૧૨. દ્વાદસમો પરિચ્છેદો

પઞ્ઞત્તિનિદ્દેસવણ્ણના

એત્થાતિ યથાઉદ્દિટ્ઠધમ્માનં નિદ્દેસપરિયોસાને. એત્તકમેવાતિ ચિત્તચેતસિકરૂપનિબ્બાનમત્તમેવ. પઞ્ઞાપેતબ્બતોતિ પરમત્થધમ્મા વિય સકસકસભાવવસેન અપઞ્ઞાયમાના હુત્વા લોકસઙ્કેતવસેન પઞ્ઞાપિયમાનત્તા. પઞ્ઞાપનતોતિ પરમત્થવસેન વિજ્જમાનાવિજ્જમાનધમ્માનં પકાસનવસેન પઞ્ઞાપનતો. તત્થ ‘‘પઞ્ઞાપેતબ્બતો’’તિ ઇમિના પઞ્ઞાપીયતિ પકારેન ઞાપીયતીતિ પઞ્ઞત્તીતિ એવં કમ્મસાધનવસેન અત્થપઞ્ઞત્તિભૂતા ઉપાદાપઞ્ઞત્તિ વુત્તા. ‘‘પઞ્ઞાપનતો’’તિ ઇમિના પઞ્ઞાપેતિ પકારેન ઞાપેતીતિ પઞ્ઞત્તીતિ એવં કત્તુસાધનવસેન તસ્સા અભિધાયકભૂતા નામપઞ્ઞત્તીતિ વેદિતબ્બં. પણ્ણત્તિદુકનિદ્દેસે ‘‘સઙ્ખા…પે… વોહારો’’તિ (ધ. સ. ૧૩૧૩-૧૩૧૪) ચતૂહિ પદેહિ ઉપાદાપઞ્ઞત્તિ વુત્તા. ‘‘નામં…પે… અભિલાપો’’તિ (ધ. સ. ૧૩૧૩-૧૩૧૪) છહિ પદેહિ નામપઞ્ઞત્તિ કથિતાતિ આચરિયાનં ઇચ્છિતત્તા વુત્તં ‘‘તેનેવાહા’’તિઆદિ. તેસં તેસં ધમ્માનન્તિ હેટ્ઠા અભિધમ્મમાતિકાય વુત્તાનં કુસલાકુસલાદિધમ્માનં. સઙ્ખાતિ ‘‘અહં મમા’’તિઆદિના સઙ્ખાયમાનતા. સમઞ્ઞાતિ સઙ્કેતવસેન ઞાયમાનતા. પઞ્ઞત્તીતિ અસઙ્કરવસેન અનેકધા વિભજિત્વા પઞ્ઞાપિયમાનતા. વોહારોતિ પાકટં કત્વા વુચ્ચમાનતા, કથનવસેન ઉપયુજ્જમાનતા વા. અત્થાભિમુખં નમતીતિ નામં. તં પન અન્વત્થરુળ્હીવસેન દુવિધં, સામઞ્ઞગુણકિત્તિમઓપપાતિકનામવસેન ચતુબ્બિધં. નામકમ્મન્તિ નામકરણં. નામધેય્યન્તિ નામઠપનં, નામધેય્યન્તિ વા સેટ્ઠાનં નામં. અક્ખરદ્વારેન અત્થં નીહરિત્વા ઉત્તિ કથનં નિરુત્તિ. બ્યઞ્જનન્તિ પાકટકરણં. અભિલાપોતિ અભિલાપનં.

અહન્તિ રૂપાદિવિનિમુત્તં અહંકારબુદ્ધિવિસયભૂતં અત્તનો ખન્ધસમૂહસન્તાનમુપાદાય પઞ્ઞત્તં તદઞ્ઞાનઞ્ઞભાવેન અનિબ્બચનીયં ઉપાદાપઞ્ઞત્તિં વદતિ. તેનાહ ‘‘અહન્તિ હી’’તિઆદિ. ‘‘અહન્તિ…પે… કત્વા’’તિ ઉપાદાપઞ્ઞત્તિયા ઉપ્પત્તિં દસ્સેત્વા યથાતિઆદિના તં પકાસેતિ.

