૧૧. એકાદસમો પરિચ્છેદો

નિબ્બાનનિદ્દેસવણ્ણના

૭૬૮-૯. આદિતો રૂપાનન્તરમુદ્દિટ્ઠં યં નિબ્બાનન્તિ સમ્બન્ધો. તસ્સ વિભાવનં યથાબલં પવક્ખામીતિ સમ્બન્ધો.

ભવાભવન્તિ ભવતો ભવં, ખુદ્દકં, મહન્તં વા ભવં. વિનનતોતિ સંસિબ્બનતો. તણ્હા હિ સંસારનાયિકભાવેન ભવતો ભવં, સુગતિદુગ્ગતિવસેન ખુદ્દકમહન્તં ભવં વા અપરાપરભાવાય સંસિબ્બતિ, તુન્નકરણં વિય કરોતિ. નિક્ખન્તત્તાતિ વિસંયોગવસેન નિસ્સટત્તા. મરણપટિપક્ખતાય, અમતસદિસતાય વા અમતં. સબ્બદુક્ખનિસ્સટત્તા પરમં સુખં. સબ્બેપિ સઙ્ખારા સમન્તિ ઉપસમન્તિ અનુપ્પત્તિધમ્મતં આપજ્જન્તિ એતેનાતિ સબ્બસઙ્ખારસમથો. ખન્ધૂપધિઆદયો સબ્બેપિ ઉપધી ઉપદ્દવા પટિનિસ્સજ્જીયન્તિ એતેનાતિ સબ્બૂપધિપટિનિસ્સગ્ગો. યસ્મા તં આગમ્મ કામતણ્હાદિભેદા તણ્હા સબ્બસો ખયં ગચ્છતિ, વિરજ્જતિ, નિરુજ્ઝતિ ચ, તસ્મા તણ્હાક્ખયો વિરાગો નિરોધોતિ ચ વુચ્ચતિ. અપિચ રુજ્ઝન્તિ એત્થ સત્તા કિલેસનિગળબન્ધાતિ રોધો, સંસારસ્સેતં અધિવચનં, તતો નિક્ખન્તોતિ નિરોધો.

૭૭૦. અધિગમાતિ તદનુરૂપાય પટિપત્તિયા અરિયમગ્ગેન પટિવિજ્ઝનેન.

રાગક્ખયાદિભાવેન સબ્બદુક્ખસન્તિયા પચ્ચયતાય, કિલેસસન્તાપાભાવેન ચ સન્તિલક્ખણં. અચ્ચુતિરસન્તિ સભાવાપરિચ્ચજનતો અચવનસમ્પત્તિકં. અસ્સાસકરણરસન્તિ અસ્સાસકરણકિચ્ચં. તઞ્હિ પાનભોજનાદિસુઞ્ઞે સભયકન્તારે પરિબ્ભમનેન પરિસ્સન્તસ્સ અદ્ધિકપુરિસસ્સ અસ્સાસજનકભાવેન ઉપટ્ઠિતં વનન્તોદકં વિય સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધાનમ્પિ વચનપથાતિક્કન્તમહાદુક્ખભેરવે સંસારકન્તારે પરિબ્ભમનેન પરિસ્સન્તસ્સ યથાનુરૂપં પટિપત્તિમગ્ગં પટિપન્નસ્સ યોગાવચરસ્સ અનાદિમતિ સંસારે સુપિનન્તેનપિ અદિટ્ઠપુબ્બતાય દસ્સનસમકાલમેવ પરમસ્સાસં જનેતિ. ખન્ધનિમિત્તવિચિત્તતાય અવિગ્ગહં હુત્વા ગય્હતીતિ અનિમિત્તપચ્ચુપટ્ઠાનં. સબ્બસઙ્ખતનિસ્સરણુપાયભાવતો નિસ્સરણં પચ્ચુપટ્ઠાપેતીતિ નિસ્સરણપચ્ચુપટ્ઠાનં.

