૧૪. ચુદ્દસમો પરિચ્છેદો

રૂપાવચરસમાધિભાવનાનિદ્દેસવણ્ણના

૭૮૯. એવં પરમત્થસમ્મુતિવસેન ઉભયથાપિ સબ્બધમ્મે સઙ્ખેપતો દસ્સેત્વા ઇદાનિ યસ્મા તેસુ ઉગ્ગહણપરિચ્છેદાદિવસેન કતપરિચયેન અત્થકામેન કુલપુત્તેન એકંસતો ભાવનાય અભિયોગો કાતબ્બો, તસ્મા ભાવનાનયં સઙ્ખેપતો દસ્સેતુમારભન્તો આહ ‘‘ભાવનાનય’’ન્તિઆદિ. તત્થ ભાવનાનયન્તિ લોકિયલોકુત્તરભાવનાનયં, કુસલધમ્માનં વડ્ઢનક્કમન્તિ અત્થો. દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકં હિતં આનયતિ ઉપનેતીતિ હિતાનયો, તં હિતાનયં. માનયન્તિ માનેન્તો. દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકત્થેહિ અનુસાસનતો સત્તાનં સુખં આનેતીતિ સુખાનયો, તં સુખાનયં. પરમં બ્યાકરોમિ, પરમં ભાવનાનયન્તિ વા યોજના.

૭૯૦. મનુસ્સાનં ધમ્મતો ઉત્તરં ઞાણદસ્સનન્તિ સમ્બન્ધો. તત્થ મનુસ્સાનં ધમ્મા નામ મનુસ્સાનં પકતિધમ્મભૂતા દસ કુસલકમ્મપથા, તતો ઉત્તરં ઞાણદસ્સનં નામ મહગ્ગતલોકુત્તરધમ્મા. તે હિ જાનનટ્ઠેન ઞાણં, પચ્ચક્ખતો વિય દસ્સનટ્ઠેન ચ દસ્સનન્તિ અધિપ્પેતા. ‘‘ઉત્તરિમનુસ્સાન’’ન્તિ વા યથાઠિતવસેનેવ સમ્બન્ધો. બાલમનુસ્સાદિતો ઉત્તરિમનુસ્સાનં ઝાયીનઞ્ચેવ અરિયાનઞ્ચાતિ અત્થો.

૭૯૧. સઙ્કસ્સરસમાચારેતિઆદીહિ સીલવિસુદ્ધિયા પયોજનદસ્સનં. તત્થ સઙ્કાય સરિતબ્બો સમાચારો અસ્સાતિ સઙ્કસ્સરસમાચારો. યં કિઞ્ચિ લામકકમ્મં દિસ્વા ‘‘ઇદં અસુકેન કતં ભવિસ્સતી’’તિ એવં પવત્તેતબ્બાય સઙ્કાય અત્તનો વા પરે યંકિઞ્ચિ મન્તેન્તે દિસ્વા ‘‘મમ ઇદઞ્ચિદઞ્ચ અસારુપ્પં જાનિત્વા મન્તેતી’’તિ એવં પવત્તસઙ્કાય ઉપગન્તબ્બસમાચારોતિ અત્થો. દુસ્સીલેતિ એતદેવ વિભાવેતું ‘‘સીલવજ્જિતે’’તિ વુત્તં. દુસ્સીલેતિ વા દૂસિતસીલે ખણ્ડાદિભાવં ઉપગતસીલે. સીલવજ્જિતેતિ સબ્બેન સબ્બં સીલવિરહિતે. નત્થિ ઝાનન્તિ લોકિયજ્ઝાનમ્પિ તાવ નત્થિ. કુતો મગ્ગોતિ લોકુત્તરમગ્ગો કુતો, કેન કારણેન લોકુત્તરધમ્માનં હેતુયેવ વિજ્જતીતિ અત્થો.

૭૯૨. ચરન્તિ તસ્મિં સીલે પરિપૂરકારિતાય પવત્તન્તીતિ ચારિત્તં. વારિતં તાયન્તિ રક્ખન્તિ તેન, વારિતતો વા અત્તાનં તાયતીતિ વારિત્તં. યં ભગવતા ‘‘ઇદં કાતબ્બ’’ન્તિ પઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદપૂરણં, ઇદં ચારિત્તં નામ. યં ‘‘ન કાતબ્બ’’ન્તિ પટિક્ખિત્તં, તસ્સ અકરણં વારિત્તં નામ. અચ્છિદ્દન્તિઆદીસુ યસ્સ સત્તસુ આપત્તિક્ખન્ધેસુ મજ્ઝે સિક્ખાપદં ભિન્નં, તસ્સ સીલં છિદ્દસાટકો વિય છિદ્દં નામ હોતિ, તબ્બિપરીતં અચ્છિદ્દં. યસ્સ આદિમ્હિ વા અન્તે વા ભિન્નં, તસ્સ પરિયન્તે છિન્નસાટકો વિય ખણ્ડં નામ હોતિ, તદઞ્ઞં અક્ખણ્ડં. કમસ્સ આદરકરણવસેન અક્ખણ્ડન્તિ, કમવિલઙ્ઘનવસેન ‘‘અક્ખણ્ડમચ્છિદ્દ’’ન્તિ વા પાઠો. અકમ્માસ-ગ્ગહણેન અસબલત્તમ્પિ વુત્તં, સબલકમ્માસાનં ભેદસ્સ અપ્પમત્તકભાવતો. એત્તકો હિ તેસં વિસેસો. યસ્સ પટિપાટિયા દ્વે તીણિ સિક્ખાપદાનિ ભિન્નાનિ, તસ્સ પિટ્ઠિયા, કુચ્છિયા વા ઉટ્ઠિતેન વિસભાગવણ્ણેન કાળરત્તાદીનં અઞ્ઞતરેન સબલવણ્ણા ગાવી વિય સબલં નામ હોતિ. યસ્સ અન્તરન્તરા ભિન્નાનિ, તસ્સ અન્તરન્તરા વિસભાગવણ્ણબિન્દુચિત્રગાવી વિય કમ્માસં નામ હોતિ. યં પન તથાવિધં ન હોતિ, તં ‘‘અસબલં અકમ્માસ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. અનિન્દિતન્તિ ઇમિના ભુજિસ્સવિઞ્ઞુપ્પસત્થઅપરામટ્ઠસમાધિસંવત્તનિકભાવે સઙ્ગણ્હાતિ. તત્થ ‘‘ઇમિનાહં સીલેન વા વતેન વા બ્રહ્મચરિયેન વા દેવો વા ભવિસ્સામિ દેવઞ્ઞતરો વા’’તિ એવં તણ્હાય અપરામટ્ઠં તણ્હાદાસબ્યતો મોચિતત્તા ભુજિસ્સં નામ. અદાસઞ્હિ લોકે ભુજિસ્સોતિ વદન્તિ. યથાવુત્તગુણપારિપૂરિયા બુદ્ધાદીહિ વિઞ્ઞૂહિ પસંસિતબ્બન્તિ વિઞ્ઞુપ્પસત્થં. તણ્હાદિટ્ઠીહિ અપરામટ્ઠં ઠિતિભાગિયં અપરામટ્ઠં નામ. ઝાનાદીનં પચ્ચયો ભવિતું સમત્થં વિસેસભાગિયં સમાધિસંવત્તનિકં નામ.

૭૯૩-૭. વિવેકસુખન્તિ કાયચિત્તૂપધિવિવેકસુખં. કાયવિવેકસુખમ્પિ હિ સમ્પન્નસીલસ્સેવ દુસ્સીલસ્સ સુઞ્ઞાગારાદીસુ વસતોપિ ભેરવારમ્મણાદિઆપાથગમનેન દુક્ખસ્સેવ વિસેસતો સમ્પજ્જનતો. અલઙ્કારો અનુત્તરોતિ દેવબ્રહ્મરાજરાજમહામત્તાદીનં મજ્ઝે અનઞ્ઞસાધારણસોભાપટિલાભહેતુતાય નિરુત્તરો અલઙ્કારવિસેસો. રતનન્તિ ચક્કવત્તીનં ચક્કરતનાદિતોપિ સવિસેસં રતિજનનતો અનુત્તરં રતનં. ચક્કરતનાદિકઞ્હિ વટ્ટનિસ્સિતમેવ રતિં જનેતિ, ઇદં પન વિવટ્ટનિસ્સિતમ્પિ જનેતીતિ વિસેસતો રતિજનકં હોતિ. ઇચ્છિતિચ્છિતસ્સ સમ્પત્તિવિસેસસ્સ નિપ્ફાદનતો ચિન્તામણિસમન્તિ ચિન્તામણિ. યાનન્તિ સંસારકન્તારતરણે યાનં. સીતલન્તિ ચિત્તસીતિભાવકરણેન સીતલં. કિલેસમલધોવનન્તિ ગઙ્ગાયમુનાદીહિપિ દુબ્બિસોધનીયસ્સ કિલેસકાલુસિયસ્સ ધોવનં. ગુણાનં મૂલભૂતન્તિ સબ્બેસમ્પિ લોકિયલોકુત્તરગુણાનં મૂલભૂતં. ‘‘સીલે પતિટ્ઠાય (સં. નિ. ૧.૨૩), કો ચાદિ કુસલાનં ધમ્માનં, સીલઞ્ચ સુવિસુદ્ધ’’ન્તિ (સં. નિ. ૫.૩૬૯) ચ આદિવચનઞ્હેત્થ નિદસ્સનં. દોસાનં વીતિક્કમવત્થુભૂતસ્સ બલસ્સ વિનાસનતો દોસાનં બલઘાતિ.

તસ્માતિ યસ્મા એવંવિધાનિસંસસમ્પન્નં સીલં, તસ્મા. દુવિધલક્ખણન્તિ ઓક્ખિત્તચક્ખુઅપ્પસદ્દાદિવસેન કાયકમ્માદીનં અવિપ્પકિણ્ણતાસાધનતો સમાધાનલક્ખણં, કુસલધમ્માનં મૂલભાવતો પતિટ્ઠાનલક્ખણન્તિ એવં દુવિધલક્ખણં, ચારિત્તવારિત્તવસેન વા દુવિધસભાવન્તિ અત્થો. અત્થાનં કામેતિ તસ્સ હિતાસીસનવસેનાતિ અત્થકામો. પિયં સીલમસ્સાતિ પિયસીલો.

૭૯૮-૯. કાતબ્બો પલિબોધસ્સુપચ્છેદોતિ સમ્બન્ધો. કતિવિધો પનાયં પલિબોધો, કિં સરૂપો ચાતિ આહ ‘‘પલિબોધા દસા’’તિઆદિ, ‘‘આહ મહાઅટ્ઠકથાય’’ન્તિ અધિપ્પાયો. તત્થ આવાસોતિ એકમ્પિ ઓવરકં આદિં કત્વા યાવ સકલોપિ સઙ્ઘારામો, સો તત્થ પટિબદ્ધચિત્તસ્સ પલિબોધો, ન ઇતરસ્સ. કુલન્તિ ઞાતિકુલં વા ઉપટ્ઠાકકુલં વા, તં તેહિ સંસટ્ઠવિહરતોવ પલિબોધો. લાભોતિ ચત્તારો પચ્ચયા, તેપિ તત્થ સાપેક્ખસ્સેવ પલિબોધા. ગણોતિ સુત્તન્તિકગણો વા આભિધમ્મિકગણો વા. સો ઉદ્દેસપરિપુચ્છાદાનેન સમણધમ્મસ્સ ઓકાસાલાભિનો પલિબોધો. કમ્મન્તિ નવકમ્મં, તં કરોન્તેન વડ્ઢકિઆદીહિ લદ્ધાલદ્ધં જાનિતબ્બં, કતાકતે ઉસ્સુક્કં આપજ્જિતબ્બન્તિ સબ્બથાપિ પલિબોધો. અદ્ધાનન્તિ મગ્ગગમનચિત્તસ્સ દુબ્બિનોદનીયતાય તં સમણધમ્મસ્સ પલિબોધો. ઞાતીતિ એત્થ કુલ-ગ્ગહણેન ઞાતિકુલસ્સપિ ગહિતત્તા એકેકા ઞાતિ ઇધ ગહિતાતિ દટ્ઠબ્બા. યે પન વિહારે આચરિયુપજ્ઝાયાદયો, ઘરે માતાદયો, તે ગિલાના પલિબોધા. આબાધોતિ યો કોચિ રોગો, સો બાધયમાનો પલિબોધો. ગન્થોતિ પરિયત્તિપરિહરણં, તં સજ્ઝાયાદીહિ નિચ્ચબ્યાવટસ્સેવ પલિબોધો. ઇદ્ધીતિ પોથુજ્જનિકઇદ્ધિ. સા હિ દુપ્પરિહારા અપ્પમત્તકેનેવ ભિજ્જતિ, અયં પન વિપસ્સનાય પલિબોધો, ન સમાધિસ્સ સમાધિં પત્વા પટિલભિતબ્બત્તા. તેતિ તે પલિબોધા.

૮૦૦-૨. પલિબોધસ્સુપચ્છેદં કત્વાતિ એત્થ પઠમો તત્થ નિરપેક્ખચિત્તતાય, દુતિયો અસંસગ્ગેન, તતિયો લાભસક્કારુપ્પત્તિટ્ઠાનં પહાય અઞ્ઞત્થ ગમનેન, ચતુત્થો યથારદ્ધગન્થસમાપનેન, અઞ્ઞસ્સ સઙ્ગાહણેન વા, પઞ્ચમો યથારદ્ધકમ્મસ્સ નિટ્ઠાપનેન, સઙ્ઘાદીનં નિય્યાતનેન વા, છટ્ઠો ગન્ત્વા કિચ્ચતીરણેન, સત્તમો ઉપટ્ઠહિત્વા ઞાતીનં પાકતિકકરણેન, અટ્ઠમો ભેસજ્જકરણેન, વીરિયાધિટ્ઠાનેન વા, નવમદસમા તત્થ અબ્યાવટતાય ઉપચ્છિન્દિતબ્બા. ઉપસઙ્કમિતબ્બોતિ યત્થ સો વસતિ, તત્થ ઉપસઙ્કમનવિધિઞ્ચેવ ઉપસઙ્કમન્તેન પટિપજ્જિતબ્બવિધાનઞ્ચ વિસુદ્ધિમગ્ગે વુત્તનયેન વેદિતબ્બં. ઇતો પરઞ્હિ ગન્થવિત્થારપરિહરણત્થં વિસુદ્ધિમગ્ગે આગતવિત્થારં પહાય પદત્થવણ્ણનમત્તં કરિસ્સામ. કમ્મટ્ઠાનસ્સાતિ એત્થ યોગકમ્મસ્સ પવત્તિટ્ઠાનતાય, ઉપરૂપરિભાવનાકમ્મસ્સ કારણભાવતો ચ કમ્મટ્ઠાનં. તં પન સબ્બત્થકપારિહારિયવસેન દુવિધં. તત્થ મેત્તા, મરણસ્સતિ, અસુભસઞ્ઞા ચ સબ્બત્થ અત્થયિતબ્બતો ઇચ્છિતબ્બતો સબ્બત્થકકમ્મટ્ઠાનં નામ. ચરિયાનુકૂલં પન યં કિઞ્ચિ કમ્મટ્ઠાનં નિચ્ચં પરિહરિતબ્બત્તા પારિહારિયકમ્મટ્ઠાનં નામ. ઇમં દુવિધં કમ્મટ્ઠાનં યો દેતિ, અયં કમ્મટ્ઠાનસ્સ દાયકો, સોપિ ઈદિસો પરિયેસિતબ્બોતિ દસ્સેતું ‘‘પિયો ગરૂ’’તિઆદિ વુત્તં. પિયોતિ સીલસમ્પદાદીહિ સત્તાનં પિયાયિતબ્બો. ગરૂતિ તતોયેવ ગરુકાતબ્બો પાસાણચ્છત્તં વિય ગરું કત્વા દટ્ઠબ્બો. ભાવનીયોતિ સમ્ભાવનીયો. વત્તાતિ કિઞ્ચિ આલસિયમ્પિ દિસ્વા ચોદેત્વા ઓવાદવસેન વદનસીલો. વચનક્ખમોતિ પટિપુચ્છક્ખમો, પટિપુચ્છિતો અસંહીરો હુત્વા સમ્ભાસનક્ખમોતિ વુત્તં હોતિ. ગમ્ભીરઞ્ચ કથં કત્તાતિ તિરચ્છાનકથં અકથેત્વા દસકથાવત્થુપટિસંયુત્તં ગમ્ભીરમેવ કથં કત્તા. નો ચટ્ઠાને નિયોજકોતિ અપ્પવત્તિતબ્બટ્ઠાનભૂતે અહિતે ન નિયોજકો. એવમાદિગુણોપેતન્તિ આદિ-સદ્દેન સદ્ધાસમ્પદાદિગુણયોગં દસ્સેતિ. કાલેનાતિ અત્તનો, આચરિયસ્સ ચ સપ્પાયકાલેન.

૮૦૩. વત્તં કત્વાતિ આચરિયસ્સ નવકમહલ્લકભાવાનુરૂપેન ખન્ધકે આગતં આચરિયવત્તં કત્વા. ઇદાનિ આચરિયેન પટિપજ્જિતબ્બવિધિં દસ્સેતું ‘‘તેનાપી’’તિઆદિ વુત્તં. તેનાપીતિ કમ્મટ્ઠાનદાયકેનપિ. ચરિતં ઞત્વા દાતબ્બન્તિ ચેતોપરિયઞાણલાભિના તસ્સ ચિત્તાચારં, હદયલોહિતં વા પસ્સિત્વા ઇતરેન ‘‘ત્વં કિંચરિતોસિ, કે વા પન તે ધમ્મા બહુલં સમુદાચરન્તી’’તિઆદિના પટિપુચ્છિત્વા તસ્સ ચરિતં જાનિત્વા તદનુરૂપેન દાતબ્બં.

