૧૫. પન્નરસમો પરિચ્છેદો

અરૂપાવચરસમાધિભાવનાનિદ્દેસવણ્ણના

૯૮૦. એવં પથવીકસિણવસેન ચતુક્કપઞ્ચકજ્ઝાનાનિ દસ્સેત્વા યસ્મા સેસકસિણવસેન નિદ્દિસિયમાને ગન્થગારવો હોતિ, તસ્મા તં સબ્બં ઠપેત્વા અરૂપાવચરં વિભાવેતું ‘‘રૂપારૂપ’’ન્તિઆદિ આરદ્ધં. રૂપારૂપમતીતેનાતિ રૂપારૂપભવં અતિક્કન્તેન, પુનાનૂપપત્તિવસેન રૂપારૂપભવં અતિક્કન્તેન, પગેવ કામાવચરભવં. રૂપારૂપાદિવેદિનાતિ રૂપારૂપાદિભૂમન્તરવેદિના.

૯૮૨-૪. યસ્મા અયં અરૂપાવચરસમાધિ નામ રૂપવિરાગભાવના રૂપવિરાગવસેનેવ અભિનિપ્ફાદેતબ્બાવ, તસ્મા તં ઉપ્પાદેતુકામસ્સ રૂપે વિરજ્જનાકારં, વિરત્તમાનસેન ચ તદત્થાય પટિપજ્જનવિધિં દસ્સેતું ‘‘રૂપે ખો’’તિઆદિ આરદ્ધં. દણ્ડનટ્ઠેન દણ્ડો, મુગ્ગરાદિ, પરપીળનાધિપ્પાયેન તસ્સ આદાનં દણ્ડાદાનં. આદિ-સદ્દેન સત્થાદાનકલહવિગ્ગહવિવાદતુવંતુવંપેસુઞ્ઞાદીનં, અદિન્નાદાનાદીનઞ્ચ ગહણં. ચક્ખુરોગાદયોતિ આદિ-સદ્દેન સોતરોગાદીનં. રૂપે આદીનવં દિસ્વાતિ કરજરૂપાદિઓળારિકરૂપે તન્નિદાનં દોસં દિસ્વા. નિબ્બિન્દમાનસોતિ વિરત્તમાનસો. અરૂપન્તિ અરૂપાવચરભાવનં. તમ્હા કસિણરૂપાતિ તમ્હા પટિભાગનિમિત્તસઙ્ખાતા કસિણરૂપા. નનુ ચાયં રૂપે આદીનવં દિસ્વા તં સમતિક્કમત્થાય પટિપજ્જતિ, પટિભાગનિમિત્તઞ્ચ અરૂપં પણ્ણત્તિમત્તત્તાતિ કથં તસ્મા નિબ્બિજ્જતીતિ અનુયોગં સન્ધાય ઓપમ્મવસેન તમત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સૂકરાભિહતોવ સા’’તિ. યથા હિ વને સૂકરેન પહતમત્તો સુનખો તતો ભીતો રૂપદસ્સનવેલાયં ભત્તપચનઉક્ખલિં દૂરતો દિસ્વા સૂકરપટિભાગતાય તસ્સં સૂકરાસઙ્કં ઉપ્પાદેત્વા ઉત્રસ્તો પલાયતેવ, એવમેવ રૂપે નિબ્બિન્દમાનસો તં અતિક્કમિતુકામો તપ્પટિભાગે કસિણરૂપેપિ નિબ્બિજ્જતિ, સમતિક્કમિતુકામોતિ અધિપ્પાયો.

૯૮૫-૬. ચતુત્થે પન ઝાનસ્મિન્તિ ઠપેત્વા પરિચ્છિન્નાકાસકસિણં નવસુ પથવીકસિણાદીસુ અઞ્ઞતરસ્મિં પટિલદ્ધચતુત્થજ્ઝાને. કેચિ પન આલોકકસિણમ્પિ ઠપેત્વા અટ્ઠસૂતિ વદન્તિ. તસ્સ પન ઠપને કારણં ન દિસ્સતિ. સુટ્ઠુ ચિણ્ણો ચરિતો અતિપ્પગુણિકતો આવજ્જનાદિલક્ખણો વસીભાવો એતેનાતિ સુચિણ્ણવસી. કરોતિ…પે… યતોતિ યસ્મા ઇદં ચતુત્થજ્ઝાનચિત્તં મયા નિબ્બિન્દકસિણરૂપં આરમ્મણં કરોતિ. આસન્નસોમનસ્સઞ્ચાતિ યતો તતિયજ્ઝાનસ્સ આસન્નતાય આસન્નસોમનસ્સપચ્ચત્થિકઞ્ચ. થૂલસન્તવિમોક્ખતોતિ સન્તવિમોક્ખસઙ્ખાતઅરૂપજ્ઝાનતો એતં યતો થૂલં ઓળારિકં. અરૂપજ્ઝાનઞ્હિ યે તે સન્તા વિમોક્ખા અતિક્કમ્મ રૂપે આરુપ્પન્તિઆદીસુ ‘‘સન્તવિમોક્ખ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, સન્તતાસિદ્ધિ ચસ્સ અનુસ્સતિતો દટ્ઠબ્બા.

