૧૩. તેરસમો પરિચ્છેદો

કારકપટિવેધવણ્ણના

નિદ્દિટ્ઠાતિ ઉદ્દેસનિદ્દેસાદિવસેન દસ્સિતા. કુસલાદયોતિ કુસલાકુસલા. એતેસં પન ન નિદ્દિટ્ઠોતિ સમ્બન્ધો. પુબ્બે ‘‘કારકો’’તિ વચનં વિય ‘‘વેદકો’’તિ અવુત્તેપિ ‘‘અત્તા કારકો વેદકો’’તિ અત્તનો લદ્ધિતાય ‘‘તસ્સ હિ કારકસ્સ વેદકસ્સા’’તિ વુત્તં. કુસલાકુસલાનમભાવોપિ સિયા, ઇતરથા અહેતુકદોસાપત્તિતોતિ અધિપ્પાયો. તેસં કુસલાકુસલાનં આયત્તા વુત્તિ એતેસન્તિ તદાયત્તવુત્તિનો. તેસન્તિ કુસલાકુસલાદીનં. તસ્માતિ કારકાભાવે કુસલાકુસલાનં, તબ્બિપાકાનઞ્ચ અભાવતો. નિરત્થિકાતિ દેસેત્વાપિ બોધેતબ્બાભાવતો નિરત્થિકા. ‘‘નાયં નિરત્થિકા’’તિ વત્વાપિ ‘‘સાત્થિકા’’તિ વચનં પન પરસ્સ દળ્હગ્ગાહત્થં. લોકેપિ હિ એવં વોહારં વોહરન્તિ, એવમેવ ભવતિ, નાઞ્ઞથાતિઆદિ. તત્થાતિ કારકાભાવેપિ અત્તા અત્થીતિ ગહણે. અનુરોધોતિ અનુકૂલપક્ખપાતોતિ અત્થો. ઇધાતિ કારકાભાવેપિ કુસલાદયો અત્થીતિ ગહણે. વિરોધોતિ પટિઘો.

એવં કારકાભાવેપિ કુસલાદીનં સબ્ભાવં યુત્તિતો સાધેત્વા ઇદાનિ લોકસિદ્ધેન નિદસ્સનેન સાધેતું ‘‘અથાપી’’તિઆદિ વુત્તં. અથાપીતિ કારકાભાવેપિ. પથવિ-ગ્ગહણેન પથવોજં દસ્સેતિ. તથા આપ-ગ્ગહણેન આપોજં. તેજોતિ સીતુણ્હવસેન દુવિધા તેજોધાતુ. ઉતૂતિ હેમન્તાદિઉતુ. આદિ-ગ્ગહણેન બીજાદિકે સઙ્ગણ્હાતિ. જનકપચ્ચયો હેતુ, અનુપાલનકપચ્ચયો પચ્ચયો નામાતિ આહ ‘‘હેતુપચ્ચયસામગ્ગિયા’’તિ. ‘‘ફલનિબ્બત્તકો હેતુ, પચ્ચયો અનુપાલનકો’’તિ હિ વુત્તં.

