ કસિણાનુલોમતા કસિણપટિલોમતા કસિણાનુલોમપટિલોમતા ઝાનાનુલોમતા ઝાનપટિલોમતા ઝાનાનુલોમપટિલોમતા ઝાનુક્કન્તિકતા કસિણુક્કન્તિકતા ઝાનકસિણુક્કન્તિકતા અઙ્ગસઙ્કન્તિકતા આરમ્મણસઙ્કન્તિકતા અઙ્ગારમ્મણસઙ્કન્તિકતા અઙ્ગવવત્થાપનતા આરમ્મણવવત્થાપનતાતિ ઇમેહિ ચુદ્દસહિ આકારેહિ.

તત્થ અટ્ઠસુ કસિણેસુ પટિપાટિયા સતક્ખત્તું સહસ્સક્ખત્તુમ્પિ સમાપજ્જનં, તથેવ ઉપ્પટિપાટિયા, પટિપાટિઉપ્પટિપાટિવસેન ચ સમાપજ્જનન્તિ ઇમેસં તિણ્ણં આકારાનં વસેન કસિણાનુલોમતાદયો વુત્તા. પઠમજ્ઝાનતો પટ્ઠાય યાવ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં, અયં ઝાનાનુલોમતા નામ. તેસં પટિલોમતો ઝાનપટિલોમતા નામ. અનુલોમપટિલોમતો ઝાનઅનુલોમપટિલોમતા નામ.

પથવીકસિણે પઠમજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા તત્થેવ તતિયં સમાપજ્જતિ, તતો તદેવ ઉગ્ઘાટેત્વા આકાસાનઞ્ચાયતનં, તતો આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનન્તિ એવં કસિણં અનોક્કમિત્વા ઝાનસ્સેવ એકન્તરિકભાવેન ઉક્કમનં ઝાનુક્કન્તિકતા નામ. એવં આપોકસિણાદિમૂલિકાપિ યોજના કાતબ્બા. પથવીકસિણે પઠમજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા પુન તદેવ તેજોકસિણે, તતો નીલકસિણે, તતો લોહિતકસિણેતિ ઝાનં અનુક્કમિત્વા કસિણસ્સેવ એકન્તરિકભાવેન ઉક્કમનં કસિણુક્કન્તિકતા નામ. પથવીકસિણે પઠમજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા, તેજોકસિણે તતિયં, નીલકસિણં ઉગ્ઘાટેત્વા આકાસાનઞ્ચાયતનં, લોહિતકસિણતો આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનન્તિ ઇમિના નયેન ઝાનસ્સ ચેવ કસિણસ્સ ચ ઉક્કમનં ઝાનકસિણુક્કન્તિકતા નામ.

પથવીકસિણે પઠમજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા તત્થેવ ઇતરેસમ્પિ સમાપજ્જનં અઙ્ગસઙ્કન્તિકતા નામ. સબ્બકસિણેસુ એકેકસ્સેવ સમાપજ્જનં આરમ્મણસઙ્કન્તિકતા નામ. પથવીકસિણે પઠમજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા, આપોકસિણે દુતિયં, તેજોકસિણે તતિયં, વાયોકસિણે ચતુત્થં, નીલકસિણં ઉગ્ઘાટેત્વા આકાસાનઞ્ચાયતનં, પીતકસિણતો વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં, લોહિતકસિણતો આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં, ઓદાતકસિણતો નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનન્તિ એવં અઙ્ગાનં, આરમ્મણાનઞ્ચ સમતિક્કમનં અઙ્ગારમ્મણસઙ્કન્તિકતા નામ.

પઠમજ્ઝાનં નામ પઞ્ચઙ્ગિકન્તિ વવત્થપેત્વા દુતિયં ચતુરઙ્ગિકં, તતિયં તિવઙ્ગિકં, ચતુત્થં દુવઙ્ગિકં, આકાસાનઞ્ચાયતનં…પે… નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનન્તિ એવં ઝાનઙ્ગમત્તસ્સેવ વવત્થાપનં અઙ્ગવવત્થાપનં નામ. તથા ‘‘ઇદં પથવીકસિણં, ઇદં આપોકસિણ’’ન્તિઆદિના આરમ્મણમત્તસ્સેવ વવત્થાપનં આરમ્મણવવત્થાપનં નામ. અઙ્ગારમ્મણવવત્થાપનમ્પિ એકે ઇચ્છન્તીતિ. અટ્ઠકથાસુ પન અનાગતત્તા અદ્ધા તં ભાવનાસુખં ન હોતિ. ઇમેહિ પન ચુદ્દસહિ આકારેહિ ચિત્તપરિદમનં કાતું અટ્ઠસમાપત્તિલાભીનં સતેસુ, સહસ્સેસુ વા એકોવ સક્કોતિ.