૯૮૭-૯૧. ચતુત્થેતિ ચતુત્થજ્ઝાને. પઠમારુપ્પઞ્ચ સન્તતો દિસ્વાતિ સમ્બન્ધો, સન્તવસેન મનસિ કરિત્વાતિ અત્થો. સન્તતો મનસિકરણેનેવ ચેત્થ પણીતતો, સુખુમતો ચ મનસિકારો સિદ્ધોવ હોતીતિ ન તે વિસું ગહિતા. પત્થરિત્વાનાતિ પગેવ વડ્ઢિતં, તદા વડ્ઢનવસેન વા પત્થરિત્વા. પુબ્બકાલવસેન ચેતં વુત્તં. તેન નં ઉગ્ઘાટેત્વા પચ્છા ન વડ્ઢિતબ્બન્તિ દસ્સેતિ. ન હિ તં પચ્છા વડ્ઢનત્થાય વાયમિયમાનમ્પિ વડ્ઢતીતિ. તેનાતિ કસિણરૂપેન.

ઇદાનિસ્સ ઉગ્ઘાટનાકારં દસ્સેતું ‘‘આકાસો ઇતિ વા’’તિઆદિં વત્વા પુન તં સમત્થેતું ‘‘ઉગ્ઘાટેન્તો હી’’તિઆદિ વુત્તં. ઉદયવસેન, પરિચ્છેદફરણવસેન ચ અન્તાભાવતો અનન્તો. ન સંવેલ્લેતીતિ કટસારકકિલઞ્જાદયો વિય ન પટિસંહરતિ. નાવજ્જન્તો ન પેક્ખન્તોતિ અનાવજ્જન્તો અનપેક્ખન્તો. અઞ્ઞદત્થુ તેન ફુટ્ઠોકાસં વુત્તનયેન મનસિકરોન્તોયેવાતિ અધિપ્પાયો. ઇદઞ્હિ વુત્તં હોતિ – રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનસ્સ આરમ્મણભૂતં કસિણરૂપં સબ્બેન સબ્બં અમનસિકરોતો, તેન ચ ફુટ્ઠોકાસં ‘‘આકાસો આકાસો’’તિ મનસિકરોતો યદા તં ભાવનાનુભાવેન આકાસં હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ, તદા સો કસિણં ઉગ્ઘાટેતિ નામાતિ.

૯૯૨-૫. એવં કસિણુગ્ઘાટનવસેન પટિલદ્ધે આકાસનિમિત્તે પુન પટિપજ્જનવિધિં, યસ્સત્થાય યેસં પટિપજ્જતિ, તદત્થસિદ્ધઞ્ચ દસ્સેતું ‘‘કસિણુગ્ઘાટિમાકાસં નિમિત્ત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. આકાસસ્સ અનિમિત્તભાવેપિ નિમિત્તેન ફુટ્ઠોકાસભાવતો ‘‘નિમિત્ત’’ન્તિ વુત્તં. પઞ્ચ…પે… વિક્ખમ્ભન્તીતિ નનુ રૂપાવચરપઠમજ્ઝાનસ્સ ઉપચારક્ખણેયેવ નીવરણાનિ વિક્ખમ્ભિતાનિ, તતો પટ્ઠાય ચ ન તેસં પરિયુટ્ઠાનં અત્થિ. યદિ સિયા, ઝાનતો પરિહાયેય્યાતિ? સચ્ચમેતં, ઇમસ્સ પન ઝાનસ્સ વણ્ણભણનવસેનેતં વુત્તં યથા અઞ્ઞત્થાપિ હેટ્ઠા પહીનાનં ઉપરિ પહાનવચનન્તિ. યે પન ‘‘સબ્બે કુસલા ધમ્મા સબ્બેસં અકુસલાનં પટિપક્ખાતિ કત્વા એવં વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ, તેહિ દુતિયજ્ઝાનૂપચારાદીસુ નીવરણવિક્ખમ્ભનાવચનસ્સ કારણં વત્તબ્બં હોતિ. યમ્પિ ચેકે વદન્તિ ‘‘સન્તેવ સુખુમાનિ રૂપાવચરઅવિક્ખમ્ભનીયાનિ, તાનિ સન્ધાયેતં વુત્ત’’ન્તિ, તં તેસં મતિમત્તં. ન હિ મહગ્ગતકુસલેસુ લોકુત્તરકુસલં વિય ઓધિસો પહાનં નામ અત્થિ. યો પન રૂપાવચરેહિ અરૂપાનં ઉળારફલતાદિવિસેસો, સો ભાવનાવિસેસેન સન્તતરપ્પણીતતરભાવેન તેસુયેવ પુરિમપુરિમેહિ પચ્છિમપચ્છિમાનં વિયાતિ દટ્ઠબ્બં. ઇધાપીતિ ન કેવલં રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાને, ‘‘સેસાનિ કામાવચરાની’’તિઆદીસુ પન ઇધ યં વત્તબ્બં અવુત્તં, તં રૂપાવચરજ્ઝાનનિદ્દેસે વુત્તનયાનુસારેન વેદિતબ્બં.

