૪. ચતુત્થો પરિચ્છેદો

એકવિધાદિનિદ્દેસવણ્ણના

૧૨૭. ઇતો પરં પવક્ખામિ, નયમેકવિધાદિકં;

આભિધમ્મિકભિક્ખૂનં, બુદ્ધિયા પન વુદ્ધિયા.

અહં ઇતો પરં ઇતો પરિચ્છેદતો પરં એકવિધાદિકં નયં આભિધમ્મિકભિક્ખૂનં બુદ્ધિયા વુદ્ધિત્થાય પવક્ખામિ દેસેસ્સામિ.

૧૨૮. સબ્બમેકવિધં ચિત્તં, વિજાનનસભાવતો સબ્બં ચિત્તં વિજાનનસભાવતો એકવિધં, દુવિધઞ્ચ ભવે ચિત્તં અહેતુકસહેતુકતો ઇદં ચિત્તં દુવિધં ભવેય્ય.

૧૨૯. પુઞ્ઞાપુઞ્ઞવિપાકા હિ, કામે દસ ચ પઞ્ચ ચ હિ સચ્ચં કામે કામાવચરે કુસલાકુસલવિપાકા દસ પઞ્ચ ચ કિરિયા તિસ્સો ઇતિ સબ્બે અટ્ઠારસ ચિત્તુપ્પાદા અહેતુકા.

૧૩૦. અહેતુકતો ચિત્તુપ્પાદતો સેસા એકસત્તતિ ચિત્તુપ્પાદા સહેતુકાતિ સહેતુકા નામાતિ મહેસિના તાદિના અવિપરીતસભાવેન હેતુવાદિના પચ્ચયવાદિના નિદ્દિટ્ઠા.

૧૩૧. સવત્થુકાવત્થુકતો સવત્થુકઅવત્થુકવસેન તથા ઉભયવસેન સવત્થુકવસેન, અવત્થુકવસેન ચ સબ્બં વુત્તપ્પકારેન ચ માનસં તિવિધં હોતિ.

૧૩૨-૪. સબ્બો કામવિપાકો ચ, રૂપે પઞ્ચદસાપિ ચ ચિત્તુપ્પાદા આદિમગ્ગો પઠમમગ્ગો હસિતુપ્પાદો મનોધાતુકિરિયાપિ ચ દોમનસ્સદ્વયઞ્ચાપિ તેચત્તાલીસ માનસા વિના વત્થું વત્થું વજ્જેત્વા ન ઉપ્પજ્જન્તિ, એકન્તેન સવત્થુકા નામ. અરૂપાવચરવિપાકા ચ એકન્તેન અવત્થુકા, મયા વુત્તતો ચિત્તુપ્પાદતો સેસાનિ દ્વેચત્તાલીસ ચિત્તાનિ ઉભયથા સવત્થુકાવત્થુકવસેન સિયું.

૧૩૫. એકેકારમ્મણં ચિત્તં, પઞ્ચારમ્મણમેવ ચ ચિત્તં છળારમ્મણકઞ્ચેતિ એવં ઇમિના મયા વુત્તપ્પકારેનાપિ તિવિધં ચિત્તં સિયા.

૧૩૬-૮. વિઞ્ઞાણાનિ ચ દ્વે પઞ્ચ, અટ્ઠ લોકુત્તરાનિ ચ અભિઞ્ઞામાનસં ઠપેત્વા સબ્બં મહગ્ગતઞ્ચેવાતિ તેચત્તાલીસ ચિત્તુપ્પાદા પન એકેકારમ્મણા વિઞ્ઞેય્યા ધીરેન. તત્થ ચિત્તે મનોધાતુત્તયં પઞ્ચારમ્મણં ઈરિતં ભગવતા. મયા વુત્તચિત્તતો સેસાનિ તેચત્તાલીસ ચિત્તાનિ છળારમ્મણિકાનિ મતાનિ સત્થુના, તથા એવં ચિત્તં કુસલાકુસલાદિતો તિવિધં. આદિ-સદ્દેન અબ્યાકતં ગહેતબ્બં.

૧૩૯. અહેતુકં ચિત્તં એકહેતુકઞ્ચ ચિત્તં દ્વિહેતુકઞ્ચ ચિત્તં તિહેતુકઞ્ચ ચિત્તન્તિ એવં ઇમિના પકારેન ચિત્તં ચતુબ્બિધં વિભાવિના વિઞ્ઞાતબ્બં.