એવં કારકાભાવેપિ કુસલાકુસલપ્પવત્તિં સાધેત્વા ઇદાનિ પરપરિકપ્પિતં અત્તાનમેવ તાવ પટિક્ખિપિતું ‘‘અથાપિ ચેત્થા’’તિઆદિ આરદ્ધં. કામં પઞ્ઞાપરિબાહિરદિટ્ઠિયા એવ અત્તા પરિકપ્પીયતિ, પરો પન ‘‘પઞ્ઞાય પરિકપ્પેમી’’તિ મઞ્ઞતીતિ તસ્સ લદ્ધિવસેન ‘‘પઞ્ઞાય પરિકપ્પિતો’’તિ વુત્તં. તં ઉપપરિક્ખિસ્સામ તાવાતિ તિટ્ઠતુ તાવ ચેસા કારકાભાવેપિ કુસલાદીનં ભાવાભાવવિચારણા પઠમં તમેવ અત્તાનં ઉપપરિક્ખિસ્સામાતિ અત્થો. દોસમેત્થ વત્તુકામો પુચ્છતીતિ અધિપ્પાયેન પટિઞ્ઞં અદત્વાવ પુચ્છન્તો આહ ‘‘કિઞ્ચેત્થા’’તિ. સચેતનો વા ઉદાહુ અચેતનો વાતિ એત્થ કો દોસોતિ અત્થો. ઇતરો ઉભયથાપિ દોસોયેવ. યઞ્હિ અચેતનં અત્તાનં, ન તં કારકં, વેદકઞ્ચ, યથા તં પાકારતરુઆદયો. ‘‘અચેતનોવાયં અત્તા’’તિ અનુમાનેન કારકવેદકત્તાભાવસિદ્ધિતોતિ દસ્સેતું ‘‘યદિ અચેતનો’’તિઆદિ વુત્તં. અનઞ્ઞોતિ અવિનિબ્ભોગવસેન અનઞ્ઞો. ઇતરથા ‘‘સચેતનો’’તિ વચનમેવ ન ઉપપજ્જેય્ય. સહભાવી નામ અઞ્ઞો ન હોતીતિ. અત્તનોપિ નાસો સિયાતિ અવિનિબ્ભોગવુત્તિરૂપેસુ એકસ્સ નાસે ઇતરસ્સાપિ વિનાસો વિય. ચેતનાયપિ નાસો ન ભવતિ અવિનિબ્ભોગરૂપેસુ એકસ્સ અવિનાસે ઇતરસ્સાપિ અવિનાસો વિયાતિ અધિપ્પાયો.

‘‘ચેતનાય અનઞ્ઞત્તા’’તિ કારણં વત્વા તમેવ સમત્થેતું ‘‘ચેતનત્તાન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. ‘‘અત્તનો અનાસે સતિ ચેતનાયપિ વિનાસો ન ભવતી’’તિ સુત્વાપિ પરસ્સ નિરુત્તરભાવો, ચેતનાય નાસે વિસેસકારણાભાવતોતિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘અથ ચેતનાયયેવા’’તિઆદિ. અત્તાવ નસ્સતુ, તિટ્ઠતુ ચેતના. કો હિ વિસેસકારણાભાવે અત્તનિ અનુરોધો, ચેતનાય વિરોધોતિ અધિપ્પાયો. પટિઞ્ઞા હીનાતિ પુબ્બે દિન્નપટિઞ્ઞા પરિહીના. અથ ન ભવતિ, ‘‘પટિઞ્ઞા હીના’’તિ યદિ અત્તનો વિનાસે ચેતનાય અવિનાસો ન ભવતિ. ચેતનત્તાનં અનઞ્ઞભાવેન ચેતનાય નાસે અત્તનોપિ વિનાસપ્પસઙ્ગતો અત્તા ન નસ્સતીતિ તવ પટિઞ્ઞા હીના. વુત્તપ્પકારતો વિપરીતં વાતિ યથાવુત્તપ્પકારતો વિપરીતં. ચેતનાય વિનાસેપિ અત્તા ન નસ્સતિ, અત્તનો પન અવિનાસેપિ ચેતના નસ્સતીતિ એવં વા તવ અધિપ્પાયો સિયાતિ અત્થો. અત્તા નસ્સતુ, ચેતના તિટ્ઠતુ અઞ્ઞભાવે ઉભિન્નં સમાનયોગક્ખમતાય ભવિતબ્બતોતિ અધિપ્પાયો. પટિઞ્ઞાહીનો ભવસીતિ ચેતનાયેવ નસ્સતિ, અત્તા ન નસ્સતિ પટિઞ્ઞાય હીનો ભવસિ.

ઇધાતિ અઞ્ઞત્થ પક્ખે. લક્ખણકતન્તિ અઞ્ઞમઞ્ઞવિસદિસેહિ ભિન્નલક્ખણેહિ કતં. દેસન્તરકતન્તિ ભિન્નદેસકતં. જાતો વેદીયતિ ઞાયતીતિ જાતવેદો, અગ્ગિસ્સેતં અધિવચનં. ડય્હમાનેતિ ઉદ્ધને પક્ખિપિત્વા પચ્ચમાને. એકો પવત્તિપદેસો ઇમેસન્તિ એકદેસા, તેસં ભાવોતિ એકદેસત્તં.