૧૦૫૦-૧. દન્તેતિ ચુદ્દસહિ આકારેહિ દન્તે. સમાહિતેતિ ચતુત્થજ્ઝાનસમાધિના સમાહિતે. સુદ્ધેતિ નીવરણદૂરીભાવેન, પચ્ચનીકસમનેપિ અબ્યાવટાય તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખાય સમ્પાદિતસતિપારિસુદ્ધિયા સબ્ભાવેન વા સુપરિસુદ્ધે. પરિયોદાતેતિ સુધન્તસુવણ્ણસ્સ નિઘંસનેન વિય પરિસુદ્ધત્તાયેવ પરિયોદાતે, પભસ્સરેતિ વુત્તં હોતિ. અથ વા વિતક્કવિચારક્ખોભવિરહવસેન પરિયોદાતેતિ વુત્તં હોતિ. અનઙ્ગણેતિ ‘‘માદિસસ્સ સમાધિસમ્પન્નસ્સ ઈદિસેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ એવં ઝાનપટિલાભપચ્ચયાનં ‘‘અહો વત મમેવ સત્થા પટિપુચ્છિત્વા પટિપુચ્છિત્વા ભિક્ખૂનં ધમ્મં દેસેય્યા’’તિઆદિનયપ્પવત્તાનં પાપકાનં ઇચ્છાવચરાનં અભાવેન અનઙ્ગણે. અનુપક્કિલેસેતિ ઉપગન્ત્વા કિલિસ્સનટ્ઠેન ઉપક્કિલેસસઙ્ખાતાનં રાગાદીનં, ‘‘અભિજ્ઝા ચિત્તસ્સ ઉપક્કિલેસો, બ્યાપાદો, કોધો’’તિઆદિના આગતાનં ચિત્તુપક્કિલેસાનં વા વિગતત્તા વિગતુપક્કિલેસે. મુદુભૂતેતિ પગુણભાવાપાદનેન સુભાવિતત્તા મુદુભૂતે, વસિભાવપ્પત્તેતિ વુત્તં હોતિ. વસિભાવપ્પત્તઞ્હિ ચિત્તં સુપરિમદ્દિતં વિય ચમ્મં સુપરિકમ્મકતા વિય ચ લાખા મુદૂતિ વુચ્ચતિ. કમ્મનીયેતિ મુદુત્તાયેવ ઇદ્ધિપાદભાવૂપગમનેન કમ્મક્ખમે, વિકુબ્બનાદિઇદ્ધિકમ્મયોગ્યેતિ વુત્તં હોતિ. મુદુજાતઞ્હિ ચિત્તં કમ્મક્ખમં હોતિ, સુધન્તમિવ સુવણ્ણં, ઉભયમ્પિ ચેતં સુભાવિતત્તાયેવ હોતિ. યથાહ – ‘‘નાહં, ભિક્ખવે, અઞ્ઞં એકધમ્મમ્પિ સમનુપસ્સામિ, યં એવં ભાવિતં બહુલીકતં મુદુઞ્ચ હોતિ કમ્મનિયઞ્ચ, યથયિદં, ભિક્ખવે, ચિત્ત’’ન્તિ (અ. નિ. ૧.૪૭). ઠિતેતિ એતેસુ પરિસુદ્ધભાવાદીસુ નિચ્ચલં અવટ્ઠિતે, ભાવનાપારિપૂરિયા વા પણીતભાવં સમ્મસિત્વા ઠિતે. અચલેતિ ઠિતત્તાયેવ અકમ્પે, આનેઞ્જપ્પત્તેતિ વુત્તં હોતિ. મુદુકમ્મઞ્ઞભાવેહિ વા અત્તનો વસે ઠિતત્તા ઠિતે, સદ્ધાદીહિ પરિગ્ગહિતત્તા અસ્સદ્ધિયાદીહિ અકમ્પનતો અચલે.

અટ્ઠઙ્ગસમ્પન્નેતિ ઠિતિઅચલતાનં વિસું વિસું અગ્ગહણેન સમાહિતેતિ વિસું એકઙ્ગં કત્વા. તાસં પન વિસું વિસું ગહણે સુવિસુદ્ધતાદીનં સમાહિતચિત્તસ્સ અઙ્ગભૂતત્તા સમાહિતેતિ ઇમં અઙ્ગભાવેન અગ્ગહેત્વા સુવિસુદ્ધતાદીહિ અટ્ઠહિ અઙ્ગેહિ સમ્પન્નતા વેદિતબ્બા. ઇદ્ધિવિધાયાતિ ઇદ્ધિકોટ્ઠાસત્થાય, ઇદ્ધિપ્પભેદાય વા. અત્થતો પન ઇદ્ધિવિધા નામ એકસ્સ બહુભાવાદિઅનેકવિધાનપચ્ચયભૂતં અભિઞ્ઞાઞાણં. અભિનીહરતીતિ અભિઞ્ઞાધિગમત્થાય પરિકમ્મચિત્તં કસિણારમ્મણતો અપનેત્વા અભિઞ્ઞાભિમુખં પેસેતિ. ઇદ્ધિવિકુબ્બનન્તિ એત્થ ઇજ્ઝતીતિ ઇદ્ધિ, નિપ્ફજ્જતિ પટિલબ્ભતીતિ વુત્તં હોતિ. યઞ્હિ નિપ્ફજ્જતિ, પટિલબ્ભતિ ચ, તં ઇજ્ઝતીતિ વુચ્ચતિ. યથાહ –

‘‘કામં કામયમાનસ્સ, તસ્સ ચેતં સમિજ્ઝતી’’તિઆદિ; (સુ. નિ. ૭૭૨; મહાનિ. ૧; નેત્તિ. ૫,૪૪);

ઇદ્ધિયેવ વિકુબ્બનં પકતિવણ્ણવિજહનકિરિયન્તિ ઇદ્ધિવિકુબ્બનં, ઇદં ઇદ્ધીસુ વિકુબ્બનિદ્ધિયા પધાનભાવતો વુત્તં, ઇદ્ધિ ચ વિકુબ્બનઞ્ચાતિ વા ઇદ્ધિવિકુબ્બનં. વિસું ગહણમ્પિ વુત્તકારણેનેવ દટ્ઠબ્બં.

૧૦૫૨-૪. યથા પન તં નિપ્ફાદેતબ્બં, તં વિધિં દસ્સેતું ‘‘અભિઞ્ઞાપાદકજ્ઝાન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. એત્થ ચ ‘‘અનુપુબ્બેન ચત્તારિ ઝાનાનિ સમાપજ્જિત્વા ચતુત્થજ્ઝાનતો વુટ્ઠાયા’’તિ કેચિ, તં અયુત્તં. યદિચ્છકં સમાપજ્જનત્થઞ્હિ ચિત્તપરિદમનં, ચતુત્થજ્ઝાનમેવ ચ અભિઞ્ઞાપાદકં, ન ઇતરાનિ. સતં…પે… માનસન્તિ સચે સતં ઇચ્છતિ, ‘‘સતં હોમિ, સતં હોમી’’તિ, સચે સહસ્સં ઇચ્છતિ, ‘‘સહસ્સં હોમિ, સહસ્સં હોમી’’તિ એવં પરિકમ્મમાનસં કત્વા. ‘‘પરિકમ્મમાનસ’’ન્તિ ચ પાદકજ્ઝાનતો વુટ્ઠાય ‘‘સતં હોમી’’તિઆદિના પવત્તિતકામાવચરચિત્તં, પાદકજ્ઝાનઞ્ચ. અભિ…પે… પુનાતિ એત્થ પુબ્બે અભિઞ્ઞાપાદકજ્ઝાનસમાપજ્જનં પરિકમ્મચિત્તસ્સ સમાધાનત્થં, પુન સમાપજ્જનં અધિટ્ઠાનચિત્તસ્સ બલગ્ગાહત્થં. અધિટ્ઠાતીતિ સતં આવજ્જેત્વા તતો પરં પવત્તાનં તિણ્ણં, ચતુન્નં વા પુબ્બભાગચિત્તાનં અનન્તરા ઉપ્પન્નેન સન્નિટ્ઠાપનવસેન અધિટ્ઠાનન્તિ લદ્ધનામેન અભિઞ્ઞાઞાણેન સન્નિટ્ઠાનં કરોતિ, સતં નિપ્ફાદેતીતિ અત્થો. ‘‘અધિટ્ઠાન’’ન્તિ હિ સબ્બત્થ અભિઞ્ઞાઞાણં વુચ્ચતિ.