૮૦૪. ઇરિયાપથાદિતોપિ કેસઞ્ચિ ચરિતં જાનિતું સક્કા, તં પન ન એકન્તિકં, ‘‘ચરિતં ઞત્વા’’તિ વુત્તં, કતમં પન તં, કતિવિધા વાતિ આહ ‘‘ચરિતં પનિદં રાગદોસમોહવસેના’’તિઆદિ. ઉસ્સન્નભાવેન સન્તાને ચરતીતિ ચરિતં, અસતિ પટિપક્ખભાવનાયં સન્તાને પવત્તનારહા રાગાદયો.

૮૦૫. વોમિસ્સકનયાતિ સમ્પયોગવસેન, એકસન્તતિપરિયાપન્નતાવસેન ચ નેસં સંસગ્ગભેદા. ચતુસટ્ઠિ ભવન્તીતિ –

‘‘રાગાદિકે તિકે સત્ત, સત્ત સદ્ધાદિકે તિકે;

એકદ્વિતિકમૂલમ્હિ, મિસ્સતો સત્તસત્તક’’ન્તિ –

એવં વુત્તેહિ નવહિ સત્તકેહિ યથારહં વિભજિયમાના તેસટ્ઠિ દિટ્ઠિયા સદ્ધિં ચતુસટ્ઠિ ભવન્તિ. તથા હિ વુત્તં ઉપનન્દત્થેરેન –

‘‘રાગો દોસો ચ મોહો ચ, રાગેન પટિઘોપિ ચ;

સદ્ધિં રાગેન મોહો ચ, મોહોપિ પટિઘેન ચ.

‘‘રાગાદિત્તયમેકન્તિ, સત્ત રાગાદિકે તિકે;

સદ્ધા બુદ્ધિ ચ તક્કો ચ, સદ્ધિં સદ્ધાય બુદ્ધિ ચ.

‘‘સદ્ધાય તક્કનઞ્ચેવ, બુદ્ધિયા તક્કનમ્પિ ચ;

સદ્ધાદિત્તયમેકન્તિ, સત્ત સદ્ધાદિકે તિકે.

‘‘રાગાદિકં તિકઞ્ચેક-મેકદ્વિતિકભેદતો;

સદ્ધાબુદ્ધિવિતક્કેહિ, યથાયોગં વિમિસ્સિય.

‘‘એકમૂલે દ્વિમૂલે ચ, પચ્ચેકં સત્તકત્તયં;

તિમૂલે સત્તકઞ્ચેકં, ઞેય્યં તં સત્તસત્તકં.

‘‘સદ્ધિં રાગેન સદ્ધા ચ, સદ્ધિં તેનેવ બુદ્ધિ ચ;

તેનેવ તક્કનં તેન, સદ્ધાબુદ્ધિ ચ તેન ચ.

‘‘સદ્ધાસઙ્કપ્પનં તેન, બુદ્ધિસઙ્કપ્પનમ્પિ ચ;

વિમિસ્સેત્વાન તેનેવ, સદ્ધાબુદ્ધિવિતક્કનં.

‘‘રાગમૂલનયે ચેવ-મેકં સત્તકમુદ્દિસે;

સદ્ધિં દોસેન સદ્ધા ચ, સદ્ધિં તેનેવ બુદ્ધિ ચ.

‘‘તેનેવ તક્કનં તેન, સદ્ધાબુદ્ધિ ચ તેન ચ;

સદ્ધાસઙ્કપ્પનં તેન, બુદ્ધિસઙ્કપ્પનમ્પિ ચ.

‘‘વિમિસ્સેત્વાન તેનેવ, સદ્ધાબુદ્ધિવિતક્કનં;

દોસમૂલનયે ચેવ-મેકં સત્તકમુદ્દિસે.

‘‘સદ્ધિં મોહેન સદ્ધા ચ, સદ્ધિં તેનેવ બુદ્ધિ ચ;

તેનેવ તક્કનં તેન, સદ્ધાબુદ્ધિ ચ તેન ચ.

‘‘સદ્ધાસઙ્કપ્પનં તેન, બુદ્ધિસઙ્કપ્પનમ્પિ ચ;

વિમિસ્સેત્વાન તેનેવ, સદ્ધાબુદ્ધિવિતક્કનં.

‘‘મોહમૂલનયે ચેવ-મેકં સત્તકમુદ્દિસે;

એકમૂલે નયે ચેવં, ઞેય્યં તં સત્તકત્તયં.

‘‘મિસ્સેત્વા રાગદોસેહિ, સદ્ધા તેહેવ બુદ્ધિ ચ;

તેહિ સઙ્કપ્પનં તેહિ, સદ્ધાબુદ્ધિ ચ તેહિ ચ.

‘‘સદ્ધાસઙ્કપ્પનં તેહિ, બુદ્ધિસઙ્કપ્પનમ્પિ ચ;

તેહિ દ્વીહેવ મિસ્સેત્વા, સદ્ધાબુદ્ધિવિતક્કનં.

‘‘રાગદોસનયે ચેવ-મેકં સત્તકમુદ્દિસે;

મિસ્સેત્વા રાગમોહેહિ, સદ્ધા તેહેવ બુદ્ધિ ચ.

‘‘તેહિ સઙ્કપ્પનં તેહિ, સદ્ધાબુદ્ધિ ચ તેહિ ચ;

સદ્ધાસઙ્કપ્પનં તેહિ, બુદ્ધિસઙ્કપ્પનમ્પિ ચ.

‘‘તેહિ દ્વીહેવ મિસ્સેત્વા, સદ્ધાબુદ્ધિવિતક્કનં;

રાગમોહનયે ચેવ-મેકં સત્તકમુદ્દિસે.

‘‘મિસ્સેત્વા દોસમોહેહિ, સદ્ધા તેહેવ બુદ્ધિ ચ;

તેહિ સઙ્કપ્પનં તેહિ, સદ્ધાબુદ્ધિ ચ તેહિ ચ.

‘‘સદ્ધાસઙ્કપ્પનં તેહિ, બુદ્ધિસઙ્કપ્પનમ્પિ ચ;

તેહિ દ્વીહેવ મિસ્સેત્વા, સદ્ધાબુદ્ધિવિતક્કનં.

‘‘દોસમોહનયે ચેવ-મેકં સત્તકમુદ્દિસે;

દ્વિમૂલમ્હિ નયે ચેવં, ઞેય્યં તં સત્તકત્તયં.

‘‘રાગપ્પટિઘમોહેહિ, સદ્ધા તેહેવ બુદ્ધિ ચ;

તેહિ સઙ્કપ્પનં તેહિ, સદ્ધાબુદ્ધિ ચ તેહિ ચ.

‘‘સદ્ધાસઙ્કપ્પનં તેહિ, બુદ્ધિસઙ્કપ્પનમ્પિ ચ;

તેહિ તીહેવ મિસ્સેત્વા, સદ્ધાબુદ્ધિવિતક્કનં.

‘‘તિમૂલમ્હિ નયે ચેવ-મેકં સત્તકમુદ્દિસે;

એવં તેસટ્ઠિ હોતીતિ, વિઞ્ઞેય્યં નવસત્તકં;

દિટ્ઠિયાપિ ચ હોતેવ, ચતુસટ્ઠીતિ કેચના’’તિ.

૮૦૬-૭. નનુ ચ ‘‘ચરિતં ઞત્વા દાતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં, કિંચરિતસ્સ પન કિં કમ્મટ્ઠાનં અનુકૂલન્તિ ઇમં અનુયોગં સન્ધાય તંતંચરિતાનુકૂલકમ્મટ્ઠાનં દસ્સેત્વા પુન તસ્સ ગણનતો અપ્પનાવહતો ઝાનપ્પભેદતો સમતિક્કમતો વડ્ઢનાવડ્ઢનતો આરમ્મણતો ભૂમિતો ગહણતો પચ્ચયતો ભેદં દસ્સેતું ‘‘અસુભા ચા’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ દસ અસુભાતિ ઉદ્ધુમાતકં વિનીલકં વિપુબ્બકં વિચ્છિદ્દકં વિક્ખાયિતકં વિક્ખિત્તકં હતવિક્ખિત્તકં લોહિતકં પુળવકં અટ્ઠિકન્તિ ઇમે દસ. તથા કાયગતાસતિ ચાતિ ઇમે એકાદસ રાગવિક્ખમ્ભનસ્સ ઉપાયભાવતો રાગચરિતસ્સ અનુકૂલા. અસુભ-ગ્ગહણેન ચેત્થ તદારમ્મણસમાધિપુબ્બઙ્ગમં કમ્મટ્ઠાનં ગહિતં. એવં સેસેસુપિ યથારહં દટ્ઠબ્બં. અપ્પમાણસત્તારમ્મણત્તા અપ્પમઞ્ઞા, મેત્તા કરુણા મુદિતા ઉપેક્ખાતિ ચતુન્નં બ્રહ્મવિહારાનમેતં અધિવચનં. તે પન સવણ્ણકસિણા નીલકસિણં પીતકસિણં લોહિતકસિણં ઓદાતકસિણન્તિ ઇમેહિ ચતૂહિ વણ્ણકસિણેહિ સહિતા અટ્ઠ દોસવિક્ખમ્ભનુપાયભાવતો, અપ્પટિઘાતવિસયત્તા ચ દોસચરિતસ્સ અનુકૂલા.

૮૦૮. તં…પે… પનેકકન્તિ એત્થ એકકન્તિ ઇદં અનુસ્સતિઅપેક્ખં, અનુસ્સતીસુ એકન્તિ અત્થો, ન મોહચરિતવિતક્કચરિતાપેક્ખં તેસં અઞ્ઞસ્સાપિ અનુકૂલસ્સ લબ્ભનતો. તં પન મોહચરિતસ્સ, વિતક્કચરિતસ્સ ચ ગણનબલેન ચિત્તસ્સ પતિટ્ઠાનતો અનુકૂલં.

૮૦૯-૧૧. પુરિમા…પે… દેહિનોતિ ‘‘બુદ્ધાનુસ્સતિ ધમ્માનુસ્સતિ સઙ્ઘાનુસ્સતિ સીલાનુસ્સતિ ચાગાનુસ્સતિ દેવતાનુસ્સતી’’તિ ઇદં પાળિક્કમેન પુરિમં અનુસ્સતિછક્કં સદ્ધાચરિતસ્સ અતિસપ્પાયવસેન અનુકૂલં. મરણૂપસમાયુત્તા સતીતિ મરણે, ઉપસમે ચ યુત્તા સતિ, મરણાનુસ્સતિ, ઉપસમાનુસ્સતિ ચાતિ વુત્તં હોતિ. આહારનિસ્સિતા સઞ્ઞાતિ આહારે પટિક્કૂલસઞ્ઞા. ધાતુવવત્થાનન્તિ ચતુધાતુવવત્થાનં. બુદ્ધિપ્પકતિજન્તુનોતિ બુદ્ધિચરિતસ્સ સત્તસ્સ. સેસાનિ કસિણાનીતિ દોસચરિતસ્સ અનુકૂલેસુ વુત્તેહિ ચતૂહિ વણ્ણકસિણેહિ અવસેસાનિ પથવીઆપોતેજોવાયોઆલોકાકાસકસિણાનિ, એવં પુરિમાનિ ચત્તારિ, ઇમાનિ છાતિ દસ ઇમસ્સેવ ઉજુવિપચ્ચનીકા, ઇમસ્સ અસપ્પાયન્તિ ગહેતબ્બવિસેસસ્સ અભાવતો રાગાદિસબ્બચરિતાનં અનુકૂલાતિ વણ્ણિતા.

૮૧૨. એકન્તવિપચ્ચનીકભાવતોતિ રાગચરિતાદીનં અસુભાદિકમ્મટ્ઠાનસ્સ ઉજુવિપચ્ચનીકતાય. અતિસપ્પાયતોતિ સદ્ધાચરિતાદીનં બુદ્ધાનુસ્સતિઆદિકમ્મટ્ઠાનસ્સ અતિસપ્પાયતો. એવં ઉજુવિપચ્ચનીકવસેન, અતિસપ્પાયવસેન ચ ઇદં સબ્બં વિસું વિસું તેસં અનુકૂલન્તિ વુત્તં, ન પન ઇતરસ્સ અનનુકૂલભાવતો. ન હિ રાગાદીનં અવિક્ખમ્ભિકા, સદ્ધાદીનં વા અનુપકારિકા કુસલભાવના નામ અત્થિ. તથા હિ મેઘિયસુત્તે –

‘‘ચત્તારો ધમ્મા ઉત્તરિ ભાવેતબ્બા, અસુભા ભાવેતબ્બા રાગસ્સ પહાનાય, મેત્તા ભાવેતબ્બા બ્યાપાદસ્સ પહાનાય, આનાપાનસ્સતિ ભાવેતબ્બા વિતક્કુપચ્છેદાય, અનિચ્ચસઞ્ઞા ભાવેતબ્બા અસ્મિમાનસમુગ્ઘાતાયા’’તિ (અ. નિ. ૯.૩; ઉદા. ૩૧) –

એકસ્સેવ ચત્તારો ધમ્મા ભાવેતબ્બાતિ વુત્તા. તથા રાહુલોવાદસુત્તેપિ ‘‘મેત્તં, રાહુલ, ભાવનં ભાવેહી’’તિઆદિના (મ. નિ. ૨.૧૨૦) સત્ત કમ્મટ્ઠાનાનિ વુત્તાનિ, ન ચાયસ્મતો મેઘિયસ્સ ચત્તારિપિ ચરિતાનિ સન્તિ, નાપિ રાહુલત્થેરસ્સ સબ્બચરિતાનિ, તસ્મા વચનમત્તે અભિનિવેસં અકત્વા સબ્બત્થ અધિપ્પાયો પરિયેસિતબ્બોતિ વુત્તં હોતિ.

૮૧૩-૪. કિઞ્ચાપિ વુત્તનયેન કમ્મટ્ઠાનાનં ગણનપરિચ્છેદોપિ સક્કા ઞાતું, સઙ્કરત્તા પન સુખેન વિઞ્ઞાતું ન સક્કાતિ તેસં સામઞ્ઞતો, વિસું વિસું જાતિતો ચ ગણનપરિચ્છેદં દસ્સેતું ‘‘કમ્મટ્ઠાનાનિ સબ્બાની’’તિઆદિ વુત્તં. ચત્તાલીસાતિ નિદ્દિસેતિ પાળિતો, અટ્ઠકથાતો ચ સમોધાનેત્વા ‘‘સમચત્તાલીસા’’તિ નિદ્દિસેય્ય. કથં? કસિણાનિ દસ…પે… સઞ્ઞા ચાહારતા ઇતિ. અસુભાનુસ્સતી દસાતિ દસ-સદ્દો પચ્ચેકં યોજેતબ્બો ‘‘દસ અસુભા, દસ અનુસ્સતી’’તિ. દસ અસુભા હેટ્ઠા કથિતાવ. ‘‘પુરિમાનુસ્સતિછક્ક’’ન્તિ એત્થ વુત્તા છ, મરણાનુસ્સતિ કાયગતાસતિ આનાપાનસ્સતિ ઉપસમાનુસ્સતીતિ ઇમા દસ અનુસ્સતિયો. ચતુધાતુવવત્થાનન્તિ પથવાદીનં ચતુન્નં ધાતૂનં વવત્થાનં. સઞ્ઞા ચાહારતાતિ ગાથાબન્ધવસેન ગ-કારસ્સ લોપં કત્વા આહારગતા સઞ્ઞા ‘‘આહારતા સઞ્ઞા’’તિ વુત્તા. આહારોયેવ વા આહારતા, તગ્ગતા ચ સઞ્ઞા ઉપચારતો ‘‘આહારતા’’તિ વુત્તા, આહારે પટિક્કૂલસઞ્ઞાતિ અત્થો.

૮૧૫-૬. કિં ઇમેસુ સબ્બેસુયેવ કમ્મટ્ઠાનેસુ ઝાનં નિબ્બત્તતીતિ? આમ, નિબ્બત્તતિ સબ્બેસ્વેવ ઉપચારજ્ઝાનં, અપ્પનાઝાનં પન કેસુચિ ન નિબ્બત્તતિ, તસ્મા કાનિચિ ઉપચારમેવ નિબ્બત્તેન્તિ, કાનિચિ અપ્પનમ્પિ. કથં પનેતં દટ્ઠબ્બન્તિ આહ ‘‘એતેસૂ’’તિઆદિ. ઉપચારમેવ આવહન્તીતિ ઉપચારાવહા ‘‘અપેક્ખો’’તિઆદીસુ વિય હેત્થ અવધારણં દટ્ઠબ્બં. તત્થ આનાપાનસ્સતિં, કાયગતાસતિઞ્ચ હિત્વા સેસા બુદ્ધાનુસ્સતિઆદયો અટ્ઠ અનુસ્સતિયો, સઞ્ઞા, વવત્થાનઞ્ચાતિ એતે દસ નાનપ્પકારકત્તા, ગમ્ભીરત્તા, સભાવધમ્મત્તા ચ અસતિ ભાવનાવિસેસે ઉપચારાવહા વુત્તા.

૮૧૭-૮. એવં ઉપચારપ્પનાવહતો દસ્સેત્વા ઇદાનિ ઝાનપ્પભેદતો દસ્સેતું ‘‘અપ્પનાયાવહેસૂ’’તિઆદિ વુત્તં. ચતુક્કજ્ઝાનિકાતિ ચતુક્કનયવસેન ચતુબ્બિધરૂપાવચરજ્ઝાનવન્તો, તેસં એકેકસ્સેવ આરમ્મણભૂતાતિ અત્થો. પઞ્ચકનયવસેન પન ‘‘પઞ્ચકજ્ઝાનિકા’’તિ વેદિતબ્બા. પઠમજ્ઝાનિકાતિ પઠમજ્ઝાનસ્સેવ આરમ્મણભૂતા, પટિક્કૂલભાવતો પન ઇતરેસં આરમ્મણાનિ ન હોન્તિ. પટિક્કૂલેપિ હિ વિસયે વિતક્કબલેન પઠમજ્ઝાનં અપ્પેતિ ચણ્ડસોતનદિયં અરિત્તબલેન નાવા વિય. સેસાનિ પન તદભાવતો ન તેસુ અપ્પેન્તિ.