૧૪૦-૨. હેટ્ઠા મયાપિ નિદ્દિટ્ઠા અટ્ઠારસ ચિત્તુપ્પાદા અહેતુકા, વિચિકિચ્છુદ્ધચ્ચસંયુત્તં ચિત્તં એકહેતુકં એવં ઉદીરિતં ભગવતા. કામે કામાવચરે પુઞ્ઞવિપાકક્રિયતો કુસલવસેન ચ વિપાકવસેન ચ કિરિયાવસેન ચ દ્વાદસધા ચિત્તુપ્પાદા અકુસલા ચ દસધા ચાતિ બાવીસતિ ચિત્તુપ્પાદા દુહેતુકા. કામે કામાવચરે પુઞ્ઞવિપાકક્રિયતો પુઞ્ઞવસેન ચ વિપાકવસેન ચ કિરિયાવસેન ચ દ્વાદસધા ચિત્તુપ્પાદા. સબ્બં મહગ્ગતઞ્ચેવ અપ્પમાણં લોકુત્તરચિત્તઞ્ચ તિહેતુકં.

૧૪૩-૫૦. રૂપીરિયાપથવિઞ્ઞત્તિ-જનકાજનકાદિતોતિ રૂપઇરિયાપથવિઞ્ઞત્તિજનકવસેન રૂપઇરિયાપથજનકવસેન ચ રૂપજનકવસેન ચ તિકિચ્ચાજનકવસેન ચાતિઆદીહિ પકારેહિ સબ્બં ચિત્તં ચતુબ્બિધં હોતિ. તત્થ તસ્મિં ચિત્તે દ્વાદસાકુસલા, કામધાતુયા કુસલા, તથા કામે દસ કિરિયા, અભિઞ્ઞામાનસં દ્વયં, ઇમે બાત્તિંસ માનસા રૂપાનિ સમુટ્ઠાપેન્તિ, ઇરિયાપથં કપ્પેન્તિ, વિઞ્ઞત્તિં જનયન્તિ. કુસલા મહગ્ગતમાનસા કિરિયા ચ મહગ્ગતમાનસા, અટ્ઠ અનાસવચિત્તાનિ, છબ્બીસતિ ચ માનસા રૂપાનિ સમુટ્ઠાપેન્તિ, ઇરિયાપથં કપ્પેન્તિ. ચોપનં ન પાપેન્તિ વિઞ્ઞત્તિં ન જનયન્તીતિ અત્થો. ઇમે ચિત્તુપ્પાદા દુકિચ્ચનિયતા, દસ વિઞ્ઞાણે ઠપેત્વા દ્વીસુ ભૂમીસુ વિપાકા મનોધાતુદ્વયસન્તીરણત્તયમહાવિપાકરૂપવિપાકાનં વસેન અટ્ઠારસ પાકા મનોધાતુ કિરિયા ચેવાતિ ઇમાનિ એકૂનવીસતિ ચિત્તાનિ રૂપાનિ સમુટ્ઠાપેન્તિ, ઇતરદ્વયં ન કરોન્તિ, પુન દ્વેપઞ્ચવિઞ્ઞાણા પઠમં ‘‘દસ વિઞ્ઞાણે’’તિ વુત્તત્તા ‘‘પુના’’તિ વુત્તા. અરૂપીસુ વિપાકા ચ સબ્બેસં સત્તાનં પટિસન્ધિચિત્તઞ્ચ અરહતો ચુતિચિત્તઞ્ચ ઇમે સોળસ માનસા તિકિચ્ચાનિ ન કરોન્તિ.

૧૫૧. એકદ્વિતિચતુટ્ઠાન-પઞ્ચટ્ઠાનપ્પભેદતો એકકિચ્ચદ્વિકિચ્ચતિકિચ્ચચતુકિચ્ચપઞ્ચકિચ્ચભેદેન પઞ્ચધા ચિત્તં પઞ્ચપકારં ચિત્તં પઞ્ચનિમ્મલલોચનો બુદ્ધો અક્ખાસિ કથેસિ.

૧૫૨. કુસલાકુસલા સબ્બે, ચિત્તુપ્પાદા મહાક્રિયા;

મહગ્ગતા ક્રિયા ચેવ, ચત્તારો ફલમાનસા.

૧૫૩. સબ્બેવ પઞ્ચપઞ્ઞાસ ચિત્તુપ્પાદા જવનટ્ઠાનતોયેવ જવનકિચ્ચવસેનેવ એકટ્ઠાને એકકિચ્ચે નિપ્પપઞ્ચેન સત્થુના તણ્હામાનદિટ્ઠિવિરહિતેન સત્થુના નિયામિતા કથિતા.