૧૦૫૫-૭. નિમિત્તારમ્મણન્તિ પટિભાગનિમિત્તારમ્મણં. પરિકમ્મમનાનેત્થ સતારમ્મણિકાનીતિ એત્થ એતેસુ પરિકમ્માધિટ્ઠાનેસુ પરિકમ્મમાનસાનિ ‘‘સતં હોમી’’તિ પવત્તાનિ કામાવચરમાનસાનિ સતારમ્મણિકાનિ એકેકસ્સ ચિત્તસ્સ વસેન સતારમ્મણિકાનિ હોન્તિ પચ્ચેકં ‘‘સતં હોમી’’તિ પવત્તનતો. સહસ્સારમ્મણાદીસુપિ એસેવ નયો. તદાધિટ્ઠાનચિત્તમ્પીતિ તસ્સ સતાદિકસ્સ અધિટ્ઠાનચિત્તમ્પિ. સતારમ્મણિકતા ચ પન નેસં વણ્ણવસેન, નો સત્તપઞ્ઞત્તિવસેન. રૂપઞ્હિ સતં વા સહસ્સં વા કત્વા દસ્સેતબ્બં, ન પઞ્ઞત્તિ. એત્થ ચ યદિ નીલવણ્ણમેવ સતં અભિનિપ્ફાદેતિ, વણ્ણસ્સ તંતંસન્તાનવસેન નાનત્તેપિ નીલવસેન એકત્તા એકમેકં પરિકમ્મચિત્તં સબ્બં નીલજાતં આલમ્બતિ.

યદિ પન નાનાવણ્ણનાનાકિરિયપરિકમ્મચિત્તાનમ્પિ બહુભાવો હોતિ, એકમેકં એકેકવણ્ણં, એકેકવણ્ણેસુ ચ નાનાકિરિયં આરમ્મણં કરોતિ. અધિટ્ઠાનચિત્તં પન વણ્ણસામઞ્ઞં ગહેત્વાપિ પરિકમ્મારમ્મણં નાનાવણ્ણવન્તં અભિનિપ્ફાદેતિ અચિન્તેય્યાનુભાવત્તા ઇદ્ધિવિસયસ્સ. અપ્પનાચિત્તં વિયાતિ વિય-ગ્ગહણં અભિઞ્ઞાચિત્તસ્સ, ઝાનચિત્તસ્સ ચ પઠમુપ્પત્તિયં સદિસભાવતો વુત્તં, ન તસ્સ અપ્પનાભાવતો. તેનેવ હિ પુબ્બે વુત્તગ્ગહણેન વિસેસિતન્તિ. ચતુત્થજ્ઝાનિકન્તિ રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનવન્તં, તેન સમ્પયુત્તં. યદિ એવં ચતુત્થજ્ઝાનસ્સ, ઇમસ્સ ચ કો વિસેસોતિ આહ ‘‘પરિકમ્મવિસેસોવા’’તિ. ન હેત્થ પરિકમ્મવિસેસં વિના અઞ્ઞો વિસેસો અત્થિ. અપ્પનાય પુબ્બભાગપ્પવત્તાનિપિ તીણિ ચત્તારિ જવનાનિ ગહિતગ્ગહણેન, અગ્ગહિતગ્ગહણેન વા પરિકમ્મોપચારાનુલોમાનિ સબ્બપચ્છિમં ગોત્રભુનામકન્તિઆદિ સેસં સમાનમેવ. તેનાહ ‘‘સેસં પુબ્બસમં ઇધા’’તિ. ઇદ્ધિવિધઞાણવણ્ણના.

૧૦૫૮. દિબ્બસોતન્તિ દેવતાનં પિત્તસેમ્હાદીહિ અપલિબુદ્ધેહિ દૂરેપિ આરમ્મણગ્ગહણસમત્થેહિ દિબ્બસોતપસાદેહિ સમાનત્તા, દિબ્બવિહારવસેન પટિલદ્ધત્તા, અત્તના ચ દિબ્બવિહારસન્નિસ્સિતત્તા દિબ્બં, સવનટ્ઠેન સોતકિચ્ચકરણતો, તંસદિસતાય ચ સોતં. ઇદન્તિ યં ઉદ્દેસે ‘‘દિબ્બાનિ ચક્ખુસોતાની’’તિ (અભિધ. ૧૦૪૮) દિબ્બસોતં ઉદ્દિટ્ઠં, તં ઇદન્તિ અત્થો.

૧૦૫૯-૬૪. પઠમં ઓળારિકસદ્દં આવજ્જેત્વા પચ્છા સુખુમસદ્દસ્સ આવજ્જિતબ્બતો આહ ‘‘મહન્તો સુખુમોપિ ચા’’તિ. પરિચયકરણત્થઞ્હિ પઠમં અરઞ્ઞે સીહાદીનં સદ્દે આદિં કત્વા સબ્બે ઓળારિકતો પટ્ઠાય યથાનુક્કમેન સુખુમસદ્દા આવજ્જિતબ્બા, તથા પુરત્થિમાદીસુ દિસાસુ ઓળારિકાનમ્પિ સુખુમાનમ્પિ સદ્દાનં સદ્દનિમિત્તં મનસિ કાતબ્બં. તસ્સ તે સદ્દા પકતિચિત્તસ્સપિ પાકટા હોન્તિ, પરિકમ્મચિત્તસ્સ પન અતિવિય પાકટા. તસ્સાતિ તસ્સ યોગિનો. સદ્દસ્સ નિમિત્તન્તિ ઓળારિકસ્સ, સુખુમસ્સ વા સદ્દસ્સ યથાવુત્તં ઉપાદાયુપાદાય લબ્ભમાનઓળારિકસુખુમાકારં. મનસિ કુબ્બતોતિ ‘‘ઇમિસ્સા દિસાય અયં સદ્દો ઓળારિકો, સુખુમો વા’’તિ એવં પરિકમ્મચિત્તેન મનસિ કરોન્તસ્સ. સદ્દેસૂતિ યે પરિકમ્મચિત્તસ્સ વિસયભૂતા ઓળારિકા, સુખુમા વા સદ્દા, તેસુ. અઞ્ઞતરન્તિ યત્થ પરિકમ્મકરણવસેન અભિણ્હં મનસિકારો પવત્તો, તં એકં સદ્દં. યદિ અભિઞ્ઞાચિત્તમ્પિ પરિકમ્મેન ગહિતમેવ આરમ્મણં કરોતિ, કો પન તસ્સ, ઇમસ્સ વા વિસેસોતિ? વુચ્ચતે – પરિકમ્મચિત્તં અસુતસ્સ ગહણતો સદ્દમત્તં ગણ્હાતિ, અભિઞ્ઞાચિત્તં પન અસુતમ્પિ ગણ્હન્તં સવનાકારેન ગહણતો અત્થાવબોધસ્સ પચ્ચયભાવેનેવ ગણ્હાતીતિ અયમેતેસં વિસેસો. સુતકોવિદાતિ પરિયત્તિયં છેકા.