૮૧૯. તિકજ્ઝાનવહાતિ ચતુક્કનયેન તિકજ્ઝાનવહા, પઞ્ચકનયેન પન ચતુક્કજ્ઝાનવહા, મેત્તાકરુણામુદિતા હિ મેત્તાદીનં સોમનસ્સસહગતાનમેવ આરમ્મણત્તા પઞ્ચમજ્ઝાનિકા ન હોન્તિ. અપ્પનપ્પત્તા હિ મેત્તાદયો સોમનસ્સેન વિના નપ્પવત્તન્તિ. ચતુત્થોપિ બ્રહ્મવિહારોતિ સમ્બન્ધો. બ્રહ્માનં ઉત્તમાનં વિહારો, બ્રહ્મભૂતો વા વિહારોતિ બ્રહ્મવિહારો, સો ઉપેક્ખાભાવનાવસેન ચતુત્થજ્ઝાનિકો. તત્થાપિ મેત્તાદિવસેન પટિલદ્ધજ્ઝાનચતુક્કસ્સેવેતં અપ્પેતિ, નેતરસ્સ. કસ્મા? મેત્તાદીનં નિસ્સન્દત્તા. યથા હિ કસિણાનં નિસ્સન્દા આરુપ્પા, યથા ચ સમથવિપસ્સનાનિસ્સન્દા નિરોધસમાપત્તિ, એવં મેત્તાદિનિસ્સન્દા ઉપેક્ખા. આરુપ્પા ચતુત્થજ્ઝાનિકાતિ અઙ્ગસમતાવસેન આરુપ્પાપિ ચતુત્થજ્ઝાનસ્સેવ પભેદાતિ કત્વા વુત્તં.

૮૨૦. એવં ઝાનભેદતો દસ્સેત્વા પુન સમતિક્કમતો દસ્સેતું ‘‘વસેનારમ્મણઙ્ગાન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. આરમ્મણસમતિક્કમો અઙ્ગસમતિક્કમોતિ અતિક્કમિતબ્બાનં આરમ્મણાનં, અઙ્ગાનઞ્ચ વસેન સમતિક્કમો દુવિધો. કિં સબ્બેસ્વેવ દુવિધો લબ્ભતિ, નોતિ આહ ‘‘ગોચરા…પે… તિક્કમો’’તિ. ચતૂસુ હિ આરુપ્પેસુ આરમ્મણસમતિક્કમોવ હોતિ આકાસકસિણવજ્જિતેસુ નવસુ આરમ્મણેસુ અઞ્ઞતરં સમતિક્કમિત્વા આકાસાનઞ્ચાયતનસ્સ, આકાસાનઞ્ચાયતનાદીનિ ચ સમતિક્કમિત્વા વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનાદીનં પત્તબ્બત્તા, અઙ્ગાતિક્કમો પન અરૂપે નત્થિ ચતુન્નઞ્ચાપિ અઙ્ગાનં વસેન સમાનત્તા. રૂપે ઝાનઙ્ગતિક્કમોતિ રૂપાવચરિકકમ્મટ્ઠાનેસુ વિતક્કાદીનં ઝાનઙ્ગાનં અતિક્કમો, ઇદઞ્ચ લબ્ભમાનકવસેન વુત્તં. પઠમજ્ઝાનિકેસુ દુવિધોપિ સમતિક્કમો નત્થિ, નીવરણસમતિક્કમો ઇધ અટ્ઠન્નમ્પિ સમાપત્તીનં સાધારણત્તા ન ગહિતો.

૮૨૧. એવં સમતિક્કમવસેન દસ્સેત્વા પુન વડ્ઢનાવડ્ઢનવસેન દસ્સેતું ‘‘દસેવ કસિણાની’’તિઆદિમાહ. ઇમેસુ ચત્તાલીસાય કમ્મટ્ઠાનેસુ દસ કસિણાનેવ વડ્ઢેતબ્બાનિ. ન ચ…પે… અસુભાદયોતિ સેસા અસુભાદયો પન નેવ વડ્ઢેતબ્બા. કસ્મા? પરિચ્છિન્નાકારેનેવ ઉપટ્ઠાનતો, આનિસંસાભાવતો ચ. તથા હિ દસ અસુભાનિ, કાયગતાસતિ ચ અત્તનો ઠિતોકાસેન પરિચ્છિન્નત્તા પરિચ્છિન્નાકારેનેવ ઉપટ્ઠહન્તિ. વડ્ઢિતેસુપિ કુણપરાસિ એવ ઉપટ્ઠાતીતિ ન કોચિ આનિસંસો અત્થિ. અવડ્ઢિતેસુપિ હિ તેસુ કામરાગવિક્ખમ્ભના હોતિયેવ. યદિ એવં, અસુભજ્ઝાનાનં અપ્પમાણારમ્મણતાવચનં વિરુજ્ઝતીતિ? ન વિરુજ્ઝતિ. એકચ્ચો હિ ઉદ્ધુમાતકે વા અટ્ઠિકે વા મહન્તે નિમિત્તં ગણ્હાતિ, એકચ્ચો અપ્પકેતિ ઇમિના પરિયાયેન એકચ્ચસ્સ પરિત્તારમ્મણજ્ઝાનં હોતિ, એકચ્ચસ્સ અપ્પમાણારમ્મણં. યો વા એતં આનિસંસાભાવં અપસ્સન્તો વડ્ઢેય્ય, તસ્સ વસેન અપ્પમાણારમ્મણતા વુત્તા. આનાપાનનિમિત્તમ્પિ નાસિકગ્ગમુખનિમિત્તાદિપરિચ્છિન્નં ઉપટ્ઠાતિ, વડ્ઢયતોપિ ચ વાતરાસિયેવ વડ્ઢતિ. પિચુપિણ્ડાદિવસેન ઉપટ્ઠહન્તમ્પિ હિ નિમિત્તં વાતસઙ્ઘાટમત્તમેવ, તથા બ્રહ્મવિહારનિમિત્તમ્પિ વડ્ઢેન્તસ્સ સત્તરાસિયેવ વડ્ઢેય્ય, ન ચ તેન કોચિ અત્થો હોતિ, તસ્મા તદુભયમ્પિ ન વડ્ઢેતબ્બં. યં પન વુત્તં ‘‘મેત્તાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતી’’તિઆદિ (વિભ. ૬૬૩), તમ્પિ પરિગ્ગહવસેન વુત્તં, ન નિમિત્તવડ્ઢનવસેન. કિઞ્ચિ બ્રહ્મવિહારે પટિભાગનિમિત્તમેવ નત્થિ, કિમયં વડ્ઢેય્ય, અપ્પમાણારમ્મણતા પનેત્થ પરિગ્ગહિતમત્તવસેન વેદિતબ્બા. આરુપ્પારમ્મણેસુ આકાસં કસિણુગ્ઘાટમત્તત્તા કસિણાપગમવસેનેવ મનસિ કાતબ્બં, તતો પરં વડ્ઢયતો ન કિઞ્ચિ હોતિ, વિઞ્ઞાણં સભાવધમ્મત્તા ન સક્કા વડ્ઢેતું, પરિકમ્મમેવ હિ વડ્ઢેતું સક્કા, વિઞ્ઞાણાપગમો તસ્સ અભાવમત્તત્તા, નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનારમ્મણમ્પિ સભાવધમ્મત્તાયેવ ન સક્કા વડ્ઢેતું, તસ્મા તાનિપિ ન વડ્ઢેતબ્બાનિ. અપ્પમાણારમ્મણતા આરુપ્પાનં વિપુલકસિણુગ્ઘાટિમાકાસે પવત્તિયા વેદિતબ્બા. બુદ્ધાનુસ્સતિઆદયો ચ અનિમિત્તત્તા ન વડ્ઢેતબ્બા. પટિભાગનિમિત્તઞ્હિ અયં વડ્ઢેય્ય, તઞ્ચ નેસં નત્થિ, તસ્મા ઇમે અસુભાદયો તિંસ કમ્મટ્ઠાનાનિ પરિચ્છિન્નોકાસત્તા, પયોજનાભાવતો, અવડ્ઢનતો ચ ન વડ્ઢેતબ્બાનિ.

૮૨૨-૩. એવં વડ્ઢનાવડ્ઢનતો દસ્સેત્વા પુન આરમ્મણતો દસ્સેતું ‘‘દસેવ કસિણાની’’તિઆદિ આરદ્ધં. પટિભાગનિમિત્તાનિ હોન્તિ આરમ્મણાનીતિ ઇમાનિ દ્વાવીસ પટિભાગનિમિત્તભૂતાનિ આરમ્મણાનિ હોન્તિ. સેસાતિ અવસેસા અટ્ઠારસ નેવ પટિભાગનિમિત્તારમ્મણા સિયું.

૮૨૪-૫. ઇદાનિ ભૂમિતો દસ્સેતું ‘‘અસુભાની’’તિઆદિ વુત્તં. દેવેસુ નપ્પવત્તન્તિ તત્થ અસુભાનં, પટિક્કૂલસ્સ ચ આહારસ્સ અભાવતો. તચપઞ્ચકમ્પિ હિ તત્થ પવત્તમાનં દિબ્બાનુભાવેન પટિક્કૂલાકારેન નોપટ્ઠાતિ. અસ્સાસપસ્સાસાનં બ્રહ્મલોકે અભાવતો ‘‘આનાપાનસ્સતિ ચા’’તિઆદિ વુત્તં. ઝાનાનુભાવનિબ્બત્તાનઞ્હિ અત્થસ્સ અભાવતો નત્થિ બ્રહ્મલોકે અસ્સાસપસ્સાસા.

૮૨૭. ઇદાનિ ગહણતો દસ્સેતું ‘‘ચતુત્થ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ચતુત્થં…પે… દિટ્ઠેનેવ ગહેતબ્બાતિ વાયોકસિણં વજ્જેત્વા સેસા નવ કસિણા, દસ અસુભાનીતિ ઇમાનિ એકૂનવીસતિ દિટ્ઠેનેવ વત્થુના કરણભૂતેન ગહેતબ્બાનિ ઉગ્ગહેતબ્બાનિ. તથા ચ વુત્તં અટ્ઠકથાયં ‘‘દિટ્ઠેન ગહેતબ્બાનિ, પુબ્બભાગે ચક્ખુના ઓલોકેત્વા નિમિત્તં નેસં ગહેતબ્બન્તિ અત્થો’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૧.૪૭).

૮૨૮-૩૧. સતિયમ્પિ ચ કાયમ્હીતિ કાયગતાસતિયમ્પિ. દિટ્ઠેન તચપઞ્ચકન્તિ તચપઞ્ચકમત્તમેવ દિટ્ઠેન ગહેતબ્બં. સેસમેત્થ સુતેનેવાતિ એત્થ કાયગતાસતિયં સેસં વક્કપઞ્ચકાદિ સુતેનેવ ગહેતબ્બં. ઇતિ કાયગતાસતિ દિટ્ઠસુતેન ગહેતબ્બા. ઉત્તરોટ્ઠનાસિકગ્ગેસુ ફુટ્ઠસ્સ અસ્સાસપસ્સાસસ્સ ગહેતબ્બતો વુત્તં ‘‘આનાપાનસ્સતિ એત્થ, ફુટ્ઠેન પરિદીપિતા’’તિ. ઉચ્છુસસ્સાદીનં પત્તેસુ ચલમાનવણ્ણગ્ગહણમુખેન, સરીરસમ્ફસ્સવસેન ચ વાતસ્સ ગહેતબ્બત્તા વુત્તં ‘‘વાયોકસિણમેવેત્થ, દિટ્ઠફુટ્ઠેન ગય્હતી’’તિ. આદિતોવ ગહેતબ્બા ન હોન્તીતિઆદિકમ્મિકેન ભાવનારમ્ભવસેન ન પટ્ઠપેતબ્બાનિ, હેટ્ઠિમે તયો બ્રહ્મવિહારે, કસિણેસુ રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનઞ્ચ અનધિગન્ત્વા સમ્પાદેતું અસક્કુણેય્યત્તા.

૮૩૨-૫. એવં ગહણવસેન દસ્સેત્વા ઇદાનિ પચ્ચયતો દસ્સેતું ‘‘કમ્મટ્ઠાનેસુ હેતેસૂ’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ એતેસુ કમ્મટ્ઠાનેસૂતિ એત્થ યથારહં આરમ્મણાનં, ઝાનાનઞ્ચ ગહણં વેદિતબ્બં. આકાસકસિણસ્સ ઉગ્ઘાટેતું અસક્કુણેય્યત્તા વુત્તં ‘‘આકાસકસિણં વિના’’તિ. મેત્તાદિએકેકસ્મિં બ્રહ્મવિહારે તીણિ તીણિ ઝાનાનિ પટિલભિત્વા ઠિતસ્સેવ ઉપેક્ખાબ્રહ્મવિહારવસેન પઞ્ચમજ્ઝાનં ઉપ્પજ્જતીતિ વુત્તં ‘‘તયો બ્રહ્મવિહારા’’તિઆદિ. દ્વિન્નં નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનજવનાનં સમનન્તરા નિરોધં ફુસતીતિ કત્વા વુત્તં ‘‘ચતુત્થમારુપ્પ’’ન્તિઆદિ. વિપસ્સનાભવસમ્પત્તિસુખાનં પચ્ચયાતિ વિપસ્સનાય, ભવસમ્પત્તિયા, દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારસ્સ ચ પચ્ચયા હોન્તીતિ અત્થો.

૮૩૬-૯. એવં પસઙ્ગેન આગતં કમ્મટ્ઠાનવિભાગં દસ્સેત્વા પુન આચરિયેન પટિપજ્જિતબ્બવિધિં દસ્સેતું ‘‘કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા’’તિઆદિ વુત્તં. સન્તિકે વસન્તસ્સાતિ આચરિયેન સદ્ધિં એકગેહે, એકવિહારે વા વસન્તસ્સ. કથેતબ્બન્તિ પવત્તિં સુત્વા સુત્વા કથેતબ્બં. આગતસ્સાગતક્ખણેતિ સ-કારો પદસન્ધિમત્તકરો, આગતાગતક્ખણેતિ અત્થો. અથ વા આગતસ્સ આગતક્ખણે કથેતબ્બં. ઈદિસેસુ હિ ઠાનેસુ આમેડિતસામત્થિયતોવ લબ્ભતિ. ન હિ એકવારમેવ આગતસ્સ તસ્મિં ખણે કથેતબ્બં, તતો પરં ન કથેતબ્બન્તિ યુજ્જતિ.

નાતિસઙ્ખેપવિત્થારન્તિ અતિસંખિત્તં, અતિવિત્થારઞ્ચ અકત્વા તસ્સ સુખેન ઉગ્ગણ્હનપ્પમાણં કથેતબ્બં. સચે પન સો પકતિયાવ ઉગ્ગહિતકમ્મટ્ઠાનો હોતિ, સજ્ઝાયવસેન વા મનસિકારવસેન વા કતપરિચયો, તસ્સ એકં, દ્વે વા નિસજ્જા અત્તનો સમ્મુખાવ સજ્ઝાયં કારેત્વા દાતબ્બં. એવં આચરિયેન પટિપજ્જિતબ્બવિધિં દસ્સેત્વા પુન ગહિતકમ્મટ્ઠાનેન તેન યોગિના ઉત્તરિ કાતબ્બવિધાનં દસ્સેન્તો આહ ‘‘તેનપી’’તિઆદિ. સમ્મટ્ઠાનન્તિ યત્થ પહટો સમતિ, તં સમ્મટ્ઠાનં, ઇદં સમ્મટ્ઠાનં વિયાતિ સમ્મટ્ઠાનં. યથા હિ સમ્મટ્ઠાને ગહિતે પુગ્ગલં અત્તનો વેરી અભિભવિતું ન સક્કોતિ, એવં કમ્મટ્ઠાને ગહિતે મનોભુસઙ્ખાતો કામરાગો તંસમઙ્ગિપુગ્ગલં અભિભવિત્વા અત્તનો વસે કાતું ન સક્કોતિ. તેન વુત્તં ‘‘સમ્મટ્ઠાનં વિયાતિ સમ્મટ્ઠાન’’ન્તિ. મનો અભિભવતીતિ મનોભૂ, તસ્સ મનોભુનો. અટ્ઠારસહિ…પે… વિવજ્જિતેતિ –

‘‘મહાવાસં નવાવાસં, જરાવાસઞ્ચ પન્થનિં;

સોણ્ડિં પણ્ણઞ્ચ પુપ્ફઞ્ચ, ફલં પત્થિતમેવ ચ.

‘‘નગરં દારુના ખેત્તં, વિસભાગેન પટ્ટનં;

પચ્ચન્તસીમાસપ્પાયં, યત્થ મિત્તો ન લબ્ભતિ.