૯૯૭-૧૦૦૧. ‘‘પુન ભાવેતુકામેના’’તિ વુત્તે પઠમમેવ પઠમારુપ્પસ્સ ભાવિતત્તા કિં ભાવેતુકામેનાતિ અનુયોગે ‘‘દુતિયારુપ્પમાનસ’’ન્તિ વુત્તં, ન પન ‘‘દુતિયારુપ્પમાનસં ભાવેતુકામેના’’તિ ઇમિના અજ્ઝાસયેન. ન હિ પઠમં દુતિયારુપ્પં ભાવિતન્તિ. રૂપાવચરજ્ઝાનં અનતિક્કમિત્વા અનધિગન્તબ્બતો તં મનસિકારસમુદાચારસ્સ હાનભાગિયભાવાવહનતો રૂપાવચરજ્ઝાનમેતસ્સ પચ્ચત્થિકન્તિ કત્વા વુત્તં ‘‘આસન્ન…પે… પચ્ચત્થિકન્તિ ચા’’તિ. વીથિપટિપન્નાય ભાવનાય ઉપરૂપરિવિસેસાવહભાવતો, પણીતભાવસિદ્ધિતો ચ પઠમારુપ્પતો દુતિયારુપ્પં સન્તતરસભાવન્તિ આહ ‘‘દુતિયારુપ્પ…પે… પના’’તિ. વક્ખતિ હિ ‘‘સુપણીતતરા હોન્તિ, પચ્છિમા પચ્છિમા ઇધા’’તિ (અભિધ. ૧૦૪૦). વિઞ્ઞાણમિચ્ચેવં મનસા કાતબ્બન્તિ વિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણં ઇચ્ચેવં મનસા કાતબ્બં, કેવલં અનન્તં અનન્તન્તિ ન મનસિ કાતબ્બં. તેનાહ ‘‘અનન્તન્તિ…પે… મનસા નિધા’’તિ. અનન્તં વિઞ્ઞાણં અનન્તં વિઞ્ઞાણન્તિ પન મનસિ કાતું વટ્ટતિ.

૧૦૦૨-૬. તસ્મિં પન નિમિત્તસ્મિન્તિ તસ્મિં પઠમારુપ્પવિઞ્ઞાણસઙ્ખાતે વિઞ્ઞાણનિમિત્તે. વિચારેન્તસ્સ માનસન્તિ ભાવનાચિત્તં પવત્તેન્તસ્સ. આકાસફુટવિઞ્ઞાણેતિ કસિણુગ્ઘાટિમાકાસં ફરિત્વા પવત્તે પઠમારુપ્પવિઞ્ઞાણે આરમ્મણભૂતે. અપ્પેતીતિ અપ્પનાવસેન પવત્તતિ. સભાવધમ્મેપિ આરમ્મણસમતિક્કમભાવનાવિસેસભાવતો ઇદં અપ્પનાપત્તં હોતિ ચતુત્થારુપ્પં વિય. અપ્પના…પે… નયોવાતિ દુતિયારુપ્પજ્ઝાને પુરિમભાગે તીણિ, ચત્તારિ વા જવનાનિ કામાવચરાનિ ઉપેક્ખાવેદનાસમ્પયુત્તાનેવ હોન્તિ. ચતુત્થં, પઞ્ચમં વા આરુપ્પમાનસન્તિઆદિના અપ્પનાનયો પઠમારુપ્પજ્ઝાને વુત્તનયોવ. ફરિત્વા પવત્તવિઞ્ઞાણન્તિ પઠમારુપ્પવિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણઞ્ચન્તિ વુચ્ચતીતિ રુળ્હીસદ્દવસેન વુત્તભાવમેવ પકાસેતું ‘‘વિઞ્ઞાણા…પે… સિયા’’તિ વુત્તં. પુબ્બે અનન્તસ્સ આકાસસ્સ આરમ્મણકરણવસેન અનન્તતાય ‘‘વિઞ્ઞાણઞ્ચ’’ન્તિ વુત્તન્તિ. પુન મનસિકારવસેન વા અનન્તતાય તથા વુત્તન્તિ દસ્સેતું ‘‘મનક્કારવસેનાપી’’તિઆદિ વુત્તં. દુતિયારુપ્પં ભાવેન્તો હિ પઠમારુપ્પં અનન્તતો અનવસેસતો મનસિ કરોન્તો અનન્તન્તિ મનસિ કરોતિ.