૧૦૬૫-૬. થામજાતન્તિ જાતથામં, દળ્હભાવપ્પત્તન્તિ અત્થો. વડ્ઢેતબ્બં પાદકજ્ઝાનારમ્મણં કિત્તકન્તિ આહ ‘‘એત્થન્તરગત’’ન્તિઆદિ. પાદકજ્ઝાનસ્સ હિ આરમ્મણભૂતં કસિણનિમિત્તં ‘‘એત્તકં ઠાનં ફરતૂ’’તિ મનસિ કરિત્વા પાદકજ્ઝાનં સમાપજ્જન્તસ્સ કસિણનિમિત્તં તત્તકં ઠાનં ફરિત્વા તિટ્ઠતિ. સો સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય પુન પાદકજ્ઝાનં અસમાપજ્જિત્વાપિ અનેકપ્પભેદેપિ સદ્દે આવજ્જતિ સુભાવિતભાવનત્તા. તત્થ અઞ્ઞતરં સદ્દં આરબ્ભ ઉપ્પન્નાવજ્જનાનન્તરં ચત્તારિ, પઞ્ચ વા જવનાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ, તેસુ પચ્છિમં ઇદ્ધિચિત્તં હોતિ. એવં યત્તકં સદ્દં ઇચ્છતિ, તત્તકં તત્થ ગતં આવજ્જિત્વા અભિઞ્ઞાઞાણેન જાનાતિ. યેન પન એવં કસિણનિમિત્તં અવડ્ઢિતં, તેન પુનપિ પાદકજ્ઝાનં સમાપજ્જિતબ્બમેવ. સો હિ તં ઠાનગતસદ્દં પાદકજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વાવ તતો વુટ્ઠાય અભિઞ્ઞાચિત્તેન સુણાતિ. તતો એવ હિ ‘‘પાદકારમ્મણેન…પે… સુણાતીતિ સાસઙ્કં વદતી’’તિ (વિસુદ્ધિ. મહા. ૨.૪૦૦) વુત્તં. ઇદ્ધિવિધલાભી પન સેસાભિઞ્ઞલાભિનો વિય વિજ્જમાનસદ્દાદિઆરમ્મણમત્તમેવ અકત્વા આગન્તુકરૂપનિમ્માપનતો સબ્બથાપિ દ્વિક્ખત્તું પાદકજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વાવ તં નિપ્ફાદેતિ. એકઙ્ગુલદ્વઙ્ગુલ-ગ્ગહણઞ્ચેત્થ સુખુમસદ્દાપેક્ખાય કતં.

૧૦૬૮. સુણન્તોતિ એવં પરિચ્છિન્દિત્વા પરિચ્છિન્દિત્વા સવનેન વસિકતાભિઞ્ઞો હુત્વા યથાવજ્જિતે સુણન્તો. પાટિયેક્કમ્પીતિ એકજ્ઝં પવત્તમાનેપિ યાવ બ્રહ્મલોકા એકકોલાહલં કત્વા ઉટ્ઠિતે સઙ્ખભેરીપણવાદિસદ્દે પચ્ચેકં વત્થુભેદેન વવત્થાપેતુકામતાય સતિ ‘‘અયં સઙ્ખસદ્દો, અયં ભેરીસદ્દો, અયં પણવસદ્દો’’તિઆદિના પચ્ચેકંયેવ વવત્થાપેતું સક્કોતિયેવાતિ. દિબ્બસોતઞાણવણ્ણના.

૧૦૬૯-૭૩. ચેતોપરિયમાનસન્તિ પરિયાતીતિ પરિયં, સરાગાદિવસેન પરિચ્છિજ્જ જાનાતીતિ અત્થો. યેસઞ્હિ ધાતૂનં ગતિ અત્થો, બુદ્ધિપિ તેસં અત્થો હોતીતિ. ચેતસો પરિયં ચેતોપરિયં, મનસિ ભવન્તિ માનસં, ઞાણં, ચેતોપરિયઞ્ચ તં માનસઞ્ચાતિ ચેતોપરિયમાનસં. દિબ્બચક્ખુવસેનેવાતિ દિબ્બચક્ખુઉપનિસ્સયેનેવ. તઞ્હિ એતસ્સ ઉપ્પાદને પરિકમ્મં. તસ્માતિ યસ્મા ઇદં દિબ્બચક્ખુવસેનેવ પવત્તતિ, તસ્મા. દિબ્બેન ચક્ખુનાતિ દિબ્બસદિસતાદીહિ ‘‘દિબ્બચક્ખૂ’’તિ લદ્ધવોહારેન દિબ્બચક્ખુઞાણેન દિસ્વાતિ સમ્બન્ધો. હદયન્તિ ન હદયવત્થુ, અથ ખો હદયમંસપેસિ. યં બહિ કમલમકુળસણ્ઠાનં અન્તો કોસાતકીફલસદિસન્તિ વુચ્ચતિ. તઞ્હિ નિસ્સાય ઇદાનિ વુચ્ચમાનં લોહિતં તિટ્ઠતિ. હદયવત્થુ પન ઇમં લોહિતં નિસ્સાય પવત્તતિ. લોહિતં દિસ્વાતિ લોહિતસ્સ વણ્ણં દિસ્વા. દિબ્બચક્ખુનોપિ હિ વણ્ણમેવ દિસ્સતિ. તેનેવ હિ તં ચક્ખુસદિસત્તા ‘‘ચક્ખૂ’’તિ વુચ્ચતિ. પરસ્સાતિ અઞ્ઞસ્સ. યથા હિ યો પરો ન હોતિ, સો અત્તા, એવં યો અત્તા ન હોતિ, સો પરો. કથં પન દિબ્બચક્ખુના લોહિતસ્સ વણ્ણદસ્સનેન પરચિત્તં વિઞ્ઞેય્યન્તિ આહ ‘‘સોમનસ્સયુતે’’તિઆદિ. લોહિતન્તિ રત્તં નિગ્રોધફલસમાનવણ્ણં. કાળકન્તિ જમ્બુસદિસવણ્ણં. તિલતેલૂપમન્તિ અનેન પસન્નભાવમાહ.