અવિનિબ્ભોગતોતિ લક્ખણતો ભેદેપિ ઠાનવસેન અવિનિબ્ભુજ્જનતો અવિસંસટ્ઠત્તા ‘‘એકદેસત્તે’’તિઇમસ્સેવ વેવચનવસેન ‘‘અવિનિબ્ભોગભાવેપી’’તિ વુત્તં. તં અયુત્તન્તિ તં ‘‘ઉભિન્નં એકદેસતા નત્થી’’તિ ઇમિના સહ ન યુજ્જતિ. પટિઞ્ઞા હીનાતિ યદિ પુબ્બપટિઞ્ઞા પમાણં, અયં પટિઞ્ઞા હીના. યદિ વા પન અયં પમાણં, ઇતરા હીનાતિ અત્થો. અથ વા ચેતનાય અત્તનો પદેસવસેન નાનત્તે અત્તનો અચેતનત્તભાવપ્પત્તિતો ‘‘સચેતનો અત્તા’’તિ હેટ્ઠા તયા દિન્નપટિઞ્ઞા પરિહીનાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

અચેતનો અત્તાતિ અત્તા અચેતનોતિ કત્વા. પુબ્બે વુત્તદોસતોતિ ‘‘યદિ અચેતનો સિયા’’તિઆદિના આદિતો વુત્તદોસતો. તસ્માતિ યસ્મા એવં ઉપપરિક્ખિયમાને વિમદ્દનસહો હોતિ, તસ્મા.

૭૭૯. યદિ એવન્તિ યદિ પરમત્થતો કુસલાકુસલાનં કારકો, તબ્બિપાકાનઞ્ચ વેદકો નત્થિ, એવં સન્તે અથ કસ્મા ભગવતા વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો.

સન્ધાવતીતિ સંસરતિ. અત્તના કતકુસલાકુસલકમ્મપચ્ચયત્તા વિપાકભૂતં સુખદુક્ખમ્પિ અત્તના કતમેવ નામ હોતીતિ વુત્તં ‘‘સુખદુક્ખં સયંકત’’ન્તિ.

૭૮૦. સંસારમાપન્નોતિ –

‘‘ખન્ધાનઞ્ચ પટિપાટિ, ધાતુઆયતનાન ચ;

અબ્બોચ્છિન્નં વત્તમાના, ‘સંસારો’તિ પવુચ્ચતી’’તિ. (ધ. સ. અટ્ઠ. નિદાનકથા; વિસુદ્ધિ. ૨.૬૧૯) –

એવં વુત્તખન્ધપટિપાટિઆદિવસપ્પવત્તં સંસારં પુનપ્પુનં પવત્તિવસેન પટિપન્નો. દુક્ખમસ્સ મહબ્ભયન્તિ અસ્સ સંસારાપન્નસ્સ સત્તસ્સ જાતિઆદિદુક્ખં મહબ્ભયં મહાભયસંવત્તનકન્તિ અત્થો. ઓપપાતિકોતિ ઉપ્પજ્જમાનો.

૭૮૧. ભારા હવે પઞ્ચક્ખન્ધાતિ રૂપાદયો પઞ્ચક્ખન્ધા ભારભૂતા, સીસે નિક્ખિત્તભારસદિસાતિ વુત્તં હોતિ. ભારહારો ચ પુગ્ગલો તસ્સ પઞ્ચક્ખન્ધભારસ્સ હારકો. ભારાદાનન્તિ પટિસન્ધિવસેન પઞ્ચક્ખન્ધભારગ્ગહણં. ભારનિક્ખેપનન્તિ પુન અગ્ગહેતબ્બતાપાદનેન અનુપાદાપરિનિબ્બાનવસેન ભારસ્સ નિક્ખિપનં.

૭૮૨. યન્તિ કુસલાકુસલકમ્મં. સકન્તિ આયત્તં.

૭૮૩. એકસ્સ પુગ્ગલસ્સાતિ સમ્બન્ધો. એકેન કપ્પેનાતિ એકસ્મિં કપ્પે.

૭૮૪. અસ્સદ્ધોતિઆદિ હેટ્ઠા વુત્તત્થં.

‘‘તઞ્ચ ખો સમ્મુતિવસેન, ન પરમત્થતો’’તિ વત્વા તદેવ પતિટ્ઠાપેતું ‘‘નનુ ભગવતા’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘કિં નુ સત્તો’’તિ ગાથા વજિરાય થેરિયા વુત્તાપિ ભગવતો અધિપ્પાયવસેનેવ વુત્તત્તા ભગવતા વુત્તા નામ હોતીતિ કત્વા વુત્તં ‘‘ભગવતા ઇદમ્પિ વુત્ત’’ન્તિ.