‘‘અટ્ઠારસેતાનિ ઠાનાનિ, ઇતિ વિઞ્ઞાય પણ્ડિતો;

આરકા પરિવજ્જેય્ય, મગ્ગં સપ્પટિભયં યથા’’તિ. (વિસુદ્ધિ. ૧.૫૨) –

એવં વુત્તેહિ અટ્ઠારસહિ વિહારદોસેહિ સબ્બકાલવિયુત્તે. અનુરૂપેતિ ઇમેસુ અટ્ઠારસસુ દોસેસુ અઞ્ઞતરેનપિ સમન્નાગતો અનનુરૂપો નામ, તદભાવેન અત્તનો યોગકમ્મસ્સ અનુકૂલે. મહાવિહારાદયો હિ યોગકમ્મસ્સ અનુકૂલા ન હોન્તિ, તસ્મા મહાવિહારે તાવ વત્તકરણાદિના પલિબોધો હોતિ. યત્થ પન સબ્બં કતમેવ, અવસેસાપિ સઙ્ઘટ્ટના નત્થિ, એવરૂપો મહાવિહારોપિ અનુરૂપોવ. નવવિહારે બહું નવકમ્મં કાતબ્બં હોતિ, તસ્મા સો અસતિ અઞ્ઞસ્મિં અનુકૂલે કારણે અનનુરૂપો હોતિ. તથા જિણ્ણવિહારોપિ બહુપટિજગ્ગિતબ્બતાય કમ્મટ્ઠાનન્તરાયિકો. પન્થનિસ્સિતકો આગન્તુકેહિ રત્તિન્દિવં સમોકિણ્ણતાય. યત્થ સોણ્ડી નામ પાસાણપોક્ખરણી હોતિ, સો સોણ્ડિવિહારો. તત્થ બહૂ પાનીયત્થાય સમોસરન્તિ, તથા પણ્ણપુપ્ફફલવતિ વિહારે તંતદત્થાય. પત્થનીયે લોકસમ્મતે વિહારે વિહરન્તં ‘‘અરહા’’તિ સમ્ભાવેન્તા બહૂ આગચ્છન્તિ. નગરસન્નિસ્સિતેપિ વિહારે વિસભાગારમ્મણાપાથગમનાદીનિ હોન્તિ. દારુસન્નિસ્સિતે કટ્ઠહારિકાદીહિ અફાસુ હોતિ. ખેત્તસન્નિસ્સિતે વિહારમજ્ઝેયેવ ખલમણ્ડલકરણાદિના અફાસુ હોતિ. વિસભાગપુગ્ગલાધિવુત્થેપિ કલહનિવારણાદીસુ તે ઉપવદન્તિ. પટ્ટનસન્નિસ્સિતે અભિણ્હં નાવાસત્થેહિ આગતમનુસ્સેહિ અફાસુ હોતિ. પચ્ચન્તનિસ્સિતે મનુસ્સા બુદ્ધાદીસુ અપ્પસન્ના હોન્તિ. રજ્જસીમસન્નિસ્સિતે દ્વિન્નં રાજૂનં કલહે સતિ દ્વિન્નં વિજિતેસુ પિણ્ડાય વિચરન્તં ભિક્ખું ‘‘અયં ચરપુરિસો’’તિ ગહેત્વા બન્ધનાદિકં પાપેય્યું, અસપ્પાયે અમનુસ્સાદિઉપદ્દવા હોન્તિ. કલ્યાણમિત્તાનધિવુત્થે ઉપ્પન્નકઙ્ખાય વિનોદકે અસતિ મહાદોસોયેવાતિ એતેપિ વિહારા અનનુરૂપા, તસ્મા તાદિસે વિહારે પરિવજ્જેત્વા વુત્તદોસવિરહિતે અનુરૂપે વિહારે વિહાતબ્બં.

તસ્સ પન વિહારસ્સ અનુરૂપભાવો એવં વેદિતબ્બોતિ દસ્સેતું ‘‘ગામતો’’તિઆદિ વુત્તં. ગામતોતિ ગોચરગામતો. નાતિદૂરેતિ ગોચરગામસ્સ અડ્ઢગાવુતતો ઓરભાગતાય ન અતિદૂરે. નચ્ચાસન્નેતિ પચ્છિમેન પમાણેન ગોચરગામતો પઞ્ચધનુસતિકતાય ન અતિસન્ને. ઇમિના ગમનાગમનસમ્પન્નતં દસ્સેતિ. ગોચરગામસ્સ પન ઉત્તરદિસાય વા દક્ખિણદિસાય વા નાતિદૂરં નચ્ચાસન્નં સેનાસનં વિસેસેન ગમનાગમનસમ્પન્નં હોતિ, નાતિદૂરનચ્ચાસન્નતા ચેત્થ નિદસ્સનમત્તં. પઞ્ચઙ્ગસંયુતેતિ પન વુત્તત્તા નાતિદૂરનચ્ચાસન્નતાય સહ દિવા અપ્પકિણ્ણતાદીનિ ચત્તારિ સમોધાનેત્વા પઞ્ચઙ્ગસંયુત્તતા વેદિતબ્બા. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, સેનાસનં પઞ્ચઙ્ગસમન્નાગતં હોતિ? ઇધ, ભિક્ખવે, સેનાસનં નાતિદૂરં હોતિ નચ્ચાસન્નં ગમનાગમનસમ્પન્નં દિવા અપ્પકિણ્ણં રત્તિં અપ્પસદ્દં અપ્પનિગ્ઘોસં અપ્પડંસમકસવાતાતપસરીસપસમ્ફસ્સં, તસ્મિં ખો પન સેનાસને વિહરન્તસ્સ અપ્પકસિરેનેવ ઉપ્પજ્જન્તિ ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારા, તસ્મિં ખો પન સેનાસને થેરા ભિક્ખૂ વિહરન્તિ બહુસ્સુતા આગતાગમા ધમ્મધરા વિનયધરા માતિકાધરા, તે કાલેન કાલં ઉપસઙ્કમિત્વા પરિપુચ્છતિ પઞ્હં ‘ઇદં, ભન્તે, કથં; ઇમસ્સ કો અત્થોતિ. તસ્સ તે આયસ્મન્તો અવિવટઞ્ચેવ વિવરન્તિ, અનુત્તાનીકતઞ્ચ ઉત્તાનિં કરોન્તિ, અનેકવિહિતેસુ ચ કઙ્ખાટ્ઠાનિયેસુ ધમ્મેસુ કઙ્ખં પટિવિનોદેન્તિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, સેનાસનં પઞ્ચઙ્ગસમન્નાગતં હોતી’’તિ (અ. નિ. ૧૦.૧૧).

એત્થ ચ નાતિદૂરનચ્ચાસન્નભાવેન ગમનાગમનસમ્પન્નતા પઠમં અઙ્ગં, દિવા મહાજનસંકિણ્ણતાભાવેન, રત્તિયં જનાલાપસદ્દાભાવેન, સબ્બદાપિ જનસન્નિપાતનિગ્ઘોસાભાવેન અપ્પકિણ્ણઅપ્પસદ્દઅપ્પનિગ્ઘોસભાવો દુતિયં, ડંસમકસાદિપરિસ્સયાભાવો તતિયં, અપ્પકસિરેન ચીવરપિણ્ડપાતાદિપચ્ચયલાભો ચતુત્થં, બહુસ્સુતતાદિગુણસમન્નાગતાનં થેરાનં વસનભાવો પઞ્ચમન્તિ ઇમેહિ પઞ્ચહિ અઙ્ગેહિ સંયુત્તે સમન્નાગતે વિહારસ્મિં વિહાતબ્બં.

૮૪૦-૧. પઠમં વુત્તઆવાસાદિમહાપલિબોધે ઉપાદાય ખુદ્દકપલિબોધો, ઇદાનિ તં પલિબોધં સરૂપતો દસ્સેત્વા તસ્સ ઉપચ્છિન્દનાકારં આવિ કાતું ‘‘દીઘા કેસા’’તિઆદિ વુત્તં. સો પત્તો સુટ્ઠુ પચિતબ્બોતિ યોજના.

૮૪૨-૫. પવિવિત્તેતિ જનવિવિત્તે ઓકાસે. વજ્જેત્વા…પે… લોહિતન્તિ ઇમે ચત્તારો કસિણદોસા, તસ્મા એવરૂપા મત્તિકા વજ્જેત્વા. સણ્હાયાતિ અપનીતતિણમૂલસક્ખરવાલુકાય સુમદ્દિતાય સુખુમાય. અરુણવણ્ણાયાતિ અરુણનિભાય, અરુણવણ્ણપ્પભાયાતિ અત્થો. બહિદ્ધા વાપિ તાદિસેતિ બહિદ્ધાપિ વિહારપચ્ચન્તે પટિચ્છન્નટ્ઠાને. સંહારિમન્તિ સંહરિતબ્બં ગહેત્વા ચરણયોગ્યં. તત્રટ્ઠકન્તિ યત્થ કતં, તત્થેવ તિટ્ઠનકં.

૮૪૭-૫૦. પમાણતોતિ વક્ખમાનપ્પમાણતો. વટ્ટં આકોટેત્વાતિ પરિમણ્ડલં કત્વા આકોટેત્વા. તન્તિ તં ચમ્મં વા કટસારં વા દુસ્સપટ્ટં વા. કણ્ણિકન્તિ કણ્ણિકાસદિસં, પરિમણ્ડલતો પદુમકણ્ણિકાકારન્તિ વુત્તં હોતિ. તેનાહ ‘‘સમ’’ન્તિ. ‘‘કણ્ણિકાસમ’’ન્તિ વા પાઠો. વિદત્થિચતુરઙ્ગુલન્તિ ચતુરઙ્ગુલાધિકવિદત્થિપ્પમાણં. એતદેવ હિ પમાણં સન્ધાય અટ્ઠકથાયં ‘‘સુપ્પમત્તે વા સરાવમત્તે વા’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૧.૫૫) વુત્તં. વિવટ્ટન્તિ નિબ્બાનં. કસિણપરિકમ્મં કરોન્તોપિ હિ એત્તકેયેવ અટ્ઠત્વા નિબ્બાનત્થાયેવ વાયમતિ. ભેરીતલસમં કત્વાતિ પાણિકાય ઘંસેત્વા નિન્નતુન્નતટ્ઠાનાભાવેન ભેરીતલં વિય સમં કત્વા. સમ્મજ્જિત્વાન તં ઠાનન્તિ યસ્મિં ઠાને નિસીદિત્વા તં કસિણં ઓલોકેતિ, તં ઠાનં સચે ઉક્લાપં હોતિ, સમ્મજ્જિત્વા. ન્હત્વાતિ સરીરદરથવિનોદનત્થં ન્હત્વા.

૮૫૧-૨. તમ્હા કસિણમણ્ડલા હત્થપાસપ્પમાણસ્મિં પદેસેતિ તમ્હા કસિણમણ્ડલસ્સ, ઠપિતટ્ઠાનમ્હા અડ્ઢતેય્યહત્થન્તરે પદેસે, કસિણમણ્ડલસ્સ, પીઠસ્સ ચ મજ્ઝં હત્થપાસપ્પમાણં કત્વા પઞ્ઞત્તેતિ વુત્તં હોતિ. વિદત્થિચતુરઙ્ગુલે ઉચ્ચેતિ વિદત્થિચતુરઙ્ગુલં હુત્વા ઉચ્ચે, વિદત્થિચતુરઙ્ગુલપાદકેતિ વુત્તં હોતિ. દૂરે નિસિન્નસ્સ હિ કસિણં ન ઉપટ્ઠાતિ, આસન્નતરે નિસિન્નસ્સ હત્થપાણિકાપદાદયો કસિણદોસા પઞ્ઞાયન્તિ. ઉચ્ચતરે નિસિન્નેન ચ ગીવં પણામેત્વા ઓલોકેતબ્બં હોતિ, નીચતરે જણ્ણુકાનિ રુજ્જન્તિ, તસ્મા હત્થપાસપ્પમાણે પદેસે વિદત્થિચતુરઙ્ગુલપાદકે પીઠે નિસીદિતબ્બં. યસ્મા ચતૂસુ ઇરિયાપથેસુ સયનં કોસજ્જપક્ખિયં, ઠાનચઙ્કમનાનિ ઉદ્ધચ્ચપક્ખિયાનિ, નિસજ્જા પન અલીનુદ્ધચ્ચપક્ખિયા, સન્તો ઇરિયાપથો, તસ્મા વુત્તં ‘‘નિસીદિત્વા’’તિ, સમન્તતો ઊરુબદ્ધાસનં પલ્લઙ્કં આભુજિત્વાતિ અત્થો. યેનાકારેન નિસીદન્તસ્સ નિસજ્જા સુખા હોતિ, તં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘ઉજું કાયં પણિધાયા’’તિ. ઉપરિમં સરીરં ઉજુકં ઠપેત્વા અટ્ઠારસપિટ્ઠિકણ્ટકે કોટિયા કોટિં પટિપાદેત્વાતિ અત્થો. એવઞ્હિ નિસિન્નસ્સ ચમ્મમંસનહારૂનિ ન ઓણમન્તિ, અથસ્સ યા તેસં ઓણમનપચ્ચયા ખણે ખણે વેદના ઉપ્પજ્જેય્યું, તા ન ઉપ્પજ્જન્તિ. તાસુ અનુપ્પન્નાસુ ચિત્તં એકગ્ગં હોતિ, કમ્મટ્ઠાનં ન પરિપતતિ. તતો ચ પુબ્બેનાપરં વિસેસપ્પત્તિયા વુદ્ધિં ફાતિં ઉપગચ્છતિ. ઇદાનિ આરમ્મણપરિગ્ગહુપાયં દસ્સેન્તો આહ ‘‘કત્વા પરિમુખં સતિ’’ન્તિ, કમ્મટ્ઠાનાભિમુખં સતિં ઠપેત્વાતિ અત્થો. અભિ-સદ્દેન હિ સમાનત્થો ઇધ પરિ-સદ્દો, અથ વા સમીપત્થેન પરિ-સદ્દેન મુખસ્સ સમીપે સતિં કત્વાતિ અત્થો. યથાહ – ‘‘અયં સતિ ઉપટ્ઠિતા હોતિ સુપટ્ઠિતા નાસિકગ્ગે વા મુખનિમિત્તે વા. તેન વુચ્ચતિ પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા’’તિ (વિભ. ૫૩૭). અથ વા ‘‘પરીતિ પરિગ્ગહટ્ઠો, મુખન્તિ નિય્યાનટ્ઠો, સતીતિ ઉપટ્ઠાનટ્ઠો. તેન વુચ્ચતિ ‘પરિમુખં સતિ’’ન્તિ (પટિ. મ. ૧.૧૬૪) વચનતો ‘‘પરિણાયિકા’’તિઆદીસુ વિય પરિ-સદ્દો પરિગ્ગહટ્ઠો, ‘‘સુઞ્ઞતવિમોક્ખમુખ’’ન્તિઆદીસુ વિય મુખ-સદ્દો નિય્યાનટ્ઠોતિ કત્વા પરિગ્ગહિતનિય્યાનસતિં કત્વા સબ્બથા ગહિતાસમ્મોસં પરિચ્ચત્તસમ્મોસં સતિનેપક્કં ઉપટ્ઠપેત્વાતિ વુત્તં હોતિ.

૮૫૩-૫. કામેસ્વાદીનવં દિસ્વાતિ ‘‘કામા નામેતે અટ્ઠિકઙ્ખલિકૂપમા નિરસ્સાદટ્ઠેના’’તિઆદિના વત્થુકામકિલેસકામેસુ આદીનવં પચ્ચવેક્ખિત્વા. નેક્ખમ્મં દટ્ઠુ ખેમતોતિ નેક્ખમ્મં ખેમતો દિસ્વા કામનિસ્સરણં સબ્બદુક્ખસમતિક્કમસ્સ ઉપાયભૂતં નેક્ખમ્મન્તિ એવં નેક્ખમ્મસઙ્ખાતં સઉપચારજ્ઝાનં, નિબ્બાનં, વિપસ્સનં, સબ્બેપિ વા કુસલધમ્મે ખેમતો નિબ્ભયતો દિસ્વા, તત્થ જાતાભિલાસો હુત્વાતિ વુત્તં હોતિ. પરમં…પે… રતનત્તયેતિ બુદ્ધાદિરતનત્તયે રતનત્તયગુણાનુસ્સરણેન બલવપીતિપામોજ્જં જનયિત્વા. ભાગી…પે… મુત્તમન્તિ ‘‘અહં ઇમાય સબ્બબુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધઅરિયસાવકેહિ પટિપન્નાય નેક્ખમ્મપટિપત્તિયા ચિત્તવિવેકાદિપ્પવિવેકજસ્સ સુખસ્સ અદ્ધા એકન્તેન ભાગી અસ્સં, લાભી ભવેય્ય’’ન્તિ એવં પટિપત્તિયં આનિસંસદસ્સનેન તબ્બિસયં ઉત્તમં મહન્તં ઉસ્સાહં કત્વા. આકારેન સમેનેવાતિ અતિઉમ્મીલિતઅતિમન્દાલોચનાનિ વજ્જેત્વા નાતિઉમ્મીલિતનાતિમન્દાલોચનસઙ્ખાતેન સમેન આલોચનાકારેન. અતિઉમ્મીલયતો હિ અતિસુખુમં, અવિભૂતઞ્ચ રૂપગતં ઉપનિજ્ઝાયતો વિય ચક્ખુ કિલમતિ, અત્તનો સભાવવિભાવનતો ચ મણ્ડલં અતિવિભૂતં હોતિ, તથા વણ્ણતો, લક્ખણતો વા ઉપતિટ્ઠેય્ય, તેનસ્સ નિમિત્તં નુપ્પજ્જતિ. અતિમન્દં ઉમ્મીલયતો ચ ગજનિમીલકેન પેક્ખન્તસ્સ વિય રૂપગતં મણ્ડલં અવિભૂતં હોતિ. દસ્સને મન્દબ્યાપારતાય કોસજ્જપાતતો ચિત્તઞ્ચ લીનં હોતિ, એવમ્પિ નિમિત્તં નુપ્પજ્જતિ, તસ્મા યથા નામ આદાસતલે મુખનિમિત્તં ગણ્હન્તો ન તત્થ અતિગાળ્હં ઉમ્મીલતિ, ન અતિમન્દં, અથ ખો સમેન આકારેન ગણ્હાતિ, એવમેવ નાતિઉમ્મીલનાદિના સમેન આકારેન ગણ્હન્તેન ભાવેતબ્બન્તિ. નિમિત્તં ગણ્હતાતિ પથવીકસિણે ચક્ખુના ગહિતં નિમિત્તં મનસા ગણ્હન્તેન.