૧૦૧૦. પઠમારુપ્પવિઞ્ઞાણાભાવોતિ કસિણં ઉગ્ઘાટેત્વા આકાસો વિય આકાસાનઞ્ચાયતનં પહાય તસ્સ અભાવો મનસિ કાતબ્બો. કસ્મા પનેત્થ દુતિયારુપ્પવિઞ્ઞાણાભાવં અમનસિકત્વા પઠમારુપ્પવિઞ્ઞાણાભાવો મનસિ કાતબ્બોતિ? વુચ્ચતે – તયિદં આરમ્મણાતિક્કમનવસેન પત્તબ્બં, ન પન અઙ્ગાતિક્કમનવસેન. તથા ચ સતિ આરમ્મણેયેવ સાતિસયં દોસદસ્સનેન તં સમતિક્કમિતબ્બં, આરમ્મણઞ્ચ દુતિયારુપ્પસ્સ પઠમારુપ્પમેવ, તસ્મા કસિણે આદીનવં દિસ્વા તં ઉગ્ઘાટેત્વા તબ્બિવિત્તાકાસસ્સ વિય પઠમારુપ્પવિઞ્ઞાણે આદીનવં દિસ્વા તં પહાય તદભાવસ્સેવ મનસિકરણં યુત્તન્તિ. અભયગિરિવાસિનો પન ‘‘વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનાભાવોયેવ મનસિ કાતબ્બો’’તિ વદન્તિ, તે પન ઇમેસં આરમ્મણાતિક્કમનવસેન પત્તબ્બભાવં અસલ્લક્ખેત્વા કથેન્તિ. યદિ સલ્લક્ખેન્તિ, અઞ્ઞત્થ દોસં દિસ્વા અઞ્ઞસ્સ સમતિક્કમે અતિપ્પસઙ્ગદોસતો ન મુચ્ચન્તિ.

અથાપિ વદેય્યું – ‘‘વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં સતો સમાપજ્જતિ, સતો સમાપજ્જિત્વા સતો વુટ્ઠાતિ, સતો વુટ્ઠહિત્વા તઞ્ઞેવ વિઞ્ઞાણં ભાવેતી’તિ વચનતો વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનાભાવોયેવ મનસિ કાતબ્બો’’તિ, તયિદં પાળિઅત્થં વિરુજ્ઝિત્વા ગહણવસેન ચિન્તિતં. ન હેત્થ તઞ્ઞેવ વિઞ્ઞાણન્તિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં અધિપ્પેતં. યદિ હિ તં અધિપ્પેતં સિયા, વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનન્તિ તસ્સ પધાનભાવેન નિદ્દિટ્ઠત્તા તઞ્ઞેવાતિ વચનેનેવ પરિયત્તં, કિં વિઞ્ઞાણન્તિ વચનેન. અથ સરૂપનિદ્દેસત્થં વિઞ્ઞાણવચનં, એવં સતિ તઞ્ઞેવ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનન્તિ વુત્તં સિયા, તસ્મા વિઞ્ઞાણન્તિ વચનેન યં આરબ્ભ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં પવત્તં, તસ્સેવ આકાસાનઞ્ચાયતનસ્સ ગહણં, ન ઇતરસ્સાતિ સુટ્ઠુ વુત્તં.