એવં નિબ્બાનસ્સ લક્ખણાદિકં દસ્સેત્વા ઇદાનિ વિતણ્ડવાદિપક્ખં દસ્સેત્વા પરિહરન્તો આહ ‘‘એત્થાહા’’તિઆદિ, ન પરમત્થતો અત્થિ અઞ્ઞત્ર પઞ્ઞત્તિમત્તતોતિ અધિપ્પાયો. કુતો પનાયમભિનિવેસોતિ આહ ‘‘તિત્થિયાનં…પે… નીયતો’’તિ. યથાનુરૂપાય પટિપત્તિયાતિ સીલસમાધિપઞ્ઞાસઙ્ખાતં સમ્માપટિપત્તિયા. યથા હિ ચેતોઞાણલાભિનો એવ અરિયા પરેસં લોકુત્તરચિત્તં જાનન્તિ, તત્થાપિ ચ અરહા એવ સબ્બેસં ચિત્તં જાનાતિ, એવં નિબ્બાનમ્પિ સીલાદિસમ્માપટિપત્તિભૂતેન ઉપાયેનેવ ઉપલબ્ભતીતિ ‘‘નત્થી’’તિ ન વત્તબ્બં અરિયેહિ ઉપલબ્ભનીયતો. યથા હિ જચ્ચન્ધતેમિરિકાદીનં અદસ્સનેન ‘‘સૂરિયાદયો નત્થી’’તિ ન વત્તબ્બા ચક્ખુમન્તાનં ગોચરભાવેન અત્થેવાતિ સિદ્ધત્તા, એવમેતમ્પિ બાલપુથુજ્જનસ્સ અદસ્સનમત્તેન ‘‘નત્થી’’તિ ન વત્તબ્બં. અરિયાનં પન પઞ્ઞાચક્ખુનો પદેસેનેવ ઉપટ્ઠાનતો એકન્તેન સમ્પટિચ્છિતબ્બં ‘‘અત્થિ નિબ્બાન’’ન્તિ. અયમેત્થ અધિપ્પાયો. અથ રાગાદીનં ખયમત્તમેવ નિબ્બાનન્તિ ચેતિ સમ્બન્ધો. આયસ્મતા…પે… થેરેન દસ્સિતોતિ સમ્બન્ધો. રાગક્ખયાદિદીપકં સુત્તં નેય્યત્થન્તિ અધિપ્પાયેન ‘‘તં ન’’ઇતિ પટિક્ખેપં કત્વા એકંસેન ચેતં સમ્પટિચ્છિતબ્બં, ઇતરથા યથારુતવસેન પાળિયા અત્થે ગય્હમાને બહુદોસા આપજ્જન્તીતિ તે દસ્સેતું ‘‘અરહત્તસ્સાપી’’તિઆદિ વુત્તં. અરહત્તં પુટ્ઠેન તેનેવાયસ્મતા સારિપુત્તત્થેરેનાતિ અધિપ્પાયો. તવ મતેનાતિ સાસનયુત્તિં અવિચારેત્વા પાળિદસ્સનમત્તેનેવ વિપ્પલપતો તવજ્ઝાસયેન. ન ચ પનેતં યુત્તં, તથાપીતિ અધિપ્પાયો. લોકુત્તરફલચિત્તસ્સ રાગાદીનં ખયમત્તતાપજ્જનં ન યુત્તં તસ્સ અગ્ગફલસ્સ ચતુક્ખન્ધભાવેન પાળિયં આગતત્તા. તસ્માતિ યુત્તિં અવિચારેત્વા પાળિદસ્સનમત્તેનેવ વોહરન્તસ્સ અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગતો. બ્યઞ્જનચ્છાયાયાતિ વિમદ્દાસહભૂતાય સદ્દત્થમત્તચ્છાયાય. ઉભિન્નન્તિ નિબ્બાનવસેન, અરહત્તવસેન ચ આગતાનં ઉભિન્નં સુત્તાનં. અત્થોતિ અધિપ્પાયત્થો.