૮૫૬-૭. ઇદાનિ નિમિત્તગ્ગહણોપાયં દસ્સેતું ‘‘ન વણ્ણો પેક્ખિતબ્બો’’તિઆદિ વુત્તં. ન વણ્ણો પેક્ખિતબ્બો સોતિ યો તત્થ પથવીકસિણે અરુણવણ્ણો, સો ન ચિન્તેતબ્બો વણ્ણવસેન મનસિકરોતો વણ્ણકસિણભાવૂપગમનતો. ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન પન ગહિતગ્ગહણં ન સક્કા વારેતું, તેનેવેત્થ ‘‘ન ઓલોકેતબ્બો’’તિ અવત્વા ‘‘મનસાનુપેક્ખિતા હોતી’’તિઆદીસુ વિય મનસા ચિન્તનવસેન પેક્ખનગ્ગહણં કતં. દટ્ઠબ્બં ન ચ લક્ખણન્તિ યં તત્થ પથવીધાતુયા થદ્ધલક્ખણં ન મનસિકાતબ્બં તસ્સ મનસિકારે ધાતુકમ્મટ્ઠાનસ્સ ગહિતત્તા. વણ્ણં પન અમુઞ્ચિત્વાતિ દિસ્વા ગહેતબ્બત્તા પન વણ્ણં અમુઞ્ચિત્વા. ઉસ્સદસ્સ વસેન હિ ચિત્તં પણ્ણત્તિધમ્મસ્મિન્તિ પથવીધાતુયા સત્તિતો અધિકભાવેન સસમ્ભારપથવિયા ‘‘પથવી’’તિ વોહારો, તસ્મિં સસમ્ભારપથવિં ઉપાદાય પઞ્ઞત્તે પણ્ણત્તિધમ્મે આદાસતલગતમુખનિમિત્તે વિય ચિત્તં ઠપેત્વા. એકગ્ગમાનસોતિ પુન નાનારમ્મણે ચિત્તં અવિસારેત્વા એકગ્ગમાનસો હુત્વા. પથવી પથવિચ્ચેવં વત્વાતિ એત્થ પઠમસમન્નાહારે કસ્સચિ વચીભેદોપિ સિયાતિ વુત્તન્તિ આચરિયધમ્મપાલત્થેરો આહ.

૮૫૮. યદિ વોહારમત્તે ચિત્તં ઠપેતબ્બં, નામન્તરવસેન પથવી મનસિકાતબ્બા ભવેય્યાતિ હોતુ, કો દોસોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘પથવી મેદની’’તિઆદિ. અથ વા કિં પથવીનામેયેવ વુત્તે ભાવના હોતિ, ઉદાહુ અઞ્ઞસ્મિમ્પીતિ આહ ‘‘પથવી મેદની’’તિઆદિ. એકં વત્તુમ્પિ વટ્ટતીતિ એતેસુ યં ઇચ્છતિ, તં અત્તનો પગુણતાય વા પચુરતાય વા આગચ્છન્તં એકં વત્તું વટ્ટતિ. કિઞ્ચાપિ એવં વટ્ટતિ, અપિચ ‘‘પથવી’’તિ એતદેવ નામં પાકટં, તસ્મા પાકટવસેનેવ ‘‘પથવી પથવી’’તિ ભાવેતબ્બન્તિ આચરિયા.

૮૫૯-૬૦. ઉમ્મીલિત્વા…પે… તાવ સોતિ યાવ વક્ખમાનાકારેન ઉગ્ગહનિમિત્તં નુપ્પજ્જતિ, તાવ કિઞ્ચિ કાલં ચક્ખું ઉમ્મીલિત્વા નિમિત્તગ્ગહણવસેન પથવીમણ્ડલં ઓલોકેત્વા પુન કિઞ્ચિ કાલં ચક્ખૂનિ નિમીલિત્વાતિ એવં વારસતમ્પિ વારસહસ્સમ્પિ તતો ભિય્યોપિ ઉમ્મીલિત્વા સો યોગી આવજ્જેય્ય, યેનાકારેન ઓલોકેત્વા ગહિતં, તેનાકારેન તં સમન્નાહરેય્યાતિ અત્થો.

૮૬૧-૩. આપાથં તુ યાતિ ચેતિ યદિ મનોદ્વારિકજવનાનં ગોચરભાવં ઉપગચ્છતિ, તં ઉગ્ગહનિમિત્તં તદા ઉપ્પન્નન્તિ પવુચ્ચતીતિ યોજના. યદિ ઉગ્ગહનિમિત્તેપિ પથવીમણ્ડલં ઓલોકેત્વા ભાવેતિ, પટિભાગનિમિત્તુપ્પત્તિ ન સિયા. સમીપટ્ઠેન ચ ન સક્કા અનોલોકેતુન્તિ વુત્તં ‘‘નિસીદિતબ્બં નો ચેવ’’ન્તિઆદિ. યથાસુખં નિસિન્નેન, યથાસુખં વા ભાવેતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો.

૮૬૪-૫. પપઞ્ચ…પે… ધોવનેતિ પસ્સાવાદિના કેનચિ કરણીયેન નિસિન્નટ્ઠાનતો અઞ્ઞત્થ ગન્ત્વા પુન આગમ્મ નિસીદન્તેન પાદા ધોવિતબ્બા હોન્તિ. અધોતપાદેન હિ સેનાસનં અક્કમતો આપત્તિ હોતિ, ખણે ખણે પાદધોવને ચ પપઞ્ચો હોતિ, તસ્મા તસ્સ પરિહારત્થં દ્વે ઉપાહનાયેવ ઇચ્છિતબ્બા. તાવ બહુતલિકા સદ્દમ્પિ જનેય્યું, સદ્દો ચ ઝાનકણ્ટકો, તસ્મા વુત્તં ‘‘એકતલિકા’’તિ. તથા ‘‘પરિસ્સયવિનોદનત્થં કત્તરદણ્ડો ચ ઇચ્છિતબ્બો’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૧.૫૭) અટ્ઠકથાયં વુત્તં. અસપ્પાયેન કેનચીતિ વક્ખમાનેન આવાસાદિઅસપ્પાયેસુ કેનચિદેવ અસપ્પાયેન. તં ઠાનન્તિ કસિણમણ્ડલસ્સ ઠિતટ્ઠાનં. આદાય તં પુનાતિ યથાજાતં ઉગ્ગહનિમિત્તં પુન ગહેત્વા, પુન ઉપ્પાદેત્વાતિ વુત્તં હોતિ.

૮૬૬-૭. પીઠે સુખનિસિન્નેનાતિ પુન વસનટ્ઠાનં આગન્ત્વા વુત્તનિયામેન પીઠે સુખનિસિન્નેન. ભાવેતબ્બન્તિ તં નિમિત્તં મનસિકારવસેન વડ્ઢેતબ્બં. સમન્નાહરિતબ્બન્તિ સમ્મા આવજ્જિતબ્બં, સમ્મા વા અનુ આહરિતબ્બં. તક્કાહતન્તિ ‘‘તક્કનતો તક્કો’’તિ એવં લદ્ધનામેન ભાવનાચિત્તસમ્પયુત્તેન સમ્માસઙ્કપ્પેન આહનનપરિયાહનનકિચ્ચેન અપરાપરં પવત્તનેન કમ્મટ્ઠાનં આહતં, પરિયાહતઞ્ચ કાતબ્બં, બલપ્પત્તવિતક્કો મનસિકારો બહુલં પવત્તેતબ્બોતિ અત્થો.

૮૬૮-૭૦. તં ઇચ્છતીતિ તં નિમિત્તં મનસિકાતું ઇચ્છતિ. એવં કરોન્તસ્સાતિ એવં કમ્મટ્ઠાનં તક્કાહતં કરોન્તસ્સ. યથા ભાવના પુબ્બેનાપરં વિસેસં આવહતિ, એવં અનુયુઞ્જન્તસ્સ, એવં કરોતો પન યદા સદ્ધાદીનિ ઇન્દ્રિયાનિ સુવિસદાનિ તિક્ખાનિ પવત્તન્તિ, તદા અસ્સદ્ધિયાદીનં દૂરીભાવેન સાતિસયં થામપ્પત્તેહિ સત્તહિ બલેહિ લદ્ધુપત્થમ્ભાનિ વિતક્કાદીનિ કામાવચરાનેવ ઝાનઙ્ગાનિ બહૂનિ હુત્વા પાતુભવન્તિ. તતો ચ તેસં ઉજુવિપચ્ચનીકભૂતા કામચ્છન્દાદયો સદ્ધિં તદેકટ્ઠેહિ પાપધમ્મેહિ દૂરીભવન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘વિક્ખમ્ભન્તિ…પે… પઞ્ચ નીવરણાનિપી’’તિ. સમાધિયતિ…પે… યોગિનોતિ તસ્સ યોગિનો પટિભાગનિમિત્તં આરબ્ભ ઉપ્પન્નઉપચારસમાધિના ઉપચારજ્ઝાનેન ચિત્તમ્પિ સમાધિયતિ, પટિભાગનિમિત્તમ્પિ ઉપ્પજ્જતિ ઉપચારજ્ઝાનસ્સ તેન વિના અભાવતો.

૮૭૧-૪. ઇમસ્સાતિ પટિભાગનિમિત્તસ્સ. પુરિમસ્સાતિ ઉગ્ગહનિમિત્તસ્સ. થવિકાતિ આદાસથવિકતો. બલાકાવિય તોયદેતિ મેઘસમીપે બલાકા વિય. સા હિ મેઘસ્સ નીલત્તા સયં અતિપરિસુદ્ધા ઉપટ્ઠાતિ, તદા તં ઉપટ્ઠાતીતિ સમ્બન્ધો. એવં આદાસમણ્ડલૂપમાદીહિ ઉગ્ગહનિમિત્તતો પટિભાગનિમિત્તસ્સ સુવિસુદ્ધતં, સણ્હસુખુમતઞ્ચ દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘તતોધિકતર’’ન્તિ. ઉગ્ગહનિમિત્તે અઙ્ગુલિપદપાણિકાપદાદયો કસિણદોસા પઞ્ઞાયન્તિ, ઇદં પન વુત્તનયેન તતોપિ સતગુણં સહસ્સગુણં સુવિસુદ્ધં હુત્વા ઉપટ્ઠાતીતિ અત્થો. તનુસણ્ઠાનવન્તન્તિઆદિ અપરમત્થસભાવત્તા વુત્તં. યદિ હિ તં એદિસં ભવેય્ય, ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યં સિયા, ઓળારિકં સમ્મસનૂપગં તિલક્ખણાહટં, ન પનેતં તાદિસન્તિ. યદિ પનેતં ન સણ્ઠાનાદિવન્તં, કથં ઝાનસ્સ આરમ્મણભાવોતિ આહ ‘‘ઉપટ્ઠા…પે… મય’’ન્તિ. તત્થ પઞ્ઞજન્તિ ભાવનામયં પઞ્ઞાજનિતં, ભાવનાપઞ્ઞાય સઞ્જાનનમત્તન્તિ વુત્તં હોતિ. ન હિ અસભાવધમ્મસ્સ કુતોચિસમુટ્ઠાનં અત્થિ. તેનાહ ‘‘ભાવનામયં ઉપટ્ઠાનાકારમત્ત’’ન્તિ, કેવલં સમાધિલાભિનો ભાવનાવિસેસજનિતં તમ્મયં ઉપટ્ઠાનાકારમત્તમેવ ભાવનાવિસેસાનુભાવેન ઉપટ્ઠાતીતિ અત્થો.

૮૭૫-૮. વિક્ખમ્ભિતાનેવ સન્નિસિન્નાનેવ ન પુન તદત્થં ઉસ્સાહો કાતબ્બોતિ અધિપ્પાયો. પટિભાગનિમિત્તે હિ ઉપ્પજ્જમાનેયેવ તંવિસયં ઉપચારજ્ઝાનં નીવરણે વિક્ખમ્ભેન્તમેવ ઉપ્પજ્જતિ. કિલેસા સન્નિસિન્નાવાતિ અવસેસા તદેકટ્ઠકિલેસા ચ સમ્મદેવ નિસિન્ના, ઉપસન્તાતિ અત્થો. ‘‘ઉપચારસમાધિના’’તિ વુત્તે ઇતરોપિ સમાધિ અત્થીતિ અત્થતો આપન્નન્તિ તમ્પિ દસ્સેતું ‘‘આકારેહિ પન દ્વીહી’’તિઆદિ વુત્તં. દ્વીહિ આકારેહીતિ ઝાનધમ્માનં પટિપક્ખદૂરીભાવો, થિરભાવપ્પત્તિ ચાતિ ઇમેહિ દ્વીહિ કારણેહિ. ઇદાનિ તાનિ કારણાનિ સમાધિઅવત્થામુખેન દસ્સેતું ‘‘ઉપચારક્ખણે’’તિઆદિ વુત્તં. ઉપચારક્ખણેતિ ઉપચારભૂમિયં ઉપચારાવત્થાયં. તસ્સ પટિલાભેતિ યદત્થાય અયં પટિપન્નો, તસ્સ અપ્પનાસમાધિસ્સ પટિલાભે અધિગમાવત્થાયં. કથં ઉપચારભૂમિયં સમાધિયતિ, કથઞ્ચ અપ્પનાભૂમિયન્તિ આહ ‘‘નીવારણપ્પહાનેના’’તિઆદિ. ઉપચારક્ખણે યદિપિ ઝાનઙ્ગાનિ પટુતરાનિ મહગ્ગતભાવપ્પત્તાનિ ન હોન્તિ, તેસં પટિપક્ખધમ્માનં વિક્ખમ્ભનેન ચિત્તં સમાધિયતિ, પટિલાભભૂમિયમ્પિ અપ્પનાપત્તાનં ઝાનઙ્ગાનં પાતુભાવેન સમાધિયતીતિ અત્થો.

૮૭૯-૮૦. અઙ્ગાનિ…પે… ન ચાતિ ઉપચારક્ખણે અઙ્ગાનિ ન ચ થામજાતાનિ નેવ ભાવનાબલપ્પત્તાનિ હોન્તીતિ અત્થો. અપ્પનાયાતિ અપ્પનક્ખણે. તસ્માતિ યસ્મા અઙ્ગાનિ થામજાતાનિ જાયરે, તસ્મા. અપ્પનાચિત્તં દિવસમ્પિ પવત્તતીતિ યથા નામ બલવા પુરિસો આસના વુટ્ઠાય દિવસમ્પિ તિટ્ઠેય્ય, એવમેવં અપ્પનાસમાધિમ્હિ ઉપ્પન્ને ઝાનચિત્તં સકિં ભવઙ્ગવારં છિન્દિત્વા ઉપ્પન્નં કેવલં રત્તિમ્પિ દિવસમ્પિ કુસલજવનપટિપાટિવસેનેવ પવત્તતીતિ અત્થો. ‘‘અપ્પનાપત્તં દિવસમ્પિ પવત્તતી’’તિ વદતા ઉપચારક્ખણે ન તથાતિ દસ્સિતં હોતિ. તત્થ હિ અઙ્ગાનં અથામજાતત્તા યથા નામ દહરો કુમારો ઉક્ખિપિત્વા ઠપિયમાનો પુનપ્પુનં ભૂમિયં પતતિ, એવમેવં ચિત્તં કાલેન નિમિત્તં આરમ્મણં કરોતિ, કાલેન ભવઙ્ગં ઓતરતિ.

૮૮૧-૪. તેનેવ પલ્લઙ્કેનાતિ યસ્મિં નિસિન્નો પટિભાગનિમિત્તં અધિગચ્છિ, તેનેવ પલ્લઙ્કેન કરણભૂતેન, હેતુભૂતેન વા તં નિમિત્તં વડ્ઢેત્વા. ઉપચારભૂમિયઞ્હિ નિમિત્તવડ્ઢનં યુત્તં. ચક્કવત્તિયગબ્ભોવાતિ ચક્કવત્તિ ભવિતું પુઞ્ઞવા ગબ્ભો વિય. પરિહાનિ ન વિજ્જતીતિ લદ્ધૂપચારજ્ઝાનસ્સ પરિહાનિ ન વિજ્જતિ. નિમિત્તે હિ અપરિહીને તદારમ્મણં ઝાનં અપરિહીનમેવ હોતિ, નિમિત્તે પન આરક્ખાભાવેન વિનટ્ઠે લદ્ધજ્ઝાનમ્પિ વિનસ્સતિ તદાયત્તવુત્તિત્તા. તેનાહ ‘‘આરક્ખણે’’તિઆદિ.

૮૮૫. આવાસોતિ યસ્મિં આવાસે વસન્તસ્સ અનુપ્પન્નં નિમિત્તં નુપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નં વા વિનસ્સતિ, અનુપટ્ઠિતા ચ સતિ ન ઉપટ્ઠાતિ, અસમાહિતઞ્ચ ચિત્તં ન સમાધિયતિ, અયં અસપ્પાયો આવાસો, તસ્મા યસ્મિં વિહારે બહૂ આવાસા હોન્તિ, તત્થ એકેકસ્મિં તીણિ તીણિ દિવસાનિ વસિત્વા યત્થ ચિત્તં એકગ્ગં ન હોતિ, તં પહાય તબ્બિપરીતે વસિતબ્બં. ગોચરોતિ ગોચરગામો, સો સેનાસનતો અતિદૂરે અચ્ચાસન્ને પુબ્બદિસાય વા પચ્છિમદિસાય વા અસુલભભિક્ખો અસપ્પાયો. ભસ્સન્તિ દ્વત્તિંસતિરચ્છાનકથાપરિયાપન્ના અસપ્પાયકથા. સા હિસ્સ નિમિત્તન્તરધાનાય સંવત્તતિ. પુગ્ગલોતિ તિરચ્છાનકથિકો, સીલાદિગુણવિરહિતો પુગ્ગલો, યં નિસ્સાય અસમાહિતં વા ચિત્તં ન સમાધિયતિ, સમાહિતં વા થિરં ન હોતિ, એવરૂપો. સો હિ તં કદ્દમોદકમિવ અચ્છં ઉદકં મલીનમેવ કરોતિ. ભોજનં પન કસ્સચિ અમ્બિલં, કસ્સચિ મધુરં અસપ્પાયં હોતિ. ઉતુપિ કસ્સચિ સીતો, કસ્સચિ ઉણ્હો. તસ્મા યં ભોજનં વા ઉતું વા સેવન્તસ્સ ફાસુ ન હોતિ, તં ભોજનં સો ચ ઉતુ અસપ્પાયો. ઇરિયાપથોતિ ઠાનચઙ્કમનાદીસુ યો ઇમસ્સ અસમાહિતચિત્તસ્સ સમાધાનાય, સમાહિતચિત્તસ્સ ચ થિરભાવાય ન હોતિ, અયં અસપ્પાયો ઇરિયાપથો, તસ્મા તમ્પિ આવાસં વિય તીણિ દિવસાનિ ઉપપરિક્ખિત્વા વજ્જેતબ્બં.