૧૦૧૧-૨. પઠમારુપ્પવિઞ્ઞાણાભાવોમનસિકાતબ્બોતિ વત્વા મનસિકારવિધિં દસ્સેતું ‘‘તં પના’’તિઆદિ વુત્તં. અકત્વા મનસાતિ મનસા આરમ્મણં અકત્વા સબ્બેન સબ્બં તં અચિન્તેત્વા. ‘‘આકાસં આકાસ’’ન્તિ મનસિ કરોન્તસ્સ કસિણવિવિત્તાકાસં વિય ‘‘નત્થિ નત્થી’’તિ, ‘‘સુઞ્ઞં સુઞ્ઞ’’ન્તિ વા મનસિ કરોન્તસ્સ વિઞ્ઞાણવિવિત્તં અભાવમત્તમેવ ઉપટ્ઠાતીતિ આહ ‘‘નત્થી’’તિઆદિ. વા-સદ્દો અનિયમત્થો, તેન દ્વીસુ પકારેસુ એકેનપિ અત્થસિદ્ધિ હોતીતિ દસ્સેતિ. અવુત્તવિકપ્પનત્થો વા વા-સદ્દો, તેન ‘‘વિવિત્તં વિવિત્ત’’ન્તિ ઇમસ્સપિ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. અનિયમો પનેત્થ તિણ્ણમ્પિ વિસું વિસું પરિયાયભાવતોવ સિદ્ધો. પરિયાયસદ્દા હિ વિસું વિસુંયેવ અત્થં સાધેન્તા પરિયાયાતિ લોકે નિરુળ્હા. યથાહુ –

‘‘પરિયાયેનેવ તે યસ્મા, વદન્તત્થં ન સંહતા;

પરિયાયત્થં તતો સબ્બં, પરિયાયેસુ વવત્થિત’’ન્તિ.

૧૦૧૩-૬. તસ્મિં નિમિત્તેતિ પઠમારુપ્પવિઞ્ઞાણસ્સ અભાવસઙ્ખાતે ઝાનુપ્પત્તિકારણભૂતે નિમિત્તે. સતિ સન્તિટ્ઠતીતિ અભાવનિમિત્તારમ્મણા સતિ સમ્મા સુપ્પતિટ્ઠિતા હુત્વા તિટ્ઠતિ. સતિસીસેન ચેત્થ ઉપચારજ્ઝાનાનુગુણાનં સદ્ધાપઞ્ચમાનં ઇન્દ્રિયાનં સકિચ્ચયોગં દસ્સેતિ. ઉપચારજ્ઝાનં પન ‘‘ભિય્યોપિ સમાધિયતિ માનસ’’ન્તિ ઇમિના વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. કસિણુગ્ઘાટિમા…પે… અભાવકેતિ એવં પવત્તવિઞ્ઞાણસ્સ નત્થિભાવસઙ્ખાતે વિનાસાભાવકે ન પુરે અભાવાદિકે. અપ્પનાનયો પનેત્થ પથવીકસિણે વુત્તનયાનુસારેન વેદિતબ્બોતિ આહ ‘‘અપ્પનાય નયો’’તિઆદિ.

૧૦૧૭-૯. એવં યં તત્થ અવસિટ્ઠં, તં અતિદિસિત્વા ઇદાનિ વિસેસં દસ્સેતું ‘‘આકાસગતવિઞ્ઞાણ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. પરિકમ્મમનક્કારે તસ્મિં અન્તરહિતેતિ ‘‘નત્થિ નત્થી’’તિ પવત્તપરિકમ્મમનસિકારે અમનસિકરણેન અસ્મિં પઠમારુપ્પવિઞ્ઞાણે અન્તરહિતે, ન પન ખણભઙ્ગવસેન, ઝાનપરિહાનિવસેન વા અન્તરહિતે. ખણભઙ્ગવસેન હિ અન્તરધાનં ખણે ખણે ઉપલબ્ભતિ. પરિહાનિવસેન ચ અન્તરધાને પુન તં અનુપ્પાદેત્વા ઉત્તરિ ઞાણાધિગમોયેવ નત્થીતિ. તસ્સાપગમમત્તંવ પસ્સન્તો વસતીતિ તસ્સ પઠમારુપ્પસ્સ અભાવમત્તં પસ્સન્તો સો યોગાવચરો વિહરતિ. યથા કથં વિયાતિ આહ ‘‘સન્નિપાત’’ન્તિઆદિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા નામ કોચિ પુરિસો મણ્ડલમાળાદીસુ કત્થચિ કેનચિદેવ કરણીયેન સન્નિપતિતં ભિક્ખુસઙ્ઘં દિસ્વા કત્થચિ ગન્ત્વા સન્નિપાતકિચ્ચાવસાને ઉટ્ઠાય પક્કન્તેસુ ભિક્ખૂસુ પુન તં ઠાનં ગન્ત્વા ઓલોકેન્તો સુઞ્ઞમેવ પસ્સતિ, એવંસમ્પદમિદં દટ્ઠબ્બન્તિ. તત્રિદં ઓપમ્મસંસન્દનં – યથા સો પુરિસો સન્નિપતિતં ભિક્ખુસઙ્ઘં દિસ્વા ગતો, તતો સબ્બેસુ ભિક્ખૂસુ અપગતેસુ તં ઠાનં તેહિ સુઞ્ઞમેવ પસ્સતિ, ન પન તેસં કુતોચિ અપગતકારણં, એવમયં યોગાવચરો પુબ્બે વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનજ્ઝાનચક્ખુના પઠમારુપ્પવિઞ્ઞાણં દિસ્વા નત્થીતિ મનસિકારેન તસ્મિં અપગતે તતિયારુપ્પચક્ખુના તસ્સ નત્થિભાવમેવ પસ્સતિ, ન તસ્સ અપગતકારણં વીમંસતિ ઝાનસ્સ તાદિસાભોગાભાવતોતિ.