કથં પન ચિત્તે સોમનસ્સ સહગતાદિમ્હિ સતિ કમ્મજસ્સ લોહિતસ્સ વિવિધવણ્ણભાવાપત્તીતિ? કિઞ્ચાપિ હદયવત્થુસન્નિસ્સિતભૂતાનિ કમ્મજાનેવ, તં પન લોહિતં કમ્મજમેવાતિ નત્થિ ચતુસન્તતિરૂપસ્સપિ તત્થ લબ્ભમાનત્તા. તેનેવ હિ અટ્ઠકથાયં ‘‘ઇદં રૂપં સોમનસ્સિન્દ્રિયસમુટ્ઠાનં, ઇદં દોમનસ્સિન્દ્રિયસમુટ્ઠાનં, ઇદં ઉપેક્ખિન્દ્રિયસમુટ્ઠાનન્તિ પરસ્સ હદયલોહિતવણ્ણં પસ્સિત્વા’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૨.૪૦૧) વુત્તં. એવમ્પિ યં તત્થ અચિત્તજં, તસ્સ યથાવુત્તવણ્ણભેદેન ન ભવિતબ્બન્તિ? ભવિતબ્બં સેસસન્તતિરૂપાનં તદનુવત્તનતો. યથા હિ ગમનાદીસુ ચિત્તજરૂપાનિ ઉતુજકમ્મજાહારજરૂપેહિ અનુવત્તીયન્તિ, અઞ્ઞથા કાયસ્સ દેસન્તરપ્પત્તિયેવ ન સિયાતિ, એવમિધાપિ ચિત્તજરૂપં સેસસન્તતિરૂપેહિ અનુવત્તીયતિ, પસાદકોધવેલાસુ ચ ચક્ખુસ્સ વણ્ણભેદાપત્તિયેવ તસ્સત્થસ્સ નિદસ્સનં દટ્ઠબ્બં, તસ્મા સોમનસ્સાદિયુત્તચિત્તાનુરૂપં ઉપ્પન્નચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપવસેન સેસતિસમુટ્ઠાનરૂપાનમ્પિ નાનાવણ્ણતા હોતિયેવાતિ સુટ્ઠુ વુત્તં ‘‘લોહિતં લોહિતં સિયા’’તિઆદિ. દિસ્વા હદયલોહિતન્તિ પઠમં તાવ અનુમાનઞાણેન લોહિતં દિસ્વા. કાતબ્બં થામતં ગતન્તિ ઉપ્પાદેત્વા થામભાવં ગતં કાતબ્બં.

ચેતોપરિયઞાણઞ્હિ ઉપ્પાદેતુકામેન યોગિના દિબ્બચક્ખુલાભિના એવ સતા હેટ્ઠા વુત્તનયેન રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનં અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતં અભિનીહારક્ખમં કત્વા આલોકં વડ્ઢેત્વા દિબ્બેન ચક્ખુના પરસ્સ હદયમંસપેસિં નિસ્સાય વત્તમાનસ્સ લોહિતસ્સ વણ્ણદસ્સનેન ઇદાનિ ઇમસ્સ ચિત્તં ‘‘સોમનસ્સસહગત’’ન્તિ વા ‘‘દોમનસ્સસહગત’’ન્તિ વા ‘‘ઉપેક્ખાસહગત’’ન્તિ વા નયગ્ગાહવસેન વવત્થાપેત્વા પાદકજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય ‘‘ઇમસ્સ ચિત્તં જાનામી’’તિ પરિકમ્મં કાતબ્બં. કાલસતમ્પિ કાલસહસ્સમ્પિ પુનપ્પુનં પાદકજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય તથેવ પટિપજ્જિતબ્બં. તસ્સેવં દિબ્બેન ચક્ખુના હદયલોહિતવણ્ણદસ્સનાદિવિધિના પટિપજ્જન્તસ્સ ‘‘ઇદાનિ ચેતોપરિયઞાણં ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ યં તદા પવત્તતીતિ વવત્થાપિતં ચિત્તં, તં આરમ્મણં કત્વા મનોદ્વારાવજ્જનં તીણિ ચત્તારિ વા જવનાનિ કામાવચરાનિ જવન્તિ. ચતુત્થં, પઞ્ચમં વા અભિઞ્ઞાચિત્તં રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનિકં. તત્થ યં તેન અપ્પનાચિત્તેન સમ્પયુત્તં ઞાણં, ઇદં ચેતોપરિયઞાણં. તઞ્હિ યત્થ અનેન પરિકમ્મં કતં, તં પરસ્સ ચિત્તં પચ્ચક્ખતો પટિવિજ્ઝન્તં વિભાવેન્તમેવ હુત્વા પવત્તતિ, રૂપં વિય ચ દિબ્બચક્ખુઞાણં, સદ્દં વિય ચ દિબ્બસોતઞાણં. તતો પરં પન કામાવચરચિત્તેહિ સરાગાદિવવત્થાપનં હોતિ નીલાદિવવત્થાપનં વિય.

૧૦૭૪-૫. એવમધિગતસ્સ પન ચેતોપરિયઞાણસ્સ થામગમનવિધાનમ્પિ અધિગમવિધાનસદિસમેવ, તદેવેત્થ આચરિયેન દસ્સિતં. એવં થામગતેતિઆદિ થામગમનાનિસંસદસ્સનં. સબ્બમેવાતિ ઇદં ‘‘કામાવચરચિત્તં, રૂપારૂપેસુ માનસ’’ન્તિ ઉભયપદેનપિ સમ્બન્ધિતબ્બં, ચતુપણ્ણાસવિધં કામાવચરચિત્તં, પઞ્ચદસરૂપાવચરચિત્તં, દ્વાદસઅરૂપાવચરચિત્તન્તિ સબ્બમેવ, પચ્ચેકં સરાગાદિપ્પભેદકં વિજાનાતીતિ અત્થો. પુથુજ્જનસ્સ વસેનાયં અભિઞ્ઞાકથાતિ લોકુત્તરચિત્તં ઇધ અનુદ્ધટં. તમ્પિ હિ ઉપરિમો, સદિસો વા અરિયો હેટ્ઠિમસ્સ, સદિસસ્સ ચ ચિત્તં જાનાતિ, હેટ્ઠિમો પન ઉપરિમસ્સ ચિત્તં ન જાનાતિ. યથા ચેતં, એવં અરૂપાવચરજ્ઝાને અકતાભિનિવેસો પુથુજ્જનો, સેખોપિ વા અરૂપાવચરચિત્તં ન જાનાતિ. અટ્ઠસમાપત્તિકસ્સ પન વસેન ઇધારૂપાવચરચિત્તસ્સાપિ જાનનં વુત્તં. અરહા પન આરુપ્પે અકતાભિનિવેસોપિ તપ્પટિચ્છાદકઅવિજ્જાય વિહતત્તા તમ્પિ જાનાતિયેવ. ચેતોપરિયઞાણવણ્ણના.