કો પન સો અત્થોતિ આહ ‘‘યસ્સ પના’’તિઆદિ. રાગાદીનં ખયોતિ રાગાદીનં અનુપ્પાદનિરોધો. સો ધમ્મો અક્ખયોપિ સમાનો રાગાદીનં ખયસ્સ ઉપનિસ્સયત્તા ખયોપચારેન ‘‘રાગાદીનં ખયો નિબ્બાન’’ન્તિ વુત્તો ‘‘તિપુસં જરો, ગુળો સેમ્હો’’તિઆદીસુ ફલૂપચારેન વુત્તં વિયાતિ સમ્બન્ધો. કિલેસાનં અનુપ્પત્તિનિરોધક્ખયસ્સ મગ્ગસ્સ આરમ્મણભૂતં નિબ્બાનં અત્થતો ‘‘ખયસ્સ ઉપનિસ્સયો’’તિ વત્તબ્બતં લબ્ભતીતિ આહ ‘‘ખયસ્સ ઉપનિસ્સયત્તા’’તિ. ખયોપચારેનાતિ અત્તનો કારિયભૂતસ્સ ખયસ્સ અત્તનિ ઉપચારેન તસ્સ નામવસેનાતિ વુત્તં હોતિ. જરકારણં તિપુસં જરોતિ વુત્તો, સેમ્હકારણં ગુળો સેમ્હોતિ વુત્તો. ખયન્તેતિ રાગાદીનં પરિક્ખયાવસાને. ખયોતિ વા મગ્ગો વુચ્ચતિ ‘‘ખયે ઞાણ’’ન્તિઆદીસુ (ધ. સ. દુકમાતિકા ૧૪૨) વિય, તસ્સ અન્તે નિરોધાવસાને ઉપ્પન્નત્તા ખયોતિ વુત્તં ફલૂપચારેન, સમીપૂપચારેન વા.

સબ્બે બાલપુથુજ્જનાપીતિ સોણસિગાલાદયો સબ્બેપિ બાલપુથુજ્જના સમધિગત…પે… ભવેય્યું ખણવસેન રાગાદીનં ખયસ્સ તેસમ્પિ અત્થિતાય. તથા ચ સતિ પટિપત્તિયા નિરત્થકભાવો આપજ્જેય્યાતિ અધિપ્પાયો. રાગાદિક્ખયાનં બહુભાવતોતિ રાગાદીનં વિય તેસં ખયાનમ્પિ તબ્બિકારભાવેન બહુભાવતો. એવઞ્હિ સતિ રાગસ્સ ખયો રાગક્ખયો, ન દોસાદીનં, તથા દોસક્ખયોપીતિ અઞ્ઞો રાગક્ખયો, અઞ્ઞો દોસક્ખયો, અઞ્ઞો મોહક્ખયોતિ તિણ્ણં અકુસલમૂલાનં ખયભૂતાનિ તીણિ નિબ્બાનાનિ, ચતુન્નં ઉપાદાનાનં ખયભૂતાનિ ચત્તારીતિઆદિના બહૂનિ નિબ્બાનાનિ નામ હોન્તિ. ઇદાનિ આદિ-સદ્દસઙ્ગહિતે દોસે દસ્સેતું ‘‘સઙ્ખતલક્ખણ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. ‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, સઙ્ખતસ્સ સઙ્ખતલક્ખણાનિ, ઉપ્પાદો પઞ્ઞાયતિ, વયો પઞ્ઞાયતિ, ઠિતસ્સ અઞ્ઞથત્તં પઞ્ઞાયતી’’તિ (અ. નિ. ૩.૪૭) વચનતો વયસઙ્ખાતો ખયો સઙ્ખતલક્ખણં હોતીતિ વુત્તં ‘‘સઙ્ખતલક્ખણઞ્ચ નિબ્બાનં ભવેય્યા’’તિ. ‘‘જરામરણં, ભિક્ખવે, અનિચ્ચં સઙ્ખતં પટિચ્ચસમુપ્પન્ન’’ન્તિ (સં. નિ. ૨.૨૦) વચનતો આહ ‘‘સઙ્ખતપરિયાપન્ન’’ન્તિ. યં પન સઙ્ખતપરિયાપન્નં, તં ઇતરસઙ્ખતધમ્મો વિય અનિચ્ચં હોતિ પચ્ચયાધીનવુત્તિતોતિ આહ ‘‘સઙ્ખતપરિયાપન્નત્તા અનિચ્ચ’’ન્તિ. ‘‘અનિચ્ચા વત સઙ્ખારા’’તિ (દી. નિ. ૨.૨૨૧) હિ વુત્તં. એત્તાવતા ચ કિં વુત્તં હોતિ? યદિ ભવતો મનોરથપરિપૂરણત્થં ખયં નિબ્બાનન્તિ વદામ, અસઙ્ખતસ્સ સઙ્ખતલક્ખણત્તા, સઙ્ખતપટિપક્ખસ્સ સઙ્ખતપરિયાપન્નત્તા સબ્બકાલિકભાવેન નિચ્ચસ્સ અનિચ્ચતા, તતો ચ પરમસુખસ્સ દુક્ખતા ચ આપજ્જેય્યાતિ વુત્તં હોતિ.