૮૮૬. સપ્પાયે સત્ત સેવેય્યાતિ વુત્તવિપરીતવસેન સપ્પાયે આવાસાદિકે સત્ત સેવેય્ય. તત્થ ભસ્સસપ્પાયં નામ દસકથાવત્થુસન્નિસ્સિતં, તમ્પિ મત્તાય ભાસિતબ્બં. એવઞ્હિ પટિપજ્જતોતિ એવં વુત્તપ્પકારેન સત્ત અસપ્પાયે વજ્જેત્વા સત્ત સપ્પાયે સેવનવસેન પટિપજ્જન્તસ્સ નિમિત્તાસેવનબહુલસ્સ.

૮૮૮-૯. યેન વિના અપ્પનાય કુસલો ન હોતિ, સો દસવિધો વિધિ, અપ્પનાકોસલ્લં, તન્નિબ્બત્તં વા ઞાણં ગન્થવિત્થારભયેન ઇધ ન દસ્સિતં, અત્થિકેન પન વિસુદ્ધિમગ્ગતો (વિસુદ્ધિ. ૧.૬૦) ગહેતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. પટિલદ્ધે નિમિત્તસ્મિં, એવઞ્હિ સમ્પાદયતો અપ્પનાકોસલ્લં અપ્પના સમ્પવત્તતીતિ સમ્બન્ધો.

૮૯૦-૨. સાતિ અપ્પના. એવઞ્હીતિ હિ-સદ્દો હેતુઅત્થો, યસ્મા ઠાનમેતં ન વિજ્જતિ, તસ્મા ચિત્તપ્પવત્તિઆકારં ભાવનાચિત્તસ્સ લીનુદ્ધતાદિવસેન પવત્તિઆકારં સલ્લક્ખયં ઉપધારેન્તો સમતં વીરિયસ્સેવ વીરિયસ્સ સમાધિના સમતંયેવ યોજયેથ, કથં પન યોજયેથાતિ આહ ‘‘ઈસકમ્પી’’તિઆદિ. તત્થ લયન્તિ લીનભાવં, સઙ્કોચન્તિ અત્થો. યન્તન્તિ ગચ્છન્તં, પગ્ગણ્હેથેવ સમભાવાયાતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘અચ્ચારદ્ધં નિસેધેત્વા સમમેવ પવત્તયે’’તિ. તં માનસન્તિ સમ્બન્ધો.

૮૯૪-૯. એવન્તિ વુત્તપ્પકારેન વીરિયસમતાયોજનવસેન, પટિપન્નભાવનામાનસં પટિભાગનિમિત્તેયેવ ઠપનવસેન નિમિત્તાભિમુખં પટિપાદયતો તસ્સ યોગિનો. સમિજ્ઝિસ્સતીતિ ઉપ્પજ્જિસ્સતિ. પથવીકસિણન્તિ પથવીતિ ભાવનાવસેન ઉપટ્ઠિતં તદેવ પટિભાગનિમિત્તં. જવનાનીતિ કામરૂપાવચરજવનાનિ. તેનાહ ‘‘એકં તુ રૂપાવચરિકં ભવે’’તિ. અઞ્ઞેહીતિ પાકતિકેહિ કામાવચરચિત્તેહિ. બલવતરાતિ ભાવનાબલેન પટુતરભાવપ્પત્તિયા અચ્ચન્તબલવન્તો. પરિકમ્મોપચારતોતિ પરિકમ્મત્તા, ઉપચારત્તા ચ. તત્થ પરિકમ્મત્તાતિ પટિસઙ્ખરણત્તા. ઉપચારત્તાતિ યથા ગામાદીનં આસન્નદેસો ‘‘ગામૂપચારો, નગરૂપચારો’’તિ વુચ્ચતિ, એવં અપ્પનાય આસન્નત્તા સમીપચારિત્તા. ઉપચારાનિ અપ્પનં ઉપેચ્ચ ચરન્તીતિ કત્વા. અપ્પનાયાનુલોમત્તાતિ નાનાવજ્જનવીથિયં પરિકમ્મતોપિ લહુકં અપ્પનાનિપ્ફાદકવસેન, ગુણવસેન વા અપ્પનાય અનુકૂલત્તા. એત્થાતિ એતેસુ પરિકમ્મોપચારાનુલોમસઞ્ઞિતેસુ. સબ્બન્તિમં તતિયં, ચતુત્થં વા ગોત્રભૂતિ પવુચ્ચતિ પરિત્તગોત્તસ્સ અભિભવનતો, મહગ્ગતગોત્તસ્સ ભાવનતો ચ.

૯૦૦-૩. અવિસેસેન સબ્બેસં સબ્બા સમઞ્ઞાતિ પઠમે નયે ગહિતાગહણં હોતીતિ આહ ‘‘ગહિતાગહણેના’’તિઆદિ. એકેકસ્સ ગહિતનામં ઇતરેસં અગ્ગહણતો, એકેકનામવસેન ગહિતસ્સ ઇતરનામવસેન અગ્ગહણતો વા નાનાવજ્જનપરિકમ્મમેવ પરિકમ્મન્તિ અધિપ્પાયેન ‘‘પઠમં ઉપચારં વા’’તિઆદિ વુત્તં. ચતુત્થં પઞ્ચમં વાતિ વા-સદ્દો અનિયમો, સો પન ખિપ્પાભિઞ્ઞદન્ધાભિઞ્ઞવસેન વેદિતબ્બો. ખિપ્પાભિઞ્ઞસ્સ હિ ચતુત્થં અપ્પેતિ, દન્ધાભિઞ્ઞસ્સ પઞ્ચમં. તતો પરન્તિ પઞ્ચમતો પરં. તેનાહ ‘‘છટ્ઠે વા’’તિઆદિ. કસ્મા ન જાયતીતિ આહ ‘‘આસન્નત્તા ભવઙ્ગસ્સા’’તિ. ચિત્તનિયામવસેન હિ ઉપ્પજ્જિતબ્બેસુ સત્તસુ જવનેસુ છટ્ઠસત્તમજવનવારગળનટ્ઠાનભૂતત્તા ભવઙ્ગસ્સ આસન્નં જવનં પતતિ. તાવદેતિ તાવદેવ. છટ્ઠં, સત્તમં વા જવનં પતન્તં વિય હોતિ પરિક્ખીણજવનત્તાતિ અધિપ્પાયો.

૯૦૪-૬. અથ કિમેતં વુચ્ચતિ ‘‘છટ્ઠે સત્તમે વાપિ અપ્પના ન જાયતી’’તિ? આભિધમ્મિકગોદત્તત્થેરો હિ ‘‘પુરિમા પુરિમા કુસલા ધમ્મા પચ્છિમાનં પચ્છિમાનં કુસલાનં ધમ્માનં આસેવનપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૧૨) ઇમં સુત્તં વત્વા યથા અલદ્ધાસેવનં પઠમજવનં ગોત્રભું ન ઉપ્પાદેતિ, લદ્ધાસેવનં પન બલવભાવતો દુતિયં, તતિયં વા ગોત્રભું ઉપ્પાદેતિ, એવં લદ્ધાસેવનતાય બલવભાવતો છટ્ઠં, સત્તમમ્પિ વા અપ્પેતીતિ છટ્ઠં, સત્તમમ્પિ વા અપ્પના હોતીતિ વદતી’’તિ ઇમં ચોદનં મનસિ નિધાય થેરસ્સ તં મતં પટિક્ખિપિત્વા યથાવુત્તમતમેવ પતિટ્ઠાપેતું ‘‘પુરિમેહી’’તિઆદિ વુત્તં.

પરિયન્તે ઠાતું નેવ સક્કોતીતિ પપાતે એવ પતતીતિ અધિપ્પાયો. અપ્પેતું ન સક્કોતીતિ પતિટ્ઠાતું અપ્પનાવસેન ઉપ્પજ્જિતું ન સક્કોતિ. ન ચેત્થ ‘‘પુરિમા પુરિમા’’તિઆદિસુત્તપદં સાધકં આસેવનપચ્ચયલાભસ્સ બલવભાવે અનેકન્તિકત્તા. તથા હિ અલદ્ધાસેવનાપિ પઠમચેતના દિટ્ઠધમ્મવેદનીયા હોતિ, લદ્ધાસેવના દુતિયચેતના યાવ છટ્ઠચેતના અપરાપરિયવેદનીયા, તસ્મા લદ્ધાસેવનેપિ છટ્ઠસત્તમે અપ્પના ન હોતિ આસન્નભવઙ્ગતાય દુબ્બલત્તાતિ અધિપ્પાયો. યદિ એવં કથં સત્તમજવનચેતના ઉપપજ્જવેદનીયા આનન્તરિયા હોતિ? નાયં વિસેસો, આસેવનપચ્ચયલાભેન બલવપ્પત્તિયા, કિઞ્ચરહિ કિરિયાવત્થાવિસેસતો. કિરિયાવત્થા હિ આરમ્ભમજ્ઝપરિયોસાનવસેન તિવિધા. તત્થ પરિયોસાનાવત્થાય સન્નિટ્ઠાપકચેતનાભાવેન ઉપપજ્જવેદનીયાદિતા હોતિ, ન બલવભાવેનાતિ આચરિયા.

૯૦૭. એક…પે… પનાતિ અયં અપ્પના એકચિત્તક્ખણાયેવ એકવારમેવ ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝતિ, ન સમાપત્તિવીથિયં વિય યથિચ્છકં પવત્તતિ. સત્તસુ હિ ઠાનેસુ કાલપરિચ્છેદો નામ નત્થિ, પઠમપ્પનાયં, લોકિયાભિઞ્ઞાસુ, ચતૂસુ મગ્ગેસુ, મગ્ગાનન્તરે ફલે, રૂપારૂપભવેસુ ભવઙ્ગટ્ઠાને નિરોધસ્સ પચ્ચયે નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતને નિરોધા વુટ્ઠહન્તસ્સ ફલસમાપત્તિયન્તિ. એતેસુ હિ કત્થચિ અતિઇત્તરા, કત્થચિ અપ્પમાણા ચિત્તક્ખણા હોન્તિ, કત્થચિ સમ્પુણ્ણજવનવીથિ અદ્ધા લબ્ભતિ. તથા હિ મગ્ગાનન્તરં ફલં તિણ્ણં ઉપરિ ન હોતિ, નિરોધસ્સ પચ્ચયો નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં દ્વિન્નં ઉપરિ ન હોતિ, રૂપારૂપભવેસુ ભવઙ્ગસ્સ પરિમાણં નત્થિ, સેસેસુ પન ચતૂસુ ઠાનેસુ એકમેવ ચિત્તન્તિ તસ્મા એકચિત્તક્ખણિકાયેવ અપ્પના હોતીતિ વેદિતબ્બા.

૯૦૮. પચ્ચવેક્ખણહેતુકન્તિ પચ્ચવેક્ખણહેતું કત્વા. નનુ ચ પચ્ચવેક્ખણં આવજ્જનાદીહિ, ન પન તેન આવજ્જનાદિ, તસ્મા કથં પચ્ચવેક્ખણહેતુકં હોતીતિ યુજ્જતિ? નાયં દોસો ભવનકિરિયાય પચ્ચવેક્ખણહેતુકત્તા. ન હિ અસતિ પચ્ચવેક્ખણે સા હોતિ નિરોધસ્સ પચ્ચયભૂતઝાનન્તરમિવ, સતિ પન પચ્ચવેક્ખણે સા હોતિ, તસ્મા અન્વયબ્યતિરેકવસેન લબ્ભતિ. તસ્સા પચ્ચવેક્ખણહેતુકતાતિ ન ન યુજ્જતિ ‘‘પચ્ચવેક્ખણહેતુક’’ન્તિ વચનં. પચ્ચવેક્ખણહેતુકં આવજ્જનન્તિ વા સમ્બન્ધો. આવજ્જનઞ્હિ પચ્ચવેક્ખણઞાણાનં અનન્તરપચ્ચયભાવેન કારણં હોતિ.

૯૧૧-૩. નાનાવિસયલુદ્ધસ્સ, ઇતો ચિતો ચ ભમન્તસ્સ ચેતસોતિ સમ્બન્ધો. સમાધાનેવાતિ સમાધાના એવ, સમાધાનકરણતોતિ અત્થો. પામોજ્જભાવતોતિ પામોજ્જેન સમાનયોગક્ખમતાય તસ્સા તબ્ભાવવુત્તિત્તા. અથ વા બ્યાપાદેન ઘટ્ટિયમાનસ્સ ચિત્તસ્સ પમુદિતભાવકરણતો પીતિયેવ ‘‘પામોજ્જ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, તસ્સ ભાવો, તસ્મા પામોજ્જસભાવત્તાતિ અત્થો. સીતલત્તસભાવતોતિ બ્યાપાદગ્ગિના સન્તાપિયમાનસ્સ ચિત્તસ્સ નિબ્બાપનવસેન સીતલત્તસભાવત્તા.

૯૧૪-૬. સવિપ્ફારિકભાવેનાતિ યોનિસો સઙ્કપ્પવસેન કામવિતક્કાદિં મદ્દિત્વા પવત્તનતો સવિપ્ફારિકસભાવેન. નેક્ખમ્માદિપવત્તિતોતિ એત્થ નેક્ખમ્મ-ગ્ગહણેન બ્રહ્મવિહારવજ્જં પઠમજ્ઝાનં ગહિતં. આદિ-સદ્દેન તીસુ બ્રહ્મવિહારેસુ પઠમજ્ઝાનં ગહિતન્તિ વદન્તિ. અવૂપસન્તભાવસ્સાતિ ઉદ્ધચ્ચસ્સ સરૂપકથનેન તંસહવત્તિનો અનુતાપસભાવસ્સ કુક્કુચ્ચસ્સાપિ સરૂપં કથિતમેવાતિ દટ્ઠબ્બં. તથા સયઞ્ચેવાતિસન્તતોતિ ઉદ્ધચ્ચપટિપક્ખસભાવવચનેન કુક્કુચ્ચપટિપક્ખો પીતિભાવોપિ. તેનાહ ‘‘સુખં ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચદ્વયસ્સા’’તિ. મતિયા અનુરૂપત્તાતિ પઞ્ઞાય અનુરૂપત્તા. તથા ચ વુત્તં આચરિયધમ્મપાલત્થેરેન ‘‘વિચારો વિચિકિચ્છાય પટિપક્ખો આરમ્મણે અનુમજ્જનવસેન પઞ્ઞાપતિરૂપકસભાવત્તા’’તિ. પોત્થકેસુ પન ‘‘પીતિયા અનુરૂપત્તા’’તિ પાઠો દિસ્સતિ, તસ્સ ચ વિચારો અનુમજ્જનસભાવવન્તતાય પીતિ વિય આરમ્મણે અનિવત્તન્તો ઓગાહેત્વા પવત્તતીતિ પીતિયા અનુરૂપત્તા સન્દેહસભાવત્તા આરમ્મણં અનજ્ઝોગાહેત્વા પવત્તમાનાય વિચિકિચ્છાય પટિપક્ખોતિ અત્થં વદન્તિ.

૯૧૭. તિવિધકલ્યાણન્તિ આદિમજ્ઝપરિયોસાનકલ્યાણતાસઙ્ખાતાહિ પટિપદાવિસુદ્ધિઆદીહિ તિવિધકલ્યાણતાહિ યુત્તં. યથાહ ‘‘પઠમસ્સ ઝાનસ્સ પટિપદાવિસુદ્ધિ આદિ, ઉપેક્ખાનુબ્રૂહના મજ્ઝે, સમ્પહંસના પરિયોસાન’’ન્તિ (પટિ. મ. ૧.૧૫૮). તત્થ પુબ્બભાગપટિપદાવસેન ઝાનસ્સ પરિપન્થતો વિસુજ્ઝનં પટિપદાવિસુદ્ધિ નામ, સા પન યસ્મા ઝાનસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે લબ્ભતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘પટિપદાવિસુદ્ધિ આદી’’તિ. વિસોધેતબ્બતાદીનં અભાવતો ઝાનપરિયાપન્નાય તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખાય કિચ્ચનિપ્ફત્તિયા અનુબ્રૂહના ઉપેક્ખાનુબ્રૂહના નામ. સા પનાયં વિસેસતો ઝાનસ્સ ઠિતિક્ખણે લબ્ભતિ. તેન વુત્તં ‘‘ઉપેક્ખાનુબ્રૂહના મજ્ઝે’’તિ. તત્થ ધમ્માનં અનતિવત્તનાદિસાધકસ્સ ઞાણસ્સ કિચ્ચનિપ્ફત્તિવસેન પરિયોદપના સમ્પહંસના નામ. સા ઝાનસ્સ ઓસાનક્ખણે પાકટા હોતીતિ વુત્તં ‘‘સમ્પહંસના પરિયોસાન’’ન્તિ.