૧૦૭૬-૭. પુબ્બે અતીતજાતીસુ નિવાસા નિવુત્થા અત્તનો સન્તાને પવત્તા, સપરવિઞ્ઞાણેહિ ગોચરાસેવનાય આસેવિતા ચ ખન્ધા પુબ્બેનિવાસા. પરવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતાપિ હિ પુબ્બે નિવસિંસુ એત્થાતિ પુબ્બેનિવાસાતિ વુચ્ચન્તિ, તે પન છિન્નવટુમકાનુસ્સરણાદીસુ બુદ્ધાનંયેવ વિસયા, પુબ્બે નિવાસેસુ સરૂપવિભાવકં ઞાણં પુબ્બેનિવાસઞાણં. તેન. તદનુસ્સતીતિ તેસં પુબ્બેનિવાસાનં અનુસ્સતિ. હેટ્ઠા તીસુ ઝાનેસુ યથારહં પીતિસુખેહિ કાયચિત્તાનં સમ્પીણનાય ચત્તારિ ઝાનાનિ સમાપજ્જિતબ્બાનીતિ આહ ‘‘ઝાનાનિ પના’’તિઆદિ. અઞ્ઞથા પાદકજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વાયેવાતિ વુત્તં સિયા. યાય નિસજ્જાય નિસિન્નસ્સ અનુસ્સરણારમ્ભો, સા ઇધ સબ્બપચ્છિમા નિસજ્જા.

૧૦૭૮-૮૦. તતો પભુતિ…પે… ક્કમાતિ તસ્મિં ભવે પુરિમભવાદીસુ કતં સબ્બમ્પિ સઙ્ગહેત્વા સબ્બમાવજ્જિતબ્બન્તિઆદિના વિસું વિસું રત્તિન્દિવાદિવસેન દસ્સેતિ. દિવસે રત્તિયં કતન્તિ સબ્બપચ્છિમનિસજ્જાતો પટ્ઠાય આસનપઞ્ઞાપનં સેનાસનપ્પવેસનન્તિ પટિલોમેન સકલં રત્તિન્દિવં કતકિચ્ચં આવજ્જિતબ્બં. કતમાવજ્જિતબ્બન્તિ યં એત્થન્તરે કતકિચ્ચં, સબ્બં તં પટિલોમક્કમેનેવ આવજ્જિતબ્બન્તિ અત્થો. એત્તકં પન પકતિચિત્તસ્સપિ પાકટં, પરિકમ્મચિત્તસ્સ પન અતિપાકટમેવ. સચે પનેત્થ કિઞ્ચિ ન પાકટં હોતિ, પુન પાદકજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય આવજ્જિતબ્બં, એત્તકેન દીપે જલિતે વિય પાકટં હોતિ. પાદકજ્ઝાનસમાપજ્જનઞ્હિ સત્થકસ્સ વિય નિસાનસિલા સતિપઞ્ઞાનં નિસિતભાવાવહં, તસ્મા તા તંસમાપજ્જનેન પરમનેપક્કપ્પત્તા હોન્તિ. પુરિમસ્મિં ભવેતિ ઇમમ્હા ભવા અનન્તરે પુરિમસ્મિં ભવે.

૧૦૮૧. નિબ્બત્તં નામરૂપઞ્ચાતિ અત્તનો પચ્ચયેહિ નિબ્બત્તનામરૂપં. સાધુકન્તિ સુટ્ઠુ અપરિહાપેત્વા આવજ્જિતબ્બં. પહોતિ હિ ઇમિસ્સા અભિઞ્ઞાય કતાધિકારો ભિક્ખુ પઠમવારેનેવ પટિસન્ધિં ઉગ્ઘાટેત્વા ચુતિક્ખણે નામરૂપં આરમ્મણં કાતું, તથા અસક્કોન્તેનાપિ ધુરનિક્ખેપં અકત્વા પાદકજ્ઝાનમેવ પુનપ્પુનં સમાપજ્જિતબ્બં, તતો ચ વુટ્ઠાય પુનપ્પુનં આવજ્જિતબ્બં. આવજ્જન્તેન ચ પન પઠમં રૂપં આવજ્જિત્વા પચ્છા નામં આવજ્જિતબ્બન્તિ આચરિયા. અપરે પન વિપરિયાયેન વદન્તિ.

તત્થ પચ્છિમનિસજ્જાતો પભુતિ યાવ પટિસન્ધિતો આરમ્મણં કત્વા પવત્તઞાણં અતીતજાતીસુ નિવુત્થધમ્મારમ્મણાભાવતો પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણં નામ ન હોતિ, તં પન પરિકમ્મઞાણમેવ. યદા પનસ્સ પટિસન્ધિં અતિક્કમ્મ ચુતિક્ખણે ઉપ્પન્નં નામરૂપં આરમ્મણં કત્વા મનોદ્વારાવજ્જનં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મિં નિરુદ્ધે વુત્તનયેન અપ્પનાચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, તેન સમ્પયુત્તં ઞાણં પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણં નામ. તેનાહ ‘‘યદા પના’’તિઆદિ.

એત્થાહ – કિં એકેનેવ અભિઞ્ઞાચિત્તેન ચુતિક્ખણે પવત્તનામરૂપં સબ્બમ્પિ આરમ્મણં કરોતિ, ઉદાહુ અઞ્ઞેન અઞ્ઞેનાતિ. કિઞ્ચેત્થ યદિ એકેનેવ, દૂરતો ચિત્તપટં પેક્ખન્તસ્સ વિય અનિરૂપિતરૂપેન વવત્થાનં હોતિ. યદિ ચ અઞ્ઞેન અઞ્ઞેન, વિસું વિસું પાદકજ્ઝાનસમાપજ્જનાદિના ભવિતબ્બન્તિ? ઉભયથાપિ ન દોસો. ઇદ્ધિવિસયસ્સ હિ અચિન્તેય્યત્તા એકેનપિ અભિઞ્ઞાચિત્તેન નામરૂપે પસ્સન્તો નિરૂપિતરૂપેનેવ પસ્સતિ, ન અનિરૂપિતરૂપેનેવ પસ્સતિ, અઞ્ઞેનપિ વા પઠમમેવ પાદકજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય સમાહિતચિત્તેન કતપરિકમ્મસ્સ પવત્તિતત્તા પુન સમાપજ્જનં વિના આવજ્જિત્વા આરમ્મણં કરોતિયેવાતિ. પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણવણ્ણના.