૧૦૨૦-૪. ચતુત્થા…પે… ન ચ સન્તન્તિ યથા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનચિત્તં સઙ્ખારાવસેસસુખુમભાવપ્પત્તિયા સવિસેસં સન્તં, એવમયં આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસમાપત્તિ ન ચ સન્તા તદભાવતોતિ અધિપ્પાયો. ચ-સદ્દો પનેત્થ અવુત્તસમુચ્ચયત્થો. તેન ‘‘સઞ્ઞા રોગો, સઞ્ઞા ગણ્ડો, સઞ્ઞા સલ્લં, એતં સન્તં, એતં પણીતં, યદિદં નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતન’’ન્તિ ઇમસ્સપિ સઙ્ગહો વેદિતબ્બો. ચતુત્થં સન્તતોતિ સઙ્ખારાવસેસસુખુમભાવેનેવ સવિસેસં સન્તતાય, અસન્તભાવકરરોગાદિસરિક્ખકસઞ્ઞાવિરહતો ચ સન્તતો દિસ્વા. ‘‘સન્તં સન્તમિદં ચિત્ત’’ન્તિ ઇમિના ભાવનાકારં દસ્સેતિ. વિભઙ્ગેપિ હિ તંયેવ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સન્તતો મનસિ કરોતીતિ અયમેવ ભાવનાકારો ગહિતો. અપરે પન ‘‘પાળિયં ઇમસ્સ ભાવનાકારો ન ગહિતો’’તિ વત્વા તત્થ કારણં વદન્તિ, તત્થ વત્તબ્બં વિસુદ્ધિમગ્ગસંવણ્ણનાદિતો ગહેતબ્બં.

૧૦૨૭. તતિયારુપ્પસઙ્ખાતક્ખન્ધેસુ ચ ચતૂસુપિ આરમ્મણભૂતેસૂતિ અધિપ્પાયો.

૧૦૨૯-૩૧. અભાવમત્તમ્પીતિ સુઞ્ઞતમત્તમ્પિ એવં સુખુમમ્પીતિ અધિપ્પાયો. સન્તારમ્મણતાયાતિ સન્તં આરમ્મણં એતસ્સાતિ સન્તારમ્મણા, તબ્ભાવો સન્તારમ્મણતા, તાય, ન ઝાનસન્તતાય. ન હિ તતિયારુપ્પસમાપત્તિ ચતુત્થારુપ્પતો સન્તતરા. ચોદકો યં સન્તતો મનસિ કરોતિ, ન તત્થ આદીનવદસ્સનં ભવેય્ય. અસતિ ચ આદીનવદસ્સને ન સમતિક્કમો એવ સિયાતિ ‘‘સન્તતો ચે મનક્કારો કથઞ્ચ સમતિક્કમો’’તિ આહ. ઇતરો ‘‘અનાપજ્જિતુકામત્તા’’તિઆદિના પરિહારમાહ. તેન આદીનવદસ્સનમ્પિ અત્થેવાતિ દસ્સેતિ. યસ્મિઞ્હિ ઝાને અભિરતિ, તત્થ આવજ્જનસમાપજ્જનાદિપટિપત્તિયા ભવિતબ્બં. સા પનસ્સ તતિયારુપ્પે સબ્બસોવ નત્થિ, કેવલં સુઞ્ઞભાવતો આરમ્મણકરણમત્તમેવ. તથા હેસ કિઞ્ચાપિ તં સન્તતો મનસિ કરોતિ, અથ ખ્વસ્સ ‘‘અહમેતં આવજ્જિસ્સામિ, સમાપજ્જિસ્સામી’’તિ આભોગો સમન્નાહારો ન હોતિ. કસ્મા? આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનતો નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિયા પણીતતરતાય. યથા હિ રાજા મહતા રાજાનુભાવેન નગરવીથિયં ચરન્તો દન્તકારાદયો કમ્મકારે છેકે અનેકાનિ દન્તવિકતિઆદીનિ સિપ્પાનિ કરોન્તે દિસ્વા ‘‘અહો વત રે છેકા આચરિયા, ઈદિસાનિ સિપ્પાનિ કરિસ્સન્તી’’તિ એવં તેસં છેકતાય તુસ્સતિ, ન ચસ્સ એવં હોતિ ‘‘અહો વતાહમ્પિ રજ્જં પહાય એવરૂપો સિપ્પિકો ભવેય્ય’’ન્તિ. તં કિસ્સ હેતુ? રજ્જસિરિયા મહાનિસંસતાય, સો તેસં જીવિતં તિણાયપિ અમઞ્ઞમાનો તે સમતિક્કમિત્વા ગચ્છતિ, એવંસમ્પદમિદં દટ્ઠબ્બં.