એત્તાવતા ભઙ્ગક્ખયસ્સ નિબ્બાનદોસં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અનુપ્પાદક્ખયસ્સ તબ્ભાવં નિસેધેતું ‘‘યદિ ખયો નિબ્બાનં ભવેય્યા’’તિઆદિ વુત્તં. પઠમમગ્ગસ્સ અનન્તરપચ્ચયભૂતં ઞાણં ગોત્રભુ નામ. સેસમગ્ગપુરેચરં વોદાનં નામ. ફલસમાપત્તિપુરેચરં અનુલોમં નામ. તં પન સઙ્ખારારમ્મણમેવાતિ ઇધ ન ગહિતં. ભદ્રમુખાતિ પરસ્સ અનુનયવચનં. ‘‘ખીયન્તી’’તિ વત્તમાનનિદ્દેસેન ઇદાનિ ખીયમાનતં પુચ્છતિ. એસ નયો સેસેસુપિ. ઉપધારેત્વાતિ ઉપપરિક્ખિત્વા. ‘‘ગોત્રભુ…પે… મુખા’’તિ પુચ્છાય ‘‘રાગાદીનં ખયમેવ વદામી’’તિ તયા દિન્નપટિવચનસ્સ અવિરુજ્ઝનવસેન સતિપુરેક્ખારં કથેહીતિ અધિપ્પાયો. ગોત્રભુચિત્તાદીનં ગોત્રભુવોદાનમગ્ગાનં. ગોત્રભુક્ખણે કિલેસાનં અનુપ્પાદનિરોધસ્સ અભાવતો આહ ‘‘રાગાદયો ખીયિસ્સન્તી’’તિ. ફલમેવાતિ કિલેસાનં ખીણકાલે ઉપ્પજ્જમાનં ફલચિત્તમેવ. આરમ્મણં અપસ્સન્તોતિ ગોત્રભુઆદીનં વત્તબ્બારમ્મણં અપસ્સન્તો. અથ વા ઇતરેસં આરમ્મણભાવે સતિ ગહેતબ્બપચ્ચયં અપસ્સન્તો.

‘‘અપિચા’’તિઆદિ પરિયાયન્તરેનપિ અનુપ્પાદનિરોધસ્સ નિબ્બાનભાવનિસેધનં. ‘‘ઉપ્પાદીયતીતિ અત્થો’’તિ પન મગ્ગસ્સ ઉપ્પત્તિયા કિલેસક્ખયોપિ ઉપ્પાદિતો નામ હોતીતિ કત્વા વુત્તં. ન હિ ઇતરથા ખયસ્સ ઉપ્પાદો નામ અત્થિ. અથ વા ‘‘અદ્ધા સો…પે… નિરુત્તરો ભવિસ્સતી’’તિ એત્તકેન ગન્થેન ખણનિરોધસ્સ ચેવ અનુપ્પાદનિરોધસ્સ ચ નિબ્બાનભાવે દોસં દસ્સેત્વા ઇદાનિ ‘‘ખયે ઞાણ’’ન્તિઆદીસુ (ધ. સ. દુકમાતિકા ૧૪૨) વિય મગ્ગસ્સાપિ ખયપરિયાયત્તા ‘‘રાગક્ખયો’’તિઆદિવચનમત્તેયેવ સમાનભાવેન ગહિતે મગ્ગસ્સાપિ નિબ્બાનભાવપ્પસઙ્ગં, તથા ચ સતિ અનિટ્ઠાપત્તિં સમ્ભાવેન્તો આહ ‘‘અપિચા’’તિઆદિ. એવઞ્હિ સતિ ‘‘ઉપ્પાદીયતી’’તિ મગ્ગમેવ સન્ધાય તિટ્ઠતિ. યદિ મગ્ગસ્સ નિબ્બાનભાવપ્પસઙ્ગો ઇધ સમ્ભાવિતો, એવં સતિ ગોત્રભુસ્સ મગ્ગારમ્મણતાદિદોસા વત્તબ્બાતિ? સચ્ચં વત્તબ્બા, એત્તકેનાપિ પન પરસ્સ વચનપટિબાહનં સક્કા કાતુન્તિ પરિહારન્તરદસ્સને બ્યાપારો કતોતિ. યથાનુરૂપાય પટિપત્તિયાતિ છવિસુદ્ધિપરમ્પરાસઙ્ખાતાય યથાનુલોમપટિપત્તિયા.