યસ્મા ‘‘સમઞ્ઞા પઞ્ઞત્તિ વોહારો’’તિ ‘‘એવં સઙ્ખા’’તિ ઇમસ્સેવ વેવચનં, તસ્મા વુત્તં ‘‘ઇદાનિ પઞ્ઞાપનતો પઞ્ઞત્તિ’’ન્તિઆદિ.

તદનુરૂપા જાતાતિ તજ્જા, અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ વિય કેવલં લોકસઙ્કેતવસેનેવ અહુત્વા ધમ્મસભાવસ્સ અનુરૂપવસેન પવત્તા પઞ્ઞત્તીતિ અત્થો. નામપઞ્ઞત્તિપિ વચનત્થસઙ્ખાતકારણં ઉપાદાય પટિચ્ચ પવત્તનતો ઉપાદાપઞ્ઞત્તિવોહારં લભતીતિ તસ્સાપિ ઉપાદાપઞ્ઞત્તિપરિયાયો વુત્તો. ગણ્ઠિપદકારેનાપિ હિ ઇમિનાવ અધિપ્પાયેન ઉપાદાપઞ્ઞત્તીતિ ઉપાદાનવતી પઞ્ઞત્તિ કારણવતિં કારણભૂતમત્થમુપાદાય ગહેત્વા તન્નિસ્સયેન પઞ્ઞાપીયતિ, સબ્બોપિ પઞ્ઞત્તિભેદો અનેન લક્ખણેન ઉપાદાપઞ્ઞત્તિમેવ ભજતિ. અનુપાદાય હિ પઞ્ઞત્તિ નત્થીતિ વુત્તં. ઉપનિધાપઞ્ઞત્તીતિ પટિપક્ખભૂતં એકપઞ્ઞત્તિં ઉપનિધાય અપેક્ખિત્વા પવત્તા પઞ્ઞત્તિ. ચક્ખુસોત-ગ્ગહણેન અજ્ઝત્તિકાયતનાનિ દસ્સેતિ, રૂપસદ્દ-ગ્ગહણેન બાહિરાયતનાનિ. પથવીતેજોવાયુ-ગ્ગહણેન ફોટ્ઠબ્બાયતનં પભેદતો દસ્સેતિ. એતેનેવ ધમ્માયતનેપિ લબ્ભમાનભેદો દસ્સિતોતિ દટ્ઠબ્બં.