૧૦૩૨. સુખુમં પરન્તિ ઉક્કંસતો સુખુમં, પઠમજ્ઝાનૂપચારતો પટ્ઠાય હિ તચ્છેન્તિયા વિય પવત્તમાનાય ભાવનાય અનુક્કમેન સઙ્ખારા તત્થ અન્તિમકોટ્ઠાસતં પાપિતાતિ. યદિ એવં કથં ભાવના અત્તનો કિચ્ચં સાધેતિ, નનુ ચેસા તદવત્થં પાપિતા આરમ્મણં ન સમ્મા ઉપનિજ્ઝાયતીતિ? નયિદમેવ દટ્ઠબ્બં. ભાવનાબલેન સુખુમભાવં પાપિતાપિ ચેસા અત્તનો કિચ્ચે દુબ્બલત્તં ન પાપિતા, અથ ખો વિપ્ફારિકતાભાવં ગમિતા, તેન તથા સુખુમાપિ અત્તનો કિચ્ચે ન દુબ્બલા એવાતિ ન તત્થ તસ્સા અસામત્થિયં હોતિ.

૧૦૩૩-૪. યાય સઞ્ઞાયાતિ યાદિસાય સઞ્ઞાય સદ્દપ્પવત્તિહેતુભૂતાય. સો નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમઙ્ગી પુગ્ગલો. નેવસઞ્ઞી ચ નાસઞ્ઞી હોતિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાસમઙ્ગી હોતિ. ન કેવલં તુ સઞ્ઞાવ એદિસી સુખુમા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞા હોતિ, અથ ખો પન વેદનાદયોપિ સુખુમા, વેદનાપિ નેવવેદનાનાવેદના, ચિત્તમ્પિ નેવચિત્તંનાચિત્તં, ફસ્સોપિ નેવફસ્સોનાફસ્સો. એસ નયો સેસસમ્પયુત્તધમ્મેસુ. સઞ્ઞાસીસેન પન ‘‘નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતન’’ન્તિ વુત્તં ‘‘નાનત્તકાયા નાનત્તસઞ્ઞિનો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૩.૩૩૨, ૩૪૧, ૩૫૭, ૩૫૯; અ. નિ. ૭.૪૪; ૯.૨૪) વિય. નનુ ચેત્થ યદિ સઞ્ઞા અત્થિ, કથં નેવસઞ્ઞાતિ વત્તું વટ્ટતિ. યદિ નત્થિ, કથં નાસઞ્ઞાતિ અનુયોગં સન્ધાય ઇમમત્થં ઉપમાહિ સાધેતું ‘‘પત્તમક્ખનતેલેના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ પત્તમક્ખણતેલેનાતિ અન્તોવુત્થતાય યાગુયા સદ્ધિં અકપ્પિયટ્ઠેન તેલં અત્થીતિ, નાળિપૂરાદીનં વસેન નત્થીતિ ચ વત્તબ્બેન પત્તે મક્ખિતતેલેન. મગ્ગસ્મિં ઉદકેન ચાતિ ઉપાહનતેમનમત્તટ્ઠેન ઉદકં અત્થીતિ, નહાનવસેન નત્થીતિ ચ વત્તબ્બેન મગ્ગસ્મિં ઉદકેન.