૭૭૧. અસ્સદ્ધોતિ પબુદ્ધસદ્ધો, મગ્ગાગતાય અચલસદ્ધાય સમન્નાગતો, મગ્ગાગતસદ્ધાય હિ સમન્નાગતો આકાસે બુદ્ધવેસં માપેત્વાપિ ‘‘નિચ્ચં સુખં અત્તા’’તિ વદન્તસ્સ ન સદ્દહતિ સેય્યથાપિ સૂરમ્બટ્ઠોતિ (અ. નિ. ૧.૨૫૫). અકતઞ્ઞૂતિ અકતં નિબ્બાનં જાનાતીતિ અકતઞ્ઞૂ. સન્ધિચ્છેદોતિ ભવસન્ધાનકરસ્સ તણ્હાપાપસ્સ છિન્દનેન પુન ભવપટિસન્ધિયાપિ છિન્નતાય પટિસન્ધિં ખેપેત્વા ઠિતો. હતાવકાસોતિ ખીણપટિસન્ધિકત્તાયેવ આયતિં કત્થચિ ઓકાસલોકે અદિસ્સમાનત્તા વિહતાવકાસો. વન્તાસોતિ કત્થચિ અભિસઙ્ગાભાવતો છડ્ડિતતણ્હોતિ અત્થો. ઉત્તમપોરિસોતિ સદેવલોકે અગ્ગદક્ખિણેય્યતાય વિસિટ્ઠો પોરિસો.

દુપ્પટિવિદ્ધાતિ પટિવિજ્ઝિતું, પટિલભિતુઞ્ચ દુક્કરા. કામાદીનં નિસ્સરણીયતાય નિસ્સરણીયા, યદિદં નેક્ખમ્મં, એતં કામાનં નિસ્સરણન્તિ સમ્બન્ધો. તત્થ કામાનં નિસ્સરણન્તિ કામેહિ નિગ્ગમનં, અથ વા નિસ્સરન્તિ નિગ્ગચ્છન્તિ એત્થ એતેનાતિ વા નિસ્સરણં, કામાનં નિસ્સરણટ્ઠાનં, નિસ્સરણુપાયન્તિ અત્થો. નેક્ખમ્મન્તિ પઠમજ્ઝાનં. તઞ્હિ કામેહિ નિક્ખન્તન્તિ ‘‘નેક્ખમ્મ’’ન્તિ ઇધ ગહિતં, અઞ્ઞત્થ પન પબ્બજ્જાદયોપિ ‘‘નેક્ખમ્મ’’ન્તિ પવુચ્ચન્તિ. વુત્તઞ્હિ –

‘‘પબ્બજ્જા પઠમં ઝાનં, નિબ્બાનઞ્ચ વિપસ્સના;

સબ્બેપિ કુસલા ધમ્મા, ‘નેક્ખમ્મ’ન્તિ પવુચ્ચરે’’તિ. (ઇતિવુ. અટ્ઠ. ૧૦૯; દી. નિ. ટી. ૨.૩૬૦; અ. નિ. ટી. ૨.૩.૬૬; વિસુદ્ધિ. મહા. ૧.૫૬; નેત્તિ. ટી. ૭૬ મિસ્સકહારસમ્પાતવણ્ણના);

અરૂપં આકાસાનઞ્ચાયતનં. ભૂતન્તિ વિજ્જમાનં, ખન્ધપઞ્ચકન્તિ અત્થો. ‘‘ભૂતમિદન્તિ, સારિપુત્ત, સમનુપસ્સામી’’તિઆદીસુ ખન્ધપઞ્ચકં ‘‘ભૂત’’ન્તિ વુચ્ચતિ. અત્તનો કારણં પટિચ્ચ સમં, સમ્મા ચ ઉપ્પન્નન્તિ પટિચ્ચસમુપ્પન્નં. પઠમ…પે… ભવેય્યાતિ સઙ્ખતનિસ્સરણભાવેન વુત્તસ્સ નિબ્બાનસ્સ અભાવપ્પત્તિયા ચ તદેકયોગનિદ્દિટ્ઠાનં યથાક્કમં કામરૂપનિસ્સરણાનં પઠમજ્ઝાનાકાસાનઞ્ચાયતનાનમ્પિ અભાવોયેવ આપજ્જેય્ય. ઇદાનિ યથાધિપ્પેતમત્થં આગમેન દસ્સેતું ‘‘ન તુ ખયો’’તિઆદિ વુત્તં.