૧૫૪. પુન દ્વેપઞ્ચવિઞ્ઞાણા ચિત્તુપ્પાદા દસ્સને સવને તથા ઘાયને સાયનટ્ઠાને ફુસને પટિપાટિયા સત્થુના નિયામિતા.

૧૫૫. મનોધાતુત્તિકં આવજ્જને પટિચ્છને, એતે અટ્ઠસટ્ઠિ ચિત્તુપ્પાદા એકટ્ઠાનિકતં એકકિચ્ચભાવં ગતા પત્તા ભવન્તિ.

૧૫૬-૮. ચિત્તદ્વયં દ્વિટ્ઠાનિકં નામ ઉદીરિતં ભગવતા, સોમનસ્સયુતં ચિત્તં પઞ્ચદ્વારે સન્તીરણં સિયા. છદ્વારે તદાલમ્બણઞ્ચ બલવારમ્મણે અતિમહન્તારમ્મણે સતિ સિયા, તથા વોટ્ઠબ્બનં પઞ્ચદ્વારેસુ વોટ્ઠબ્બનં હોતિ. મનોદ્વારેસુ પન સબ્બેસં આરમ્મણાનં આવજ્જનં હોતિ, ઇદં ચિત્તદ્વયં દ્વિટ્ઠાનિકં નામ હોતિ.

૧૫૯. પટિસન્ધિયા ઠાનતો પટિસન્ધિયા કિચ્ચવસેન ભવઙ્ગસ્સ ઠાનતો ભવઙ્ગસ્સ કિચ્ચવસેન ચુતિયા ઠાનતો ચુતિયા કિચ્ચવસેન તે મહગ્ગતવિપાકા નવ તિટ્ઠાનિકા તિકિચ્ચાતિ મુનિના મતા.

૧૬૦-૩. અટ્ઠ કામા મહાપાકા, પટિસન્ધિભવઙ્ગતો પટિસન્ધિભવઙ્ગવસેન તદારમ્મણતો ચેવ તદારમ્મણવસેન ચ એવ ચુતિટ્ઠાનવસેન ચ અટ્ઠ ચિત્તાનિ ચતુટ્ઠાનિકચિત્તાનિ હોન્તિ, ઇતિ વચનં ધીરો નિદ્દિસે, કુસલાકુસલપાકોપેક્ખાસહગતદ્વયં પઞ્ચદ્વારે સન્તીરણં ભવે, છદ્વારિકેસુપિ બલવારમ્મણે સતિ તદારમ્મણતા સિયા. પટિસન્ધિભવઙ્ગાનં ઠાનવસેન ચ ચુતિટ્ઠાનવસેન ચ ઇદં ચિત્તદ્વયં પઞ્ચટ્ઠાનિકચિત્તં નામાતિ ઉદીરિતં મુનિના.

૧૬૪. પઞ્ચકિચ્ચં દ્વયં ચિત્તં, અટ્ઠકં પન ચતુકિચ્ચં, નવકં તિકિચ્ચં, દ્વે ચિત્તુપ્પાદા દ્વિકિચ્ચા, ઇમેસં ઇમેહિ ચિત્તુપ્પાદેહિ સેસં એકકં કિચ્ચં.

૧૬૫. ભવઙ્ગાવજ્જનઞ્ચેવ, દસ્સનં સમ્પટિચ્છનં;

સન્તીરણં વોટ્ઠબ્બનં, જવનં ભવતિ સત્તમં.

૧૬૬. છબ્બિધં હોતિ તં છન્નં તં ચિત્તં છન્નં ચક્ખુસોતઘાનજિવ્હાકાયમનોવિઞ્ઞાણાનં પભેદતો છબ્બિધં હોતિ, ચક્ખુસોતઘાનજિવ્હાકાયમનોધાતુમનોવિઞ્ઞાણધાતૂનં સત્તન્નં વસેન ચિત્તં સત્તધા હોતિ.

૧૬૭. એકેકારમ્મણં છક્કં, પઞ્ચારમ્મણભેદતો છળારમ્મણતો ચેવ છળારમ્મણચિત્તવસેન મનો ચિત્તં અટ્ઠવિધં હોતિ.

૧૬૮. તત્થ તસ્મિં ચિત્તે દ્વેપઞ્ચવિઞ્ઞાણા એકેકગોચરા હોન્તિ, દ્વે ચિત્તુપ્પાદા રૂપારમ્મણિકા, દ્વે દ્વે ચિત્તુપ્પાદા સદ્દાદિગોચરા.