૧૦૮૬-૮. દિબ્બચક્ખુનાતિ દિબ્બસદિસત્તા, દિબ્બવિહારવસેન પટિલભિતબ્બત્તા, અત્તના ચ દિબ્બવિહારસન્નિસ્સિતત્તા મહાજુતિકતાદીહિ વા દિબ્બં, રૂપદસ્સનટ્ઠેન ચક્ખુમિવાતિ ચક્ખુ. યથા હિ મંસચક્ખુ વિઞ્ઞાણાધિટ્ઠિતં સમવિસમં આચિક્ખન્તં વિય પવત્તતિ, ઇદં પન તતો સાતિસયં ચક્ખુકિચ્ચકારીતિ દિબ્બઞ્ચ તં ચક્ખુ ચાતિ દિબ્બચક્ખુ, તેન દિબ્બચક્ખુના. કસિણારમ્મણન્તિ અટ્ઠન્નમ્પિ કસિણાનં વસેન કસિણારમ્મણં. અભિનીહારક્ખમં કત્વાતિ ચુદ્દસવિધેન ચિત્તપરિદમનેન અટ્ઠઙ્ગસમ્પન્નતાકરણેન અભિનીહારક્ખમં દિબ્બચક્ખુઞાણાભિમુખં પેસનારહં પેસનયોગ્યં કત્વા. ‘‘તેજો…પે… કસિણમ્પિ વા આસન્નં કાતબ્બ’’ન્તિ પાઠસેસો. આસન્નં કાતબ્બન્તિ દિબ્બચક્ખુઞાણુપ્પત્તિયા સમીપભૂતં કારણભૂતં કાતબ્બં, તત્થ ઉપચારજ્ઝાનં પગુણતરં કત્વા તં વડ્ઢેત્વા ઇચ્છિતક્ખણે ઉપટ્ઠાનયોગ્યં કત્વા ઠપેતબ્બન્તિ વુત્તં હોતિ. એત્થાતિ ઇમસ્મિં દિબ્બચક્ખુના રૂપદસ્સનવિસયે. સેટ્ઠન્તિ પરિદીપિતન્તિ આલોકકસિણસ્સેવ પભાવિસ્સજ્જનસભાવેન આલોકકરણેન ઇતરેહિ વિસિટ્ઠત્તા વિસિટ્ઠન્તિ પરિદીપિતં.

૧૦૮૯-૯૦. ઉપ્પાદેત્વાતિ પઠમજ્ઝાનનિદ્દેસે વુત્તનયેન ઉપચારજ્ઝાનુપ્પાદનેન ઉપ્પાદેત્વા. ઉપચારજ્ઝાનુપ્પત્તિયા હિ સદ્ધિં પટિભાગનિમિત્તુપ્પત્તિ. યસ્મા પાદકજ્ઝાનં વિજ્જમાનેયેવ આલોકે અપ્પનાવસેન પવત્તિમત્તં વિના અત્તનો બલેન આલોકં ફરિતું ન સક્કોતિ, નાપિ યથાપત્થટં થાવરં કાતું, પરિકમ્મં પન તદુભયમ્પિ કાતું સમત્થં, તસ્મા ઉપચારભૂમિયંયેવ તં વડ્ઢેતબ્બન્તિ આહ ‘‘ઉપચારભૂમિય’’ન્તિઆદિ. ઉપચારભૂમીતિ ચેત્થ આલોકસ્સ થાવરકરણવસપ્પવત્તં પરિકમ્મચિત્તમેવાતિ દટ્ઠબ્બં. અપ્પનન્તિ ઝાનવસેન અપ્પનં. ન હિ અકતપરિકમ્મસ્સ અભિઞ્ઞાવસેન અપ્પના સિજ્ઝતિ. તેનાહ ‘‘પાદકજ્ઝાનનિસ્સિત’’ન્તિ. પાદકજ્ઝાનનિસ્સિતન્તિ પાદકજ્ઝાનારમ્મણં હોતિ, ન દિબ્બચક્ખુસ્સ પરિકમ્મનિસ્સિતં પરિકમ્મારમ્મણં હોતિ, તથા ચ સતિ આલોકવડ્ઢનાભાવતો રૂપદસ્સનં ન સિયાતિ અધિપ્પાયો.

૧૦૯૧-૩. અન્તો…પે… ભવેતિ અન્તોગતમેવ રૂપગતં પસ્સિતબ્બં ભવે, ન બહિદ્ધા વિક્ખેપુપ્પત્તિહેતુભાવતો પસ્સિતબ્બં દિબ્બચક્ખુનાતિ અધિપ્પાયો. ન હિ આલોકે ફરિતેપિ મંસચક્ખુસ્સ આપાથં હોતિ. પરિકમ્મસ્સ વારો હિ અતિક્કમતિ તાવદેતિ ઇધ પરિકમ્મં નામ યથાવુત્તકસિણારમ્મણં ઉપચારજ્ઝાનં, તં રૂપગતં પસ્સતો ન પવત્તતિ, કસિણાલોકવસેન ચ રૂપગતદસ્સનં કસિણાલોકો ચ પરિકમ્મવસેનાતિ તદુભયમ્પિ પરિકમ્મસ્સ અપ્પવત્તિયા ન હોતિ. તેનાહ ‘‘આલોકોપી’’તિઆદિ. તસ્મિં અન્તરહિતે રૂપગતમ્પિ ન ચ દિસ્સતિ, રૂપગતં પસ્સતો પરિકમ્મસ્સ વારો અતિક્કમતિ, પરિકમ્મપસુતસ્સ કસિણારમ્મણઞાણં હોતીતિ રૂપગતં દિસ્સતિ, કથં પટિપજ્જિતબ્બન્તિ આહ ‘‘તેના’’તિઆદિ.