‘‘અત્થિ…પે… સુફુસિતન્તિ ચા’’તિ નત્થિ નિસ્સરણં લોકે, કિં વિવેકેન કામાપીતિ એવં મારેન પટિબાહિતે. ‘‘અત્થિ…પે… સુફુસિત’’ન્તિ નિબ્બાનં પતિટ્ઠપેન્તેન આળવકત્થેરેન વુત્તં. સુફુસિતન્તિ સુટ્ઠુ ફુસિતં, સચ્છિકતન્તિ વુત્તં હોતિ. અજાતન્તિઆદીનિ ચત્તારિ પદાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞવેવચનાનિ. અથ વા વેદનાદયો વિય હેતુપચ્ચયસમવાયસઙ્ખાતાય કારણસામગ્ગિયા ન જાતં ન નિબ્બત્તન્તિ અજાતં. કારણેન વિના સયમેવ ચ ન ભૂતં ન પાતુભૂતં ન ઉપ્પન્નન્તિ અભૂતં. એવં અજાતત્તા અભૂતત્તા યેન કેનચિ કારણેન ન કતન્તિ અકતં. જાતભૂતકતભાવો ચ નામ રૂપાદીનં સઙ્ખતધમ્માનં હોતિ, ન અસઙ્ખતસભાવસ્સ નિબ્બાનસ્સાતિ દસ્સનત્થં અસઙ્ખતન્તિ વુત્તં. પટિલોમતો વા સમેચ્ચ સમ્ભૂય પચ્ચયેહિ કતન્તિ સઙ્ખતં, ન તથા સઙ્ખતં, સઙ્ખતલક્ખણરહિતન્તિ ચ અસઙ્ખતન્તિ. એવં અનેકેહિ કારણેહિ નિબ્બત્તિતભાવે પટિસિદ્ધે પકતિવાદીનં પકતિ વિય સિયા નુ ખો, એકેનેવ કારણેન એતં કતન્તિ આસઙ્કાય ન કેનચિ કતન્તિ દસ્સનત્થં ‘‘અકત’’ન્તિ વુત્તં. એવં અપચ્ચયમ્પિ સમાનં સયમેવ નુ ખો ઇદં ભૂતં પાતુભૂતન્તિ આસઙ્કાય તન્નિવત્તનત્થં ‘‘અભૂત’’ન્તિ વુત્તં. અયઞ્ચેતસ્સ અસઙ્ખતાકતાભૂતભાવો સબ્બેન સબ્બં અજાતધમ્મત્તાતિ દસ્સેતું ‘‘અજાત’’ન્તિ વુત્તં.

અસઙ્ખતન્તીતિ ઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો. તેન –

‘‘નો ચેતં, ભિક્ખવે, અભવિસ્સ અજાતં અભૂતં અકતં અસઙ્ખતં. નયિધ જાતસ્સ ભૂતસ્સ કતસ્સ સઙ્ખતસ્સ નિસ્સરણં પઞ્ઞાયેથ. યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, અત્થિ અજાતં અભૂતં અકતં અસઙ્ખતં, તસ્મા જાતસ્સ ભૂતસ્સ કતસ્સ સઙ્ખતસ્સ નિસ્સરણં પઞ્ઞાયતી’’તિ (ઉદા. ૭૩) –

એવમાદિસુત્તપદં સઙ્ગણ્હાતિ. તેનાહ ‘‘અનેકેસુ સુત્તન્તેસૂ’’તિ. ધમ્મેન સદેવકસ્સ લોકસ્સ સામી, ધમ્મસ્સ વા યથિચ્છિતં દેસનતો સામી ઇસ્સરોતિ ધમ્મસામી. તથાગત-સદ્દસ્સ અત્થો હેટ્ઠા કથિતોવ. સમ્મા સામં સબ્બધમ્મે અભિસમ્બુદ્ધો, સમ્મા સયમેવ સમ્મોહનિદ્દાવિગમેન પટિબુદ્ધો, બુદ્ધિયા વિકસિતવાતિ વા સમ્માસમ્બુદ્ધો.