૧૬૯. પઞ્ચાભિઞ્ઞાવિવજ્જિતં સબ્બં મહગ્ગતં, સબ્બં લોકુત્તરઞ્ચ ઇતિ ઇદં ચિત્તં એકેકારમ્મણં ભવે.

૧૭૦. ઇદં છક્કં એકેકારમ્મણં વિભાવિના ઞેય્યં, મનોધાતુત્તયં પઞ્ચારમ્મણિકં નામ ભવે.

૧૭૧. કામાવચરચિત્તાનિ ચત્તાલીસં તથા એકેકં સબ્બાનિ અભિઞ્ઞાનિ ચ છળારમ્મણિકાનીતિ છળારમ્મણિકાનિ નામ પણ્ડિતેન વિઞ્ઞેય્યાનિ.

૧૭૨. સત્તવિઞ્ઞાણધાતૂસુ પચ્છિમં મનોવિઞ્ઞાણધાતુઞ્ચ કુસલાકુસલાબ્યાકતવસેન તિધા કત્વા નવવિધં ચિત્તં હોતિ.

૧૭૩. મનોવિઞ્ઞાણધાતુયા ભેદો પુઞ્ઞાપુઞ્ઞવસેનેવ વિપાકકિરિયભેદતો છસત્તતિવિધો હોતિ.

૧૭૪. મનોધાતું વિપાકકિરિયભેદતો દ્વિધા કત્વા પુબ્બે વુત્તેહિ નવધા ચિત્તેહિ માનસં દસધા હોતિ.

૧૭૫. પચ્છિમં ધાતુદ્વયં મનોધાતુમનોવિઞ્ઞાણધાતુદ્વયં, મનોધાતું કુસલવિપાકઅકુસલવિપાકકિરિયાવસેન તિધા કત્વા, મનોવિઞ્ઞાણધાતુઞ્ચ કુસલાકુસલાબ્યાકતવસેન તિવિધા કત્વા ચક્ખુસોતઘાનજિવ્હાકાયવિઞ્ઞાણેહિ સહ ચિત્તં એકાદસવિધં હોતિ, ઇતિ ઇદં વચનં પણ્ડિતો પરિદીપયે.

૧૭૬. મનોવિઞ્ઞાણધાતુમ્પિ કુસલાકુસલાદિતો કુસલાકુસલવિપાકકિરિયાવસેન ચતુધા વિભજિત્વાન તં ચિત્તં ચક્ખુસોતઘાનજિવ્હાકાયવિઞ્ઞાણેહિ સહ તિપ્પકારાય મનોધાતુયા ચ સહ દ્વાદસધાપિ ધીરો વદે.

૧૭૭-૯. ચિત્તં ચુદ્દસટ્ઠાનભેદેન ચુદ્દસધા ભવે, પટિસન્ધિયા વસેન ચ ભવઙ્ગવસેન ચ ચુતિયા વસેન ચ આવજ્જનસ્સ વસેન ચ પઞ્ચન્નં દસ્સનાદીનં કિચ્ચાનં વસેન ચ સમ્પટિચ્છનચેતસો વસેન ચ સન્તીરણસ્સ વસેન ચ વોટ્ઠબ્બનજવનાનં વસેન ચ, યથા એવં તદારમ્મણચિત્તસ્સ વસેન ચાતિ એવં ઇમિના પકારેન ઠાનભેદતો કિચ્ચભેદેન ચુદ્દસધા ચિત્તં હોતિ, ઇતિ ઇદં વચનં ધીરો પરિદીપયે પરિદીપેય્ય.

૧૮૦. ભૂમિપુગ્ગલનાનત્તવસેન ભૂમિનાનત્તવસેન, પુગ્ગલનાનત્તવસેન ચ ચિત્તાનં પવત્તિતો ઇદં ચિત્તં બહુધા હોતિ, ઇતિ વચનઞ્ચ ધીરો વિભાવયે પકાસેય્ય.

૧૮૧. ઇધ ઇમસ્મિં સાસને યો ભિક્ખુ મતિમા ઇમસ્મિં એકવિધાદિનયે કુસલો છેકો હોતિ, અભિધમ્મે પવત્તા અત્થા તસ્સ ભિક્ખુનો હત્થગતા હત્થપવિટ્ઠા આમલકા વિય સુદ્ધમણિકા વિય હોન્તિ.

ઇતિ અભિધમ્માવતારટીકાય

એકવિધાદિનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ચતુત્થો પરિચ્છેદો.