અભયગિરિવાસિનો ‘‘પટિપદાવિસુદ્ધિ નામ સસમ્ભારિકો ઉપચારો, ઉપેક્ખાનુબ્રૂહના નામ અપ્પના, સમ્પહંસના નામ પચ્ચવેક્ખણા’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૧.૭૫) એવં પટિપદાવિસુદ્ધિઆદિકે વણ્ણેન્તિ, તં અયુત્તં. એવઞ્હિ સતિ અઝાનધમ્મેહિ ઝાનધમ્મસ્સ ગુણસંકિત્તનં નામ કતં હોતિ. ન હિ ભૂમન્તરં ભૂમન્તરપરિયાપન્નં હોતિ, અન્તોઅપ્પનાયમેવ આગમનવસેન પટિપદાવિસુદ્ધિ, તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખાય કિચ્ચનિપ્ફત્તિઆદીહિ ઉપેક્ખાનુબ્રૂહનાદયો ચ વેદિતબ્બા. એવઞ્ચ કત્વા વુત્તં ભગવતા ‘‘એકત્તગતં ચિત્તં પટિપદાવિસુદ્ધિપક્ખન્તરઞ્ચેવ હોતિ ઉપેક્ખાનુબ્રૂહિતઞ્ચ ઞાણેન સમ્પહંસિત’’ન્તિ (પટિ. મ. ૧.૧૫૮). એત્થ હિ એકત્તગતં ચિત્તન્તિ ઇન્દ્રિયાનં એકરસભાવેન, એકગ્ગતાય ચ સિખપ્પત્તિયા તદનુગુણએકત્તગતં સસમ્પયુત્તમપ્પનાચિત્તં, તસ્સેવ પટિપદાવિસુદ્ધિપક્ખન્દનાદિ પક્ખન્તરં વુચ્ચતિ.

દસલક્ખણસંયુતન્તિ ‘‘આદિમ્હિ તીણિ લક્ખણાનિ, મજ્ઝે તીણિ, પરિયોસાને ચત્તારી’’તિ એવં દસપરિમાણેહિ અપ્પનાય લક્ખિતબ્બભાવેન લક્ખણસઙ્ખાતેહિ પરિપન્થતો વિસુદ્ધિઝાનાદીહિ સંયુત્તં. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘પઠમસ્સ ઝાનસ્સ પટિપદાવિસુદ્ધિ આદિ. આદિસ્સ કતિ લક્ખણાનિ? આદિસ્સ તીણિ લક્ખણાનિ. યો તસ્સ પરિપન્થો, તતો ચિત્તં વિસુજ્ઝતિ, વિસુદ્ધત્તા ચિત્તં મજ્ઝિમં સમથનિમિત્તં પટિપજ્જતિ, પટિપન્નત્તા તત્થ ચિત્તં પક્ખન્દતિ, યઞ્ચ પરિપન્થતો ચિત્તં વિસુજ્ઝતિ, યઞ્ચ વિસુદ્ધત્તા ચિત્તં મજ્ઝિમં સમથનિમિત્તં પટિપજ્જતિ, યઞ્ચ પટિપન્નત્તા તત્થ ચિત્તં પક્ખન્દતિ, પઠમસ્સ ઝાનસ્સ પટિપદાવિસુદ્ધિ આદિ, આદિસ્સ ઇમાનિ તીણિ લક્ખણાનિ. તેન વુચ્ચતિ પઠમં ઝાનં આદિકલ્યાણઞ્ચેવ હોતિ લક્ખણસમ્પન્નઞ્ચ.

‘‘પઠમસ્સ ઝાનસ્સ ઉપેક્ખાનુબ્રૂહના મજ્ઝે, મજ્ઝસ્સ કતિ લક્ખણાનિ? મજ્ઝસ્સ તીણિ લક્ખણાનિ. વિસુદ્ધં ચિત્તં અજ્ઝુપેક્ખતિ, સમથપટિપન્નં અજ્ઝુપેક્ખતિ, એકત્તુપટ્ઠાનં અજ્ઝુપેક્ખતિ, યઞ્ચ વિસુદ્ધં ચિત્તં અજ્ઝુપેક્ખતિ, યઞ્ચ સમથપટિપન્નં અજ્ઝુપેક્ખતિ, યઞ્ચ એકત્તુપટ્ઠાનં અજ્ઝુપેક્ખતિ, પઠમસ્સ ઝાનસ્સ ઉપેક્ખાનુબ્રૂહના મજ્ઝે, મજ્ઝસ્સ ઇમાનિ તીણિ લક્ખણાનિ. તેન વુચ્ચતિ પઠમં ઝાનં મજ્ઝેકલ્યાણઞ્ચેવ હોતિ લક્ખણસમ્પન્નઞ્ચ.

‘‘પઠમસ્સ ઝાનસ્સ સમ્પહંસના પરિયોસાનં. પરિયોસાનસ્સ કતિ લક્ખણાનિ? પરિયોસાનસ્સ ચત્તારિ લક્ખણાનિ. તત્થ જાતાનં ધમ્માનં અનતિવત્તનટ્ઠેન સમ્પહંસના, ઇન્દ્રિયાનં એકરસટ્ઠેન સમ્પહંસના, તદુપગવીરિયવાહનટ્ઠેન સમ્પહંસના, આસેવનટ્ઠેન સમ્પહંસના, પઠમસ્સ ઝાનસ્સ સમ્પહંસના પરિયોસાનં, પરિયોસાનસ્સ ઇમાનિ ચત્તારિ લક્ખણાનિ. તેન વુચ્ચતિ પઠમં ઝાનં પરિયોસાનકલ્યાણઞ્ચેવ હોતિ લક્ખણસમ્પન્નઞ્ચા’’તિ (પટિ. મ. ૧.૧૫૮).

એત્થ ચ ગોત્રભુચિત્તસ્સ નાનાવજ્જનવીથિયં ઉપ્પજ્જનારહપરિપન્થતો વિસુજ્ઝનતો તદાગમનવસેન ઝાનચિત્તસ્સ વિસુજ્ઝનાકારં સન્ધાય ‘‘યો તસ્સ પરિપન્થો, તતો ચિત્તં વિસુજ્ઝતી’’તિ વુત્તં. ગોત્રભુચિત્તસ્સેવ તથા વિસુદ્ધત્તા આવરણવિરહિતં હુત્વા એકત્તનયેન મજ્ઝિમસમથનિમિત્તસઙ્ખાતં સમપ્પવત્તં અપ્પનાસમાધિપટિપજ્જનં સન્ધાય ‘‘વિસુદ્ધત્તા ચિત્તં મજ્ઝિમસમથનિમિત્તં પટિપજ્જતી’’તિ વુત્તં. તથા હિ ખીરસ્સેવ દધિભાવાભાવેપિ તદેવ ખીરં દધિસમ્પન્નન્તિઆદીસુ વિય ગોત્રભુચિત્તસ્સ અપ્પનાભાવાભાવેપિ એકસન્તતિપરિણામૂપગમનવસેન તં મજ્ઝિમં સમથનિમિત્તં લીનુદ્ધચ્ચસઙ્ખાતઅન્તદ્વયાનુપગમનેન મજ્ઝિમં પચ્ચનીકવૂપસમનતો યથા સમથસઙ્ખાતં યોગિનો સુખવિસેસાનં કારણભાવતો નિમિત્તભૂતં અપ્પનાસમાધિં પટિપજ્જતિ નામ, તથા પટિપન્નત્તા પન સમાહિતભાવૂપગમનેન એકત્તનયવસેનેવ તત્થ પક્ખન્દનં સન્ધાય ‘‘પટિપન્નત્તા તત્થ ચિત્તં પક્ખન્દતી’’તિ વુત્તં. એકત્તનયઞ્હિ વિના ગોત્રભુસ્સ અપ્પનાપક્ખન્દનં નત્થિ. એવં તાવ પુરિમચિત્તે વિજ્જમાનાકારસ્સ ઇધ નિબ્બત્તિયા ઝાનં ઉપ્પાદક્ખણે તિવિધલક્ખણસમ્પન્નં નામ. યથા હિ લોકિયવિપસ્સનાય કિચ્ચનિપ્ફત્તિયા લોકુત્તરમગ્ગો ‘‘વિપસ્સના’’તિ વુચ્ચતિ, એવં વિસુદ્ધસ્સ પન તસ્સ પુન વિસોધને બ્યાપારાકરણતો તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખાકિચ્ચવસેન પુગ્ગલસ્સ અજ્ઝુપેક્ખનતો વુત્તં ‘‘વિસુદ્ધં ચિત્તં અજ્ઝુપેક્ખતી’’તિ. અપ્પનાસમાધિભાવૂપગમનેન સમથવિપ્પટિપન્નસ્સ પુન સમાધાને બ્યાપારાકરણતો વુત્તં ‘‘સમથપટિપન્નં ચિત્તં અજ્ઝુપેક્ખતી’’તિ.

એવં સમથપટિપન્નભાવતોયેવ પુબ્બે ‘‘કથં નુ ખો કિલેસસંસગ્ગં પજહેય્ય’’ન્તિ પટિપન્નસ્સ ઇદાનિ સમથપટિપત્તિયા તસ્સ પહીનત્તા પાપમિત્તસંસગ્ગં પહાય એકસ્સ વિહરતો સપ્પુરિસસ્સ વિય એકત્તેન ઉપટ્ઠિતસ્સ ઝાનચિત્તસ્સ પુન એકત્તુપટ્ઠાને બ્યાપારાકરણં સન્ધાય ‘‘એકત્તુપટ્ઠાનં અજ્ઝુપેક્ખતી’’તિ વુત્તં. એવં તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખાય કિચ્ચવસેન ઝાનં મજ્ઝે તિવિધલક્ખણસમ્પન્નં નામ હોતિ. પુબ્બભાગપ્પવત્તપારિહારિયઞાણેન ચિત્તસ્સ સંકિલેસવોદાનકરધમ્મેસુ આદીનવાનિસંસં દિસ્વા યથા તત્થ જાતાનં ધમ્માનં અઞ્ઞમઞ્ઞાનતિવત્તનં હોતિ, તથા ભાવનાય સમ્પહંસિતત્તા વિસોધિતત્તા તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખાય વસેન અનુબ્રૂહિતે ચિત્તે સમાધિપઞ્ઞાસઙ્ખાતયુગનદ્ધધમ્માનં અઞ્ઞમઞ્ઞાનતિવત્તિયા પવત્તનં સન્ધાય વુત્તં ‘‘તત્થ જાતાનં ધમ્માનં અનતિવત્તનટ્ઠેન સમ્પહંસના’’તિ. સદ્ધાપઞ્ચમકાનં ઇન્દ્રિયાનં નાનાકિલેસેહિ વિમુત્તત્તા વિમુત્તિવસેન એકરસતં સન્ધાય વુત્તં ‘‘ઇન્દ્રિયાનં એકરસટ્ઠેન સમ્પહંસના’’તિ. તેસં અનતિવત્તનસમ્પહંસનાનં અનુરૂપવસેન અલીનં અનુદ્ધતં હુત્વા વીરિયસ્સ પવત્તિં સન્ધાય ‘‘તદુપગવીરિયવાહનટ્ઠેન સમ્પહંસના’’તિ વુત્તં. યા પનસ્સ તસ્મિં ખણે પવત્તા આસેવના, ઉપ્પાદતો પટ્ઠાય ઠિતિપરિયોસાનાનં આસેવનપચ્ચયભાવવસેન પવત્તાકારો, તં સન્ધાય ‘‘આસેવનટ્ઠેન સમ્પહંસના’’તિ વુત્તં. એવં ધમ્માનં અનતિવત્તનાદિભાવસાધનેન પરિયોદાપકસ્સ ઞાણસ્સ કિચ્ચવસેન ઝાનપરિયોસાને ચતૂહિ લક્ખણેહિ સમ્પન્નં નામાતિ વેદિતબ્બં.

૯૧૯-૨૦. વિસોધેત્વાન પાપકેતિ પારિપન્થિકે ધમ્મે વિસેસેન સોધેત્વા સયં પહાનમત્તે અટ્ઠત્વા અતિસયપ્પહાનવસેન પુન સોધેત્વાતિ વુત્તં હોતિ. ચિત્તભાવનવેપુલ્લન્તિ સમાધિભાવનાય વિપુલભાવં. યથા હિ ભાવનાવસેન નિમિત્તસ્સ ઉપ્પત્તિ, એવમસ્સ ભાવનાવસેન વડ્ઢનમ્પિ, તસ્મા એકઙ્ગુલાદિવસેન નિમિત્તં વડ્ઢયન્તસ્સ પુનપ્પુનં બહુલીકારેન ઝાનભાવનાપિ વુડ્ઢિં વિરુળ્હિં, અભિઞ્ઞાવસેન ચ વેપુલ્લં આપજ્જતિ. તેન વુત્તં ‘‘ચિત્તભાવનવેપુલ્લં…પે… વડ્ઢેતબ્બ’’ન્તિ.

૯૨૧-૩. વડ્ઢનાભૂમિયો દ્વેવાતિ વડ્ઢનટ્ઠાનાનિ દ્વેયેવ. દ્વીસુ ઠાનેસુ અવસ્સં એકત્તં વડ્ઢેતબ્બન્તિ આચરિયા. તત્રાતિ સામિઅત્થે ભુમ્મવચનં, તસ્સાતિ અત્થો. તત્રાતિ વા દ્વીસુ ભૂમીસુ. કસિતબ્બં…પે… યથિચ્છકન્તિ યથા નામ કસ્સકો કસિતબ્બટ્ઠાનં નઙ્ગલેન પરિચ્છિન્દિત્વા પરિચ્છેદબ્ભન્તરં કસિતું તં ઠાનં પરિચ્છિન્દતિ, એવમેવં એકઙ્ગુલદ્વઙ્ગુલતિવઙ્ગુલચતુરઙ્ગુલમત્તં મનસા પરિચ્છિન્દિત્વા પરિચ્છિન્દિત્વા યથાપરિચ્છેદં વડ્ઢેતબ્બં. તતો વિદત્થિરતનપ્પમુખપરિવેણવિહારસીમાનં, ગામનિગમજનપદરજ્જસમુદ્દસીમાનઞ્ચ પરિચ્છેદવસેન વડ્ઢયન્તેન ચક્કવાળપરિચ્છેદં કત્વા વા તતો વાપિ ઉત્તરિ પરિચ્છિન્દિત્વા વડ્ઢેતબ્બં. તેન વુત્તં ‘‘યથિચ્છકં વડ્ઢેતબ્બ’’ન્તિ. અપરિચ્છિન્દિત્વા પન ન વડ્ઢેતબ્બં. ન હિ અપરિચ્છેદે ભાવના પવત્તતિ. તથા ચ વુત્તં ‘‘સન્તકે નો અનન્તકે’’તિ. એવં વડ્ઢિતઞ્ચ તં નિમિત્તં વડ્ઢિતવડ્ઢિતટ્ઠાને પથવિયા ઉક્કૂલવિકૂલનદીવિદુગ્ગપબ્બતવિસમેસુ સઙ્કુસતસમબ્ભાહતં ઉસભચમ્મં વિય હોતિ.

૯૨૪-૬. તસ્મિં પન નિમિત્તે પત્તપઠમજ્ઝાનેન આદિકમ્મિકેન ઇદાનેવ દુતિયજ્ઝાનાદિઅધિગમાય ઉસ્સાહં અકત્વા તસ્મિંયેવ પઠમજ્ઝાને પઞ્ચહાકારેહિ સુચિણ્ણવસિના ભવિતબ્બન્તિ દસ્સેતું ‘‘પત્તેપી’’તિઆદિ વુત્તં. સુચિણ્ણો વસો વસિભાવો એતેનાતિ સુચિણ્ણવસિના, સુટ્ઠુ આસેવિતવસિનાતિ અત્થો. કતમા તા વસિયો, યાસં વસેનાયં પઞ્ચહાકારેહિ સુચિણ્ણવસીતિ આહ ‘‘આવજ્જન’’ન્તિઆદિ. તત્થ આવજ્જનન્તિ ન આવજ્જનમત્તમેવ અધિપ્પેતં આવજ્જનવસિતાય અધિપ્પેતત્તા. આવજ્જનાય પન ઉપ્પન્નાય જવનેહિપિ ભવિતબ્બં. તાનિ ચ ખો આવજ્જનકપ્પરતાય ચિત્તાભિનીહારસ્સ યથાવજ્જિતવસેન હોન્તિ. અધિગમેન સમં, સસમ્પયુત્તસ્સ ઝાનસ્સ સમ્મા આપજ્જનં પટિપજ્જનં સમાપત્તિ. અભિભુય્ય ઠપનં, અધિટ્ઠાનં વિયાતિ વા અધિટ્ઠાનં. વસિતાતિ એતેસુ આવજ્જનાદીસુ યથારુચિ પવત્તિયો, યત્થિચ્છકં, યદિચ્છકં, યાવતિચ્છકં પવત્તિતું સમત્થભાવો.

તત્થ પઠમજ્ઝાનતો વુટ્ઠાય પઠમં વિતક્કં આવજ્જયતો ભવઙ્ગં ઉપચ્છિન્દિત્વા ઉપ્પન્નાવજ્જનાનન્તરં વિતક્કારમ્મણાનેવ ચત્તારિ, પઞ્ચ વા જવનાનિ જવન્તિ, તતો દ્વે ભવઙ્ગાનિ, તતો પુન વિચારારમ્મણં આવજ્જનં વુત્તનયેનેવ જવનાનીતિ એવં પઞ્ચસુ ઝાનઙ્ગેસુ પટિપાટિયા નિરન્તરં ચિત્તં પેસેતું સમત્થભાવો, તત્થ અદન્ધાયિતત્તં આવજ્જનવસિતા નામ. સમાપજ્જિતુકામતાનન્તરં દ્વીસુ ભવઙ્ગેસુ ઉપ્પન્નેસુ ભવઙ્ગં ઉપચ્છિન્દિત્વા ઉપ્પન્નાવજ્જનાનન્તરં સમાપજ્જિતું સમત્થતા સમાપજ્જનવસિતા નામ. અયઞ્ચ મત્થકપ્પત્તા આવજ્જનસમાપજ્જના સત્થુ યમકપાટિહારિયકાલધમ્મદેસનાદીસુ લબ્ભતિ. ધમ્મસેનાપતિસ્સ યક્ખેન સીસે પહારદાનસમયે, મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરસ્સ નન્દોપનન્દદમનસમયે વા લબ્ભતિ, અઞ્ઞત્થ પન તતો દન્ધાયેવ, સેતુ વિય સીઘસોતાય નદિયા ઓઘં ભવઙ્ગવેગં ઉપચ્છિન્દિત્વા યથાપરિચ્છિન્નકાલં ઝાનં ઠપેતું સમત્થતા, ભવઙ્ગપાતતો રક્ખણયોગ્યતા અધિટ્ઠાનવસિતા નામ. યથાપરિચ્છિન્નકાલં અતિક્કમિતું અદત્વા ઝાનતો વુટ્ઠાનસમત્થતા વુટ્ઠાનવસિતા નામ.