પરિત્તત્તિકેતિ ‘‘પરિત્તા ધમ્મા, મહગ્ગતા ધમ્મા, અપ્પમાણા ધમ્મા’’તિ (ધ. સ. તિકમાતિકા ૧૨) એવં પરિત્તાદિધમ્મવસેન આગતે પરિત્તત્તિકે.

નવત્તબ્બારમ્મણત્તાતિ નવત્તબ્બારમ્મણત્તપ્પસઙ્ગતો. તેનાહ ‘‘નવત્તબ્બારમ્મણપક્ખં ભજેય્યુ’’ન્તિ. રૂપાવચરત્તિકચતુક્કજ્ઝાનાતિ ચતુક્કનયેન તિકજ્ઝાના, પઞ્ચકનયેન ચતુક્કજ્ઝાના. કુસલકિરિયાનં અભિઞ્ઞાભાવપ્પત્તિયા પરિત્તાદિકેપિ આરબ્ભ પવત્તનતો ‘‘ચતુત્થસ્સ ઝાનસ્સ વિપાકો’’તિ આહ. તસ્માતિ યથાવુત્તયુત્તિતો ચેવ પાળિતો ચ. કિઞ્ચ ભિય્યો – સઙ્ખતધમ્મારમ્મણં વિપસ્સનાઞાણં, અપિચ અનુલોમભાવપ્પત્તં કિલેસે તદઙ્ગવસેન પજહતિ, સમુચ્છેદવસેન પજહિતું ન સક્કોતિ, તથા સમ્મુતિસચ્ચારમ્મણં પઠમજ્ઝાનાદિકુસલઞાણં વિક્ખમ્ભનવસેનેવ કિલેસે પજહતિ, ન સમુચ્છેદવસેન. ઇતિ સઙ્ખતધમ્મારમ્મણસ્સ, સમ્મુતિસચ્ચારમ્મણસ્સ ચ ઞાણસ્સ કિલેસાનં સમુચ્છેદપ્પહાને અસમત્થભાવતો તેસં સમુચ્છેદપ્પહાનકરસ્સ અરિયમગ્ગઞાણસ્સ તદુભયવિપરીતભાવેન આરમ્મણેન ભવિતબ્બં, તઞ્ચ નિબ્બાનમેવ. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘ઞાણં યં સઙ્ખતાલમ્બં, પઞ્ઞત્તાલમ્બમેવ વા;

પાપે હન્તિ ન તં વત્થું, તદઞ્ઞં સમ્પટિચ્છિય’’ન્તિ.

રૂપસભાવાભાવતોતિ એતેન યથા રૂપધમ્માનં રુપ્પનસભાવો, પટિઘાતવન્તતા કલાપતો વુત્તિયા પદેસસમ્બન્ધો સભાવો, એવં નિબ્બાનસ્સ કત્થચિ પટિઘાતો, સપ્પદેસતા ચ નત્થીતિ દસ્સેતિ. ન હિ નિબ્બાનં ‘‘અસુકદિસાય, અસુકપદેસે’’તિ વા નિદ્દિસીયતિ. પપઞ્ચાભાવતોતિ તણ્હામાનદિટ્ઠિપપઞ્ચેહિ સહ અવટ્ઠાનવસેન અભાવતો, તેસં અભાવપચ્ચયતાય ચ. તણ્હાદિટ્ઠિમાના હિ સંસારે સત્તે પપઞ્ચેન્તીતિ પપઞ્ચા નામ.

૭૭૨-૫. એવં નિબ્બાનં યુત્તિતો, સુત્તતો ચ સાધેત્વા ઇદાનિ તસ્સ પરિયાયસન્દસ્સનત્થં ‘‘અચ્ચન્તમનન્ત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સંસારપ્પવત્તિયા પરિયોસાનભૂતત્તા અન્તં. ઇમિના અનુપાદિસેસનિબ્બાનધાતુ કથિતાતિ વદન્તિ, સોપાદિસેસનિબ્બાનધાતુપિ વટ્ટતિ, અકતન્તિપિ પઠન્તિ. સો હેટ્ઠા વુત્તત્થોવ. સઉપ્પાદવયન્તાભાવેન અનન્તં. કિલેસપરિળાહાભાવેન, કિલેસક્ખોભાભાવેન ચ સન્તં. પલોકિતાભાવેન અપલોકિતં. અતિત્તિકરભાવેન પણીતં. સબ્બદુક્ખહનનતો સરણં. કિલેસચોરેહિ અનુપદ્દુતત્તા નિબ્ભયતાય ખેમં. સબ્બુપદ્દવનિવારણતો તાણં. જાતિઆદિદુક્ખેહિ અનુબન્ધસ્સ અલ્લીયિતું યુત્તટ્ઠાનતાય લેણં. યથાપટિપન્નસ્સ સન્તિદાયકત્તેન પરં પતિટ્ઠાભાવતો પરાયણં.