૧૦૯૪-૯. એવં અનુક્કમેનાતિ પુનપ્પુનં પાદકજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા તતો વુટ્ઠાય અભિણ્હં આલોકફરણેન. આલોકો થામવાતિ આલોકગતો ચિરટ્ઠાયી સિયા, તથા ચ સતિ તત્થ સુચિરમ્પિ રૂપગતં પસ્સતેવ. તેન વુત્તં ‘‘આલોકો એત્થા’’તિઆદિ. સ્વાયમત્થો તિણુક્કૂપમાય વિભાવેતબ્બોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘તિણુક્કાયા’’તિઆદિ. એકો કિર રત્તિયં તિણુક્કાય મગ્ગં પટિપજ્જિ, તસ્સ સા તિણુક્કા વિજ્ઝાયિ, અથસ્સ સમવિસમાનિ ન પઞ્ઞાયિંસુ, સો તં તિણુક્કં ભૂમિયં ઘંસિત્વા પુન ઉજ્જાલેસિ, સા પજ્જલિત્વા પુરિમાલોકતો મહન્તરમાલોકં અકાસિ, એવં પુનપ્પુનં વિજ્ઝાતં ઉજ્જાલયતો કમેન સૂરિયો ઉટ્ઠાસિ, સૂરિયે ઉટ્ઠિતે ‘‘ઉક્કાય કમ્મં નત્થી’’તિ તં છડ્ડેત્વા દિવસમ્પિ અગમાસિ. તત્થ ઉક્કાલોકો વિય પરિકમ્મકાલે કસિણાલોકો, ઉક્કાય વિજ્ઝાતાય સમવિસમાનં અદસ્સનં વિય રૂપગતં પસ્સતો પરિકમ્મસ્સ વારાતિક્કમેન આલોકે અન્તરહિતે રૂપગતાનં અદસ્સનં, ઉક્કાય ઘંસનં વિય પુનપ્પુનં પાદકજ્ઝાનસમાપજ્જનં, ઉક્કાય પુરિમાલોકતો મહન્તતરાલોકકરણં વિય પુન પરિકમ્મં કરોતો બલવતરાલોકફરણં, સૂરિયુટ્ઠાનં વિય થામગતાલોકસ્સ યથાવડ્ઢિતપરિચ્છેદં ફરિત્વા અવટ્ઠાનં, તિણુક્કં છડ્ડેત્વા દિવસમ્પિ ગમનં વિય પદિત્તાલોકં વડ્ઢેત્વા થામગતેનાલોકેન દિવસમ્પિ રૂપદસ્સનં. એત્તાવતા ચ દિબ્બચક્ખુસ્સ નાનાવજ્જનપરિકમ્મઞ્ચેવ દિબ્બચક્ખુઞાણઞ્ચ દસ્સિતં, ન તસ્સ ઉપ્પત્તિક્કમોતિ તં દસ્સેતું ‘‘ઉપ્પાદનક્કમોપી’’તિઆદિ વુત્તં. તં હેટ્ઠા વુત્તનયત્તા સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. તાનિ ચત્તારિ પઞ્ચ વાતિ પોત્થકેસુ લિખન્તિ. ‘‘તીણિ ચત્તારિ વા પના’’તિ પાઠો.

૧૧૦૦. તત્થ અત્થસાધકચિત્તન્તિ યદત્થાયેસ પટિપન્નો, તસ્સ તદત્થસાધનતો અત્થસાધકભૂતં ચિત્તં. તસ્મિઞ્હિ ઉપ્પન્ને મંસચક્ખુસ્સ અનાપાથયોગ્યં અન્તોકુચ્છિગતં હદયવત્થુનિસ્સિતં હેટ્ઠાપથવીતલનિસ્સિતં તિરોકુટ્ટપબ્બતપાકારગતં પરચક્કવાળગતન્તિ ઇદં રૂપં આપાથં આગચ્છતિ, મંસચક્ખુના દિસ્સમાનં વિય હોતિ. તદેવ ચેત્થ રૂપં સરૂપતો વિભાવનસમત્થં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં વિય. ન પન આવજ્જનપરિકમ્મવસેન પવત્તાનિ પુબ્બભાગચિત્તાનિ. તાનિ હિ આરમ્મણં કરોન્તાનિપિ ન યાથાવતો તં વિભાવેત્વા પવત્તન્તિ આવજ્જનસમ્પટિચ્છનાદિચિત્તાનિ વિયાતિ.

૧૧૦૧-૨. નનુ ચ અનાગતંસઞાણં યથાકમ્મૂપગઞાણન્તિ દ્વે અભિઞ્ઞાઞાણાનિ અત્થિ, કસ્મા તાનિ ઇધ ન દસ્સિતાનીતિ આહ ‘‘અનાગતંસઞાણસ્સા’’તિઆદિ. ઇજ્ઝન્તિ દિબ્બચક્ખુનાતિ વિસું પરિકમ્મસ્સ અભાવતો દિબ્બચક્ખુઞાણપટિલાભેનેવ તસ્સ પરિવારાનિ હુત્વા પટિલદ્ધાનિ હોન્તિ. તતોયેવ હિ તાનિ તસ્સ પરિભણ્ડઞાણાનીતિ વુચ્ચન્તિ. યથા હિ સિનેરુસ્સ પરિવારટ્ઠાનિયાનિ તંસિદ્ધિયા સિદ્ધાનિ મેખલટ્ઠાનાનિ પરિભણ્ડાનીતિ વુચ્ચન્તિ, એવં ઇમાનિપિ દિબ્બચક્ખુસિદ્ધિયા સિદ્ધાનિ તસ્સ પરિભણ્ડાનીતિ વેદિતબ્બાનિ.

હોતુ તાવ એવમેતં, ચુતૂપપાતઞાણં પન કિં ન દસ્સિતન્તિ આહ ‘‘ચુતૂપપાતઞાણમ્પી’’તિઆદિ. દિબ્બચક્ખુઞાણમેવ હિ ચુતિયં, ઉપપત્તિયઞ્ચ રૂપં વિભાવેન્તં ચુતૂપપાતે પવત્તત્તા ‘‘ચુતૂપપાતઞાણ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, અવસેસરૂપવિભાવનકાલે ‘‘દિબ્બચક્ખૂ’’તિ વુચ્ચતિ, તસ્મા પરમત્થતો નામદ્વયેન આગતં એકમેવ ઞાણં, દિબ્બચક્ખુઞાણં ચુતૂપપાતઞાણન્તિ પન બ્યઞ્જનતોયેવ નાનન્તિ. કત્થચિ મનોમયઞાણન્તિપિ વિસું અભિઞ્ઞાઞાણં આગતં, તં અત્થતો ઇદ્ધિવિધઞાણમેવ. દિબ્બચક્ખુઞાણવણ્ણના.

૧૧૦૩. ઇધાતિ ઇમસ્મિં સાસને. અનેન તરેનાતિ અનેન અભિધમ્માવતારનામકેન તરેન.

ઇતિ અભિધમ્મત્થવિકાસિનિયા નામ

અભિધમ્માવતારસંવણ્ણનાય

અભિઞ્ઞાનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.