૧૦૩૫-૭. અયં અત્થોતિ કિઞ્ચિ વિસેસં ઉપાદાય સભાવતો અત્થીતિ વત્તબ્બસ્સેવ ધમ્મસ્સ કિઞ્ચિ વિસેસં ઉપાદાય નત્થીતિ વત્તબ્બતાસઙ્ખાતો અયમત્થો. પટુસઞ્ઞાકિચ્ચં કાતું અસમત્થતાય હિ નેવસઞ્ઞતા, સઙ્ખારાવસેસસુખુમભાવેન નાસઞ્ઞતા ચ હોતિ. તેનાહ ‘‘પટુસઞ્ઞાય કિચ્ચસ્સા’’તિઆદિ. આરમ્મણસઞ્જાનનઞ્ચેવ વિપસ્સનાય વિસયભાવં ઉપગન્ત્વા નિબ્બિદાજનનઞ્ચ પટુસઞ્ઞાકિચ્ચં કથમયં સઞ્ઞાવ સમાના સઞ્ઞાકિચ્ચં કાતું ન સક્કોતીતિ આહ ‘‘યથા દહનકિચ્ચ’’ન્તિઆદિ. ન્હાતુકામસ્સ ઉણ્હસીતભાવં અકત્વા સુખજનનતાય સુખોદકં, તસ્મિં. તેજોધાતુ યથા દહનકિચ્ચં કાતું ન સક્કોતિ, એવમેસા અતિસન્તારમ્મણે પવત્તત્તા આરમ્મણસઞ્જાનનં કાતું ન સક્કોતિ, પરમસુખુમત્તં ગતાવ. તેનેવ હેસા અકતાભિનિવેસસ્સ વિપસ્સનાઞાણેન સુખગ્ગય્હા ન હોતીતિ સેસસમાપત્તીસુ સઞ્ઞા વિય વિપસ્સનાય વિસયભાવં ઉપગન્ત્વા નિબ્બિદાજનનમ્પિ કાતું ન સક્કોતિ, અઞ્ઞેસુ હિ ખન્ધેસુ અકતવિપસ્સનાભિનિવેસો ભિક્ખુ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનક્ખન્ધે સમ્મસિત્વા નિબ્બિદં પત્તું સમત્થો નામ નત્થિ, અપિ આયસ્મા સારિપુત્તો. પકતિવિપસ્સકો પન સારિપુત્તસદિસો ભિક્ખુ ખન્ધાદિમુખેન વિપસ્સનં અભિનિવિસિત્વા દ્વારારમ્મણેહિ સદ્ધિં દ્વારપ્પવત્તધમ્માનં વિપસ્સનં આરભિત્વા ઠિતો સક્કુણેય્ય તબ્બિસયં ઉદયબ્બયઞાણં ઉપ્પાદેતું, સોપિ કલાપસમ્મસનવસેનેવ, નો અનુપદધમ્મવિપસ્સનાવસેન. ન હિ સારિપુત્તસદિસો ભિક્ખુ ચતુત્થારુપ્પપરિયાપન્નેસુ ફસ્સાદિધમ્મેસુ વિનિબ્ભુજિત્વા વિસું વિસું સરૂપતો ગહેત્વા અનિચ્ચાદિવસેન સમ્મસિતું સક્કોતિ. કેવલં પન અવિનિબ્ભુજ્જ એકતો ગહેત્વા કલાપતો સમૂહતોયેવ સમ્મસિતું સમત્થો હોતિ, એવં સુખુમત્તેનેસા વિજ્જતિ.

૧૦૩૮-૪૦. રૂપન્તિ કસિણરૂપસઙ્ખાતં પટિભાગનિમિત્તં. આકાસન્તિ કસિણુગ્ઘાટિમાકાસં. વિઞ્ઞાણન્તિ આકાસે પવત્તવિઞ્ઞાણં. તદભાવકન્તિ તસ્સ આકાસે પવત્તવિઞ્ઞાણસ્સ અભાવકં. કમતોતિ પઠમારુપ્પં સમતિક્કમિત્વા હોતીતિઆદિના અનુક્કમતો. અત્તના વુત્તમત્થં અટ્ઠકથાવચનં આહરિત્વા સાધેન્તો ‘‘આહ ચા’’તિઆદિમાહ. ઇધાતિ ઇમાસુ ચતૂસુ અરૂપસમાપત્તીસુ. પચ્છિમા પચ્છિમા સમાપત્તિયો હિ પુરિમાપુરિમાહિ સમાપત્તીહિ સુપણીતતરા સુટ્ઠુ પણીતતરા, સુન્દરપણીતતરાતિ વા અત્થો. પાસાદતલસાટિકાતિ ચતુભૂમકપાસાદસ્સ હેટ્ઠિમહેટ્ઠિમતો ઉપરૂપરિ સવિસેસા પઞ્ચ કામગુણા, ચત્તારો પાસાદતલા ચ થૂલસણ્હસણ્હતરસણ્હતમસુત્તેહિ વિહિતા આયામવિત્થારતો સમપ્પમાણા સાટિકા ચ.

૧૦૪૨. રૂપારૂપભવં અભિભુય્ય નિબ્બાનં યાતિ, અથ વા નીવરણે અભિભુય્ય રૂપારૂપભવં યાતીતિ અત્થો.

ઇતિ અભિધમ્મત્થવિકાસિનિયા નામ

અભિધમ્માવતારસંવણ્ણનાય

અરૂપાવચરસમાધિભાવનાનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.