સબ્બપીળાવિમુત્તતાય સિવં. ઉપનિસ્સયહીનાનં સબ્બઞ્ઞુમુખતો સુત્વાપિ ઠપેત્વા ગુણવસેન સભાવતો પટિવિજ્ઝિતું દુક્કરતાય નિપુણં. અવિપરીતતાય સચ્ચં. સબ્બદુક્ખપરિક્ખયકરત્તા દુક્ખક્ખયં. તેજુસ્સદતાય સન્તત્તઅયોગુળે મક્ખિકાહિ વિય ચતૂહિ આસવેહિ આરમ્મણકરણવસેન પવત્તિતું અસક્કુણેય્યતાય અનાસવં. મહાકારુણિકસ્સાપિ ધમ્મદેસનાય અપ્પોસ્સુક્કભાવાપાદનેન પટિવિજ્ઝિતું દુક્કરતાય સુદુદ્દસં. લોકુત્તરધમ્મેસુપિ અસઙ્ખતગુણેન વિસિટ્ઠતાય પરં. સંસારમહાસમુદ્દસ્સ તીરભૂતત્તા પારં. મંસચક્ખુનો, દિબ્બચક્ખુનો વા અગોચરતાય અનિદસ્સનં. નિદસ્સનસઙ્ખાતાય ઉપમાય અભાવતો વા અનિદસ્સનં.

અવિપરિણામધમ્મત્તા ધુવં. તતોયેવ પરમપતિટ્ઠાભાવતો દીપં. રોગાદિપીળાભાવતો અબ્યાપજ્ઝં. તતોયેવ અનીતિકં. તણ્હાલયાભાવતો અનાલયં. સઙ્ખતાસઙ્ખતેસુ અસઙ્ખતકોટ્ઠાસભૂતત્તા, પરમપતિટ્ઠાભાવતો વા પદં. અવિનાસભાવેન અચ્ચુતં. અક્ખરણતો અવિનસ્સનતો અક્ખરં.

સઙ્ખતનિસ્સટત્તા વિમુત્તિ. ભવબન્ધનવિમુત્તિહેતુતાય મોક્ખં.

૭૭૬-૭. એવન્તિ યથાવુત્તનયેન. વિઞ્ઞાયાતિ ઉગ્ગહપરિપુચ્છાવસેન જાનિત્વા. અધિગમૂપાયોતિ પટિવિજ્ઝનૂપાયભૂતા તિસ્સો સિક્ખા. કાતબ્બોતિ પટિપજ્જિતબ્બો.

સદ્ધં, બુદ્ધિઞ્ચ કરોતિ વડ્ઢેતીતિ સદ્ધાબુદ્ધિકરં. તથાગતમતેતિ તિપિટકબુદ્ધવચને, ચતૂસુ સચ્ચેસુ વા. પઞ્ઞાય સમ્ભૂતં, પઞ્ઞાય વા સમ્ભવો એતસ્સાતિ પઞ્ઞાસમ્ભવં, તદેવ સમ્પસાદનં બુદ્ધાદીસુ અધિમુચ્ચનં, તં કરોતીતિ પઞ્ઞાસમ્ભવસમ્પસાદનકરં. અત્થબ્યઞ્જનસાલિનન્તિ અતિમધુરેહિ અત્થબ્યઞ્જનેહિ સમન્નાગતં, અત્થબ્યઞ્જનસારવન્તન્તિ વા અત્થો ર-કારસ્સ લ-કારં કત્વા. સારં જાનન્તીતિ સારઞ્ઞૂ, તે વિમ્હાપેતીતિ સારઞ્ઞુવિમ્હાપનં. નિટ્ઠન્તિ પરિયોસાનં, સુતમયમૂલકં અનુપાદાપરિનિબ્બાનન્તિ અધિપ્પાયો.

ઇતિ અભિધમ્મત્થવિકાસિનિયા નામ

અભિધમ્માવતારસંવણ્ણનાય

નિબ્બાનનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.