યસ્મા પથવાદિકા પઞ્ઞત્તિ સસમ્ભારપથવિયં એકસ્સ નામં ગહેત્વા સમૂહમેવોપાદાય પઞ્ઞાપીયતિ, ઘટાદિકા ચ પઞ્ઞત્તિ ધમ્મસમૂહેસુ સબ્બેસમેવ નામં ગહેત્વા સમૂહમેવોપાદાય પઞ્ઞાપીયતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘એકસ્સ વા’’તિઆદિ. તત્થ એકસ્સ નામં ગહેત્વા સમૂહમુપાદાય પઞ્ઞાપિયમાનાય પથવાદિવસેન પાકટભાવતો તં ઠપેત્વા ઇતરં દસ્સેતું ‘‘કથ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. અયં સમૂહપઞ્ઞત્તિ નામ સમૂહસ્સ પઞ્ઞાપનતો. દિસાકાસાદીસુ દિસા-ગ્ગહણેન ચન્દસૂરિયાવત્તનમુપાદાય પઞ્ઞાપિયમાનં પુરત્થિમાદિદિસાપઞ્ઞત્તિં દસ્સેતિ. આકાસ-ગ્ગહણેન અસમ્ફુટ્ઠધમ્મે ઉપાદાય પઞ્ઞાપિયમાનં કૂપગુહાદિઆકાસપઞ્ઞત્તિં દસ્સેતિ. કાલ-ગ્ગહણેન ચન્દાવત્તનાદિકમુપાદાય પઞ્ઞાપિયમાનં પુબ્બણ્હાદિકાલપઞ્ઞત્તિં દસ્સેતિ. નિમિત્ત-ગ્ગહણેન બહિદ્ધા પથવીમણ્ડલાદિકં, અજ્ઝત્તિકઞ્ચ ભાવનાવિસેસં ઉપાદાય પઞ્ઞાપિયમાનં કસિણનિમિત્તાદિકં દસ્સેતિ. અભાવ-ગ્ગહણેન ભાવનાબલેન અપ્પવત્તનસભાવં આકાસાનઞ્ચાયતનઝાનં ઉપાદાય પવત્તં આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનઝાનારમ્મણં અભાવપઞ્ઞત્તિં દસ્સેતિ. નિરોધ-ગ્ગહણેન ભાવનાબલેન નિરુદ્ધં નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં નિસ્સાય પઞ્ઞત્તં નિરોધપઞ્ઞત્તિં દસ્સેતિ. આદિ-ગ્ગહણેન ખયાદિસભાવં તં તં ધમ્મમુપાદાય પઞ્ઞાપિયમાનં અનિચ્ચલક્ખણાદિકં સઙ્ગણ્હાતિ. સાપિ હિ દિસાકાસાદિકા વિય ધમ્મસમૂહમુપાદાય અપઞ્ઞત્તભાવતો અસમૂહપઞ્ઞત્તિયેવાતિ.

સાતિ અયં દ્વિધા ઉપાદાપઞ્ઞત્તિ. તજ્જાપઞ્ઞત્તિ વચનત્થં અમુઞ્ચિત્વા પવત્તિતો ઉપાદાપઞ્ઞત્તિયંયેવ સઙ્ગય્હતીતિ વુત્તં ‘‘વિજ્જમાનં પરમત્થં જોતયતી’’તિ. એવઞ્ચ કત્વા ઉપરિ ‘‘છ પઞ્ઞત્તિયોપિ એત્થેવ સઙ્ગહં ગચ્છન્તી’’તિ વુત્તં. વિજ્જમાનન્તિ સભાવેન ઉપલબ્ભમાનં. અવિજ્જમાનન્તિ ઠપેત્વા લોકસઙ્કેતં સભાવવસેન અનુપલબ્ભમાનં. નામમત્તન્તિ નામમત્તવન્તં. સોતદ્વારજવનાનન્તરન્તિ પચ્ચુપ્પન્નસદ્દારમ્મણાય સોતદ્વારજવનવીથિયા, તદનુસારપ્પવત્તાય અતીતસદ્દારમ્મણાય મનોદ્વારજવનવીથિયા ચ અનન્તરપ્પવત્તેન. મનોદ્વારજવનવીથિપિ હિ સોતદ્વારજવનાનન્તરપ્પવત્તા તગ્ગહણેનેવ ઇધ ગહિતા. ગહિતપુબ્બસઙ્કેતેનાતિ ‘‘અયં ઇમસ્સ અત્થો, ઇદમિમસ્સ વાચક’’ન્તિ એવં વચનવચનત્થસમ્બન્ધગ્ગહણવસેન ગહિતપુબ્બભાવસઙ્કેતેન. યાયાતિ યાય નામપઞ્ઞત્તિયા કરણભૂતાય. મનોદ્વારજવનવિઞ્ઞાણેન કત્તુભૂતેન. મનોદ્વારજવનવિઞ્ઞાણેન વા કરણભૂતેન, યાય નામપઞ્ઞત્તિયા કત્તુભૂતાયાતિ અત્થો. પઞ્ઞાપીયતીતિ સમ્મુતિપરમત્થવસેન પન દુવિધં અત્થજાતં પઞ્ઞાપીયતિ વિઞ્ઞાપીયતીતિ વુત્તં હોતિ. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘અત્થા યસ્સાનુસારેન, વિઞ્ઞાયન્તિ તતો પરં;

સાયં પઞ્ઞત્તિ વિઞ્ઞેય્યા, લોકસઙ્કેતનિમ્મિતા’’તિ.