અથ વા યથાપરિચ્છિન્નકાલતો ઉપરિ ગન્તું અદત્વા ઠપનસમત્થતા અધિટ્ઠાનવસિતા નામ. પરિચ્છિન્નકાલતો અન્તો અવુટ્ઠહિત્વા યથાકાલવસેનેવ વુટ્ઠાનસમત્થતા વુટ્ઠાનવસિતા નામ. અથ વા વુત્તનયેનેવ પરિચ્છિન્નકાલતો અનૂનં કત્વા સમાપત્તિં ઠપેતું સમત્થતાવ અધિટ્ઠાનવસિતા નામ. કાલપરિચ્છેદં અતિક્કમિત્વા વુટ્ઠિતસ્સપિ નિદ્દાલુકસ્સ પટિબુજ્ઝિત્વા પુનપ્પુનં નિદ્દોક્કમનં વિય વુટ્ઠિતસમાપત્તિમેવ પુનપ્પુનં અસમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાનસમત્થતા, તત્થ આલયાકરણયોગ્યતા ચ વુટ્ઠાનવસિતા નામ.

પચ્ચવેક્ખણવસિતા પન આવજ્જનવસિતાય એવ સઙ્ગહિતા. પચ્ચવેક્ખણજવનાનેવ હિ તેસં તેસં ઝાનઙ્ગાનં આવજ્જનાનન્તરં પવત્તાનિ, તસ્મા યદગ્ગેન આવજ્જનવસિયા સિદ્ધિ, તદગ્ગેન પચ્ચવેક્ખણવસિતા સિદ્ધાતિ વેદિતબ્બં. કેચિ પન ઝાનઙ્ગાનં અપાકટભાવેપિ તેસુ નિરન્તરં આવજ્જનાય પવત્તનસમત્થતા આવજ્જનવસિતા નામ, તેસં યથાસભાવપચ્ચવેક્ખણવસેન જવનપ્પવત્તનસમત્થતા પચ્ચવેક્ખણવસિતા નામ. અથ વા સતિપિ સત્તન્નં જવનાનં પવત્તિયં નિરન્તરં આવજ્જનસમત્થતા આવજ્જનવસિતા નામ, વસિતાબલેન સત્તમજવનં અપ્પત્વા ચતુપઞ્ચજવનેહેવ પચ્ચવેક્ખણસમત્થતા પચ્ચવેક્ખણવસિતા નામ. અથ વા ઞાણવિપ્પયુત્તચિત્તેહિ પચ્ચવેક્ખિતું અસમત્થભાવેપિ ‘‘પચ્ચવેક્ખિસ્સામી’’તિ ઉપ્પન્નઆવજ્જનાનન્તરમેવ ભવઙ્ગેસુ કાલં અવીતિનામેત્વા સીઘમેવ આવજ્જિતું સમત્થતા આવજ્જનવસિતા નામ, વસિતાબલેન, પચ્ચવેક્ખણબલેન ઞાણવિપ્પયુત્તચિત્તેહિપિ પચ્ચવેક્ખિતું સમત્થતા પચ્ચવેક્ખણવસિતા નામાતિ વદન્તિ. યસ્મા પનેતા યથાવુત્તનિયામેન પુનપ્પુનં આવજ્જનાદિના સાધેતબ્બા, તસ્મા વુત્તં ‘‘આવજ્જિત્વા’’તિઆદિ.

૯૨૭. ઇમેસુ પન આદિકમ્મિકેન સમાપજ્જનબહુલેનેવ ભવિતબ્બં, ન પચ્ચવેક્ખણબહુલેન. પચ્ચવેક્ખણબહુલસ્સ હિ ઝાનઙ્ગાનિ થૂલાનિ દુબ્બલાનિ હુત્વા ઉપટ્ઠહન્તિ, અથસ્સ તાનિ એવ ઉપટ્ઠિતત્તા ઉપરિ ઉસ્સુક્કનાય પચ્ચયતં નાપજ્જન્તિ, સો અપ્પગુણે ઝાને ઉસ્સુક્કમાનો પઠમજ્ઝાનાવ પરિહાયતિ, ન ચ સક્કોતિ દુતિયં અધિગન્તું. તેન વુત્તં ‘‘પઠમે અવસિપ્પત્તે’’તિઆદિ. ઉભતો ભટ્ઠોતિ પુન પઠમજ્ઝાનં સમાપજ્જિતું ન સક્કોતીતિ અધિપ્પાયો. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘ઇધેકચ્ચો ભિક્ખુ બાલો અબ્યત્તો અખેત્તઞ્ઞૂ અકુસલો વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ સવિતક્કં સવિચારં વિવેકજં પીતિસુખં પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ, સો તં નિમિત્તં નાસેવતિ, ન ભાવેતિ, ન બહુલિં કરોતિ, ન સ્વાધિટ્ઠિતં અધિટ્ઠાતિ. તસ્સ એવં હોતિ ‘યંનૂનાહં વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા…પે… દુતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરેય્ય’ન્તિ, સો ન સક્કોતિ વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા…પે… દુતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરિતું. તસ્સ એવં હોતિ ‘યંનૂનાહં વિવિચ્ચેવ કામેહિ…પે… પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરેય્ય’ન્તિ, સો ન સક્કોતિ વિવિચ્ચેવ કામેહિ…પે… પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરિતું, અયં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ઉભતો ભટ્ઠો ઉભતો પરિહીનો’’તિ (અ. નિ. ૯.૩૫).

૯૨૮-૩૧. કામસ્સહગતા…પે… ચરન્તીતિ આરમ્મણવસેન કામસહગતા હુત્વા સઞ્ઞા ચેવ મનસિકારા ચ સમુદાચરન્તિ. સઞ્ઞાસીસેન ચેત્થ તંસહગતો ચિત્તુપ્પાદો ગહિતો, મનક્કાર-ગ્ગહણેન આવજ્જનન્તિ દટ્ઠબ્બં. કામાનુપક્ખન્દાનં સઞ્ઞામનસિકારાનં વસેન હાનં પરિહાનિં ભજતીતિ હાનભાગિયં. કેચિ પન ‘‘સંકિલેસન્તિ હાનભાગિયો ધમ્મો’તિ (વિભ. ૮૨૮) વચનતો હાનભાગિયા કામસઞ્ઞાદિકાતિ તેહિ પરિહાપિયમાનં ઝાનમ્પિ કારણૂપચારેન હાનભાગિયં નામા’’તિ વદન્તિ. તદનુધમ્મતા સતીતિ તસ્સેવ ઝાનસ્સ અનુધમ્મતા આરમ્મણવસેન તદનુગતા સતિપતિરૂપકા નિકન્તિ. અતક્કસહિતાતિ અવિતક્કં દુતિયજ્ઝાનં પત્તુકામસ્સ તં સન્તતો, મનસિ કરોતો આરમ્મણવસેન તંસહગતા. વિસેસભાગિયન્તિ વિસેસભૂતસ્સ દુતિયજ્ઝાનસ્સ પદટ્ઠાનતાય તં ભજતીતિ વિસેસભાગિયં. નિબ્બિદાસંયુતાતિ વિપસ્સનારમ્મણા.

૯૩૨-૫. પગુણતોતિ વસિતપ્પત્તતો. આસન્નાકુસલારિકાતિ નીવરણપ્પહાનસ્સ તંપઠમતાય આસન્નનીવરણપચ્ચત્થિકા. થૂલં નામ વિપુલમ્પિ ફેગ્ગુ વિય સુખભઞ્જનીયન્તિ આહ ‘‘થૂલત્તા…પે… દુબ્બલા’’તિ. તતોતિ દુતિયજ્ઝાનતો. દુબ્બલાનિ અઙ્ગાનિ ઇમિસ્સાતિ અઙ્ગદુબ્બલા. સન્તતો ચિન્તયિત્વાતિ પઠમજ્ઝાને વિય ઓળારિકઙ્ગાનં અભાવતો, સન્તધમ્મસમઙ્ગિતાય ચ સન્તન્તિ એવં સન્તવસેન મનસિ કત્વા. કિઞ્ચાપિ હિ યે ધમ્મા દુતિયજ્ઝાને પીતિસુખાદયો, તે પઠમજ્ઝાનેપિ સન્તિ, તેહિ પન તે સન્તતરા, પણીતતરા ચ હોન્તિ. નિકન્તિન્તિ નિકામનં અપેક્ખન્તિ અત્થો. પરિયાદાયાતિ ખેપેત્વા, વિક્ખમ્ભેત્વાતિ અત્થો.

૯૪૩-૪. સમ્પસાદનન્તિ સમ્પસાદનસઙ્ખાતાય સદ્ધાય યોગતો ઝાનમ્પિ સમ્પસાદનં નીલવણ્ણયોગતો નીલવત્થં વિય. નનુ ચાયં સદ્ધા પઠમજ્ઝાનેપિ અત્થિ, કસ્મા ઇદમેવ ‘‘સમ્પસાદન’’ન્તિ વુત્તન્તિ? વુચ્ચતે – પઠમજ્ઝાનં વિતક્કવિચારક્ખોભેન વીચિતરઙ્ગસમાકુલમિવ જલં ન સુપ્પસન્નં હોતિ, તસ્મા સતિપિ સદ્ધાય તં સમ્પસાદનન્તિ ન વુત્તં. ઇમસ્મિં પન વિતક્કવિચારક્ખોભાભાવેન લદ્ધોકાસા બલવતી સદ્ધા, તસ્મા બલવસદ્ધાય સમન્નાગતત્તા ઇદમેવ ‘‘સમ્પસાદન’’ન્તિ વુત્તં. અજ્ઝત્તન્તિ નિયકજ્ઝત્તં, અત્તનિ જાતં, અત્તનો સન્તાને નિબ્બત્તન્તિ અત્થો. તીણિ અઙ્ગાનિ ઇમસ્સાતિ તિવઙ્ગિકં. સેસન્તિ પીતિઆદીનં અઞ્ઞેહિ બલવભાવો, તિણ્ણં ચતુન્નં વા જવનાનં પરિકમ્મોપચારાનુલોમગોત્રભુભાવો, છટ્ઠે સત્તમે વા અપ્પનાયાનુપ્પત્તિ એકચિત્તક્ખણતા, તતો ભવઙ્ગપાતો, પુન ભવઙ્ગં વિચ્છિન્દિત્વા પચ્ચવેક્ખણત્થાય આવજ્જનં, તતો ઝાનપચ્ચવેક્ખણન્તિ ઇદં સબ્બં વુત્તાવસેસં હેટ્ઠા પઠમજ્ઝાને વુત્તનયેનેવ સમુપલક્ખિતબ્બં.

૯૪૮-૯. પિયતોતિ કામયતો. ઉપ્પિલાપનન્તિ કામઞ્ચાયં પરિગ્ગહેસુ અપરિચ્ચત્તપેમસ્સ અનાદીનવદસ્સિનો તણ્હાસહગતાય પીતિયા પવત્તિઆકારો, ઇધ ચ દુતિયજ્ઝાનપીતિ અધિપ્પેતા, તથાપિ સબ્બસો પીતિયં અવિરત્તસ્સાપિ અનુબન્ધેય્યાતિ ઉપ્પિલાપનં ઇધ આદીનવવસેન વુત્તં. અથ વા દુતિયજ્ઝાનસ્સેવ તતિયજ્ઝાનં વિય અહુત્વા ઉપ્પિલાપનાકારેન પવત્તિ ઉપ્પિલાપનં વિયાતિ ઉપ્પિલાપનન્તિ વુત્તં. તતિયં સન્તતો દિસ્વાતિ સમ્બન્ધો.

૯૫૭-૮. સતિયા સમ્પજઞ્ઞેન સમ્પન્નન્તિ સરણલક્ખણાય સતિયા, અસમ્મોહલક્ખણેન સમ્પજઞ્ઞેન ચ સમ્પન્નં. કામં પુરિમજ્ઝાનેસુપિ સતિસમ્પજઞ્ઞં અત્થિ, ન હિ મુટ્ઠસ્સતિસ્સ, અસમ્પજાનતો ચ ઉપચારમત્તમ્પિ સમ્પજ્જતિ, પગેવ અપ્પના, યેભુય્યેન પન અવિપ્પયોગીભાવેન પવત્તમાનેસુ પીતિસુખેસુ પીતિસઙ્ખાતસ્સ ઓળારિકઙ્ગસ્સ પહાને સુખુમતાય ઇધ સાતિસયો સતિસમ્પજઞ્ઞબ્યાપારોતિ ઇધેવ સતિસમ્પજઞ્ઞસમ્પન્નતા વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. એકઙ્ગહીનન્તિ પીતિયા પહીનભાવેન એકઙ્ગવિપ્પહીનં. સા પનેસા દુતિયજ્ઝાનસ્સ વિતક્કવિચારા વિય અપ્પનાક્ખણેયેવ પહીયતિ. તેનસ્સ સા ‘‘પહાનઙ્ગ’’ન્તિ વુચ્ચતિ.

૯૭૨. સોમનસ્સસ્સ પહીનત્તા આહ ‘‘એકઙ્ગવિપ્પહીન’’ન્તિ. તઞ્ચ પન સોમનસ્સં એકવીથિયં પુરિમજવનેસુયેવ પહીયતિ.

૯૭૪. પુરિમજ્ઝાનેસુ પરિકમ્માદિવસેન પવત્તાનં કામાવચરજવનાનં એકસદિસત્તા ઇધ લબ્ભમાનં કઞ્ચિ વિસેસં દસ્સેતું ‘‘યસ્મા’’તિઆદિ વુત્તં. આસેવનં ન હોતીતિ આસેવનપચ્ચયેન પચ્ચયો ન હોતિ. અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો – યસ્મા પદન્તરસઙ્ગહિતસ્સ અત્તનો સભાવગ્ગાહાપનસઙ્ખાતઆસેવનપચ્ચયત્તાભાવતો સુખવેદના ઉપેક્ખાવેદનાય આસેવનપચ્ચયેન પચ્ચયો ન હોતિ, ચતુત્થજ્ઝાનેવ ઉપેક્ખાવેદનાય ભવિતબ્બં સાતિસયં સુખવિરાગભાવનત્તા, તસ્મા ઇધ અપ્પનાવીથિયં ઉપેક્ખાસમ્પયુત્તજવનેહેવ ભવિતબ્બન્તિ.

૯૭૬. એવં ચતુક્કનયવસેન ઝાનપ્પભેદં દસ્સેત્વા ઇદાનિ પઞ્ચકનયમ્પિ દસ્સેતું ‘‘યં ચતુક્કનયે’’તિઆદિ વુત્તં. દ્વિધા પન કત્વાનાતિ વિતક્કવિચારાનં વિસું વિસું પહાનઙ્ગવસેન ગણનતો દ્વિધા કત્વા. દુતિયં તતિયં કતન્તિ અવિતક્કવિચારમત્તં અવિતક્કઅવિચારન્તિ એવં દુતિયજ્ઝાનઞ્ચેવ તતિયજ્ઝાનઞ્ચ કતં અભિધમ્મેતિ અધિપ્પાયો. સુત્તન્તેસુ હિ પઞ્ચકનયો સરૂપતો ન ગહિતો, કસ્મા પન અભિધમ્મે ગહિતોતિ? પુગ્ગલજ્ઝાસયતો, સન્નિસિન્નદેવપરિસાય હિ યેસં પઠમજ્ઝાને વિતક્કો એવ ઓળારિકતો ઉપટ્ઠાતિ, ઇતરે સન્તતો, તેસં ચતુરઙ્ગિકં અવિતક્કવિચારમત્તં દુતિયજ્ઝાનં કત્વા પઞ્ચકનયેન દેસેસિ. યેસં વિતક્કવિચારા ઓળારિકતો ઉપટ્ઠિતા, તતો તેસં અવિતક્કઅવિચારં તિવઙ્ગિકં કત્વા ચતુક્કનયેન દેસેસિ. યેસં વિતક્કોવ ઓળારિકતો ઉપટ્ઠાતિ, તેહિ તં અતિક્કમિત્વા ચતુરઙ્ગિકં દુતિયજ્ઝાનં ઉપ્પાદેતું સક્કા. યેસં વિતક્કવિચારા, તેહિ દ્વેપિ એકતો અતિક્કમિત્વા તિવઙ્ગિકં દુતિયજ્ઝાનં ઉપ્પાદેતું સક્કા.

૯૭૯. અત્થબ્યઞ્જનવસેન સુટ્ઠુ મધુરં, તતોયેવ વરતરં વચનં યસ્સ સોયં સુમધુરવરતરવચનો. કં નુ જનં નેવ રઞ્જયતિ, ન હિ એકમ્પિ ન રઞ્જયતિ. અતિનિસિત …પે… નીયોયન્તિ અતિતિખિણબુદ્ધિપ્પસાદેહિ જનેહિ વેદનીયો અયં ગન્થો, પરિચ્છેદોતિ વા અધિપ્પાયો.

ઇતિ અભિધમ્મત્થવિકાસિનિયા નામ

અભિધમ્માવતારસંવણ્ણનાય

રૂપાવચરસમાધિભાવનાનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.