૭૮૫. કિં નુ સત્તોતિ પચ્ચેસીતિ રૂપવેદનાદીસુ કિં નામ સત્તો પુગ્ગલોતિ ગણ્હાસિ.

૭૮૬. અઙ્ગસમ્ભારાતિ ચક્કાદિઅવયવસમ્ભારેસુ, ચક્કાદિઅવયવાનં સમોધાનેવાતિ અત્થો. સદ્દોતિ વોહારો.

તસ્માતિ યસ્મા એવં પરમત્થતો સત્તસ્સ અભાવો ભગવતા વુત્તો, તસ્મા. ન વચનમત્તમેવ આલમ્બિતબ્બં અધિપ્પાયં પહાયાતિ અત્થો. દળ્હમૂળ્હોવ હુત્વા ગણ્હાતીતિ દળ્હમૂળ્હગ્ગાહી, કારણે દસ્સિતેપિ અપરિચ્ચજનવસેન ગહણં દળ્હગ્ગહણં. કારણસ્સેવ દટ્ઠુમસમત્થતાવસેન ગહણં મૂળ્હગ્ગહણં. તાદિસેન ન ભવિતબ્બન્તિ આહ ‘‘ન ચ…પે… ભવિતબ્બ’’ન્તિ. સુત્તપદાનન્તિ નેય્યત્થનીતત્થવસેન ઉભયથા ઠિતાનં સુત્તન્તાનં.

દ્વે સચ્ચાનિ વુત્તાનિ તથા તથા વિનેતબ્બાનં પુગ્ગલાનં વસેનાતિ અધિપ્પાયો. યેસઞ્હિ સમ્મુતિદેસનાય વિસેસાધિગમો હોતિ, તેસં સમ્મુતિસચ્ચવસેન દેસેતિ. યેસઞ્ચ પરમત્થદેસનાય, તેસં પરમત્થવસેન દેસેતિ. દેસભાસાકુસલો વિય આચરિયો તંતંદેસવાસિમાણવાનં તાય તાય ભાસાય. સમ્મુતિસચ્ચં પરમત્થસચ્ચઞ્ચાતિ એત્થ ‘‘પુગ્ગલો સત્તો ઇત્થી પુરિસો ખત્તિયો બ્રાહ્મણો દેવો’’તિએવમાદિ પરમત્થતો અવિજ્જમાનમ્પિ લોકે કતસઙ્કેતવસેન તથત્તા સમ્મુતિસચ્ચં. ખન્ધધાતુઆયતનાનિ સતિપટ્ઠાનાતિએવમાદિ પરમત્થવસેનેવ તથત્થા પરમત્થસચ્ચં. તેનાહુ અટ્ઠકથાચરિયા –

‘‘સઙ્કેતવચનં સચ્ચં, લોકસમ્મુતિકારણં;

પરમત્થવચનં સચ્ચં, ધમ્માનં ભૂતકારણં. (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૪૩૯-૪૪૩);

‘‘તસ્મા વોહારકુસલસ્સ, લોકનાથસ્સ સત્થુનો;

સમ્મુતિં વોહરન્તસ્સ, મુસાવાદો ન જાયતી’’તિ.

૭૮૭-૮. યો સો ઇમં ગન્થં અચ્ચન્તં સતતમ્પિ ચિન્તેતિ, તસ્સ તતો સિદ્ધા પરમા પઞ્ઞા વેપુલ્લભાવં ગચ્છતિ. અધિં ચિત્તસન્તાપં નીહરતિ અપનેતીતિ અધિનીહરં. વિમતિયા વિચિકિચ્છાય, મોહસ્સ વા વિનાસં કરોતિ ઉપનિસ્સયભાવતોતિ વિમતિવિનાસકરં. અત્થબ્યઞ્જનસમ્પદાય મનવડ્ઢનતો પિયકરં. વિકસતીતિ દિબ્બતિ. ઇધાતિ ઇમસ્મિં સાસને, અભિધમ્મે વા.

ઇતિ અભિધમ્મત્થવિકાસિનિયા નામ

અભિધમ્માવતારસંવણ્ણનાય

કારકપટિવેધવણ્ણના નિટ્ઠિતા.