કતરજવનવીથિયં પનાયં વિઞ્ઞાયતીતિ? ‘‘ઘટો’’તિઆદિસદ્દં સુણન્તસ્સ એકમેકં સદ્દં આરબ્ભ પચ્ચુપ્પન્નાતીતારમ્મણવસેન દ્વે દ્વે જવનવારા હોન્તિ, તતો સદ્દસમુદાયમારબ્ભ એકો, તતો નામપઞ્ઞત્તિમારબ્ભ એકોતિ એવં સદ્દસમુદાયારમ્મણાય જવનવીથિયા અનન્તરં નામપઞ્ઞત્તિ પાકટા હોતિ, તતો પરં અત્થાવબોધોતિ આચરિયા.

યં સન્ધાય છક્કનયો વુત્તોતિ સમ્બન્ધો. તથા અવિજ્જમાનાનન્તિ પરમત્થતો અવિજ્જમાનાનં. કેનચિ આકારેનાતિ પરમત્થતો, લોકસઙ્કેતતો વા કેનચિ પકારેન. અનુપલબ્ભમાનાનં પઞ્ચમસચ્ચાદીનન્તિ આકાસાદિપઞ્ચમસચ્ચાદીનં. આદિ-ગ્ગહણેન અટ્ઠમબોજ્ઝઙ્ગાદિકે સઙ્ગણ્હાતિ. પકતિપુરિસાદીનન્તિ સત્વરજતમાનં સમાનાવત્થા પકતિઅઙ્ગુટ્ઠાદિપરિમાણો કારકો વેદકો અત્તા પુરિસોતિઆદિના પરિકપ્પિતાનં પકતિપુરિસાદીનં. આદિ-ગ્ગહણેન આકાસકુસુમાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. વિજ્જમાનેન અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિ પરમત્થતો વિજ્જમાનાહિ વિજ્જાદીહિ અવિજ્જમાનસ્સ પુગ્ગલસ્સ પઞ્ઞત્તત્તા. સેસેસુપિ ઇમિનાવ નયાનુસારેન અત્થો વેદિતબ્બો. એત્થેવાતિ ઉપાદાપઞ્ઞત્તિયમેવ.

‘‘કુસગ્ગેનુદકમાદાય, સમુદ્દે ઉદકં મિને;

એવં માનુસકા કામા, દિબ્બકામાન સન્તિકે’’તિ. (જા. ૨.૨૧.૩૮૯) –

વચનતો મનુસ્સલોકે ચક્કવત્તિસમ્પત્તિદિબ્બસમ્પત્તિં ઉપનિધાય નિહીનાયેવાતિ વુત્તં ‘‘કપણં…પે… નિધાયા’’તિ. માનુસકન્તિ મનુસ્સલોકે ભવં. પરમત્થો ચ વિજ્જતીતિ પાઠસેસો.

૭૭૮. તતિયા કોટિ ન વિજ્જતિ અનુપલબ્ભમાનત્તા. વુત્તઞ્હેતં મહાઅટ્ઠકથાયં –

‘‘દુવે સચ્ચાનિ અક્ખાસિ, સમ્બુદ્ધો વદતં વરો;

સમ્મુતિં પરમત્થઞ્ચ, તતિયં નોપલબ્ભતી’’તિ. (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૪૩૯-૪૪૩);

પરવાદેસુ ન કમ્પતીતિ પકતિપુરિસન્તરાદિવાદીનં પરેસં તિત્થિયાનં વાદેસુ સમ્પત્તેસુ, નિમિત્તભૂતેસુ વા ન કમ્પતિ ન પવેધતિ ન ચલતીતિ અત્થો.

ઇતિ અભિધમ્મત્થવિકાસિનિયા નામ

અભિધમ્માવતારસંવણ્ણનાય

પઞ્ઞત